Bệnh tim bẩm sinh tím là nhóm dị tật cấu trúc của tim hoặc mạch máu lớn khiến máu giàu oxy và máu ít oxy trộn lẫn, đi sai đường hoặc không đến phổi đầy đủ. Hậu quả là lượng oxy đưa tới cơ thể giảm, trẻ có thể tím môi, lưỡi hoặc đầu chi, thở nhanh, bú kém, chậm tăng cân; một số dị tật chỉ biểu hiện khi ống động mạch bắt đầu đóng sau sinh. Nhóm bệnh gồm nhiều tình trạng khác nhau như tứ chứng Fallot, chuyển vị đại động mạch, teo van động mạch phổi hoặc tim một thất, vì vậy cách xử trí không giống nhau. Đo SpO2 sơ sinh, siêu âm tim và đánh giá chuyên khoa giúp xác định chính xác giải phẫu, mức thiếu oxy và nhu cầu can thiệp. Phát hiện sớm đặc biệt quan trọng vì một số trẻ cần thuốc duy trì tuần hoàn, thủ thuật hoặc phẫu thuật trong những ngày đầu đời.
Bệnh tim bẩm sinh tím là bệnh gì?
Bệnh tim bẩm sinh tím là thuật ngữ mô tả nhiều dị tật tim có từ giai đoạn bào thai và gây giảm độ bão hòa oxy trong máu động mạch. Cơ chế có thể là máu ít oxy đi tắt từ buồng tim phải sang trái, dòng máu lên phổi bị cản trở, hai vòng tuần hoàn chạy song song hoặc máu giàu và nghèo oxy trộn lẫn trong một buồng hay mạch chung. Vì vậy, “tím” là biểu hiện sinh lý chung chứ không xác định được dị tật cụ thể. Tím do tim thường là tím trung tâm, thấy rõ ở lưỡi và niêm mạc, khác với tím đầu chi thoáng qua do lạnh hoặc tuần hoàn ngoại vi. Một số dị tật gây tím ngay khi sinh; số khác biểu hiện sau vài tuần, vài tháng hoặc khi sức cản mạch phổi thay đổi. Chẩn đoán cần mô tả đầy đủ cấu trúc tim, đường đi của máu, chức năng thất và tình trạng động mạch phổi.

| Tên bệnh | Bệnh tim bẩm sinh tím |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Cyanotic congenital heart disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh tim bẩm sinh có tím; dị tật tim bẩm sinh gây tím |
| Mã ICD-10 | Không có một mã ICD-10 duy nhất; mã phụ thuộc dị tật cụ thể và thường nằm trong nhóm Q20–Q26. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch; Tim bẩm sinh; Nhóm dị tật tim gây giảm oxy máu |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tim và các mạch máu lớn là cơ quan bị ảnh hưởng chính; tình trạng thiếu oxy kéo dài có thể tác động đến phổi, não, thận, gan, máu và sự phát triển toàn thân. |
| Tính chất bệnh | Nhóm bệnh cấu trúc có từ khi sinh, không lây; mức độ có thể từ ổn định tương đối đến nguy kịch ngay sau sinh. Một số trường hợp liên quan bất thường gene hoặc nhiễm sắc thể nhưng không đồng nghĩa luôn di truyền. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn các dị tật tim bẩm sinh không tím nhưng chiếm tỷ lệ đáng kể trong nhóm tim bẩm sinh nặng. Tần suất thay đổi theo loại dị tật; chưa có số liệu đại diện toàn quốc Việt Nam được chuẩn hóa cho toàn nhóm. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh tim bẩm sinh tím
Bất thường hình thành tim trong thời kỳ phôi làm thay đổi mối nối giữa buồng tim, van và đại động mạch. Khi dòng máu lên phổi bị giảm, lượng máu được trao đổi oxy thấp hơn nhu cầu; khi có luồng thông phải–trái, máu tĩnh mạch đi trực tiếp vào tuần hoàn hệ thống; còn trong chuyển vị đại động mạch, hai vòng tuần hoàn chạy song song và sự sống phụ thuộc vị trí trộn máu. Giảm oxy kích thích tăng thông khí, tăng nhịp tim và tăng sản xuất hồng cầu nếu kéo dài. Máu cô đặc hơn có thể làm tăng nguy cơ huyết khối, trong khi thiếu oxy mạn ảnh hưởng tăng trưởng, khả năng gắng sức và nhiều cơ quan. Ở một số trẻ sơ sinh, ống động mạch hoặc lỗ bầu dục là đường tuần hoàn thiết yếu; khi các cấu trúc này đóng sinh lý, tình trạng có thể suy sụp nhanh.
Có thể phân nhóm theo cơ chế huyết động: giảm lưu lượng máu lên phổi như tứ chứng Fallot hoặc teo van động mạch phổi; hai tuần hoàn song song điển hình là chuyển vị đại động mạch; trộn máu hoàn toàn hoặc gần hoàn toàn như thân chung động mạch, bất thường hồi lưu tĩnh mạch phổi toàn phần hoặc tim một thất; và đảo chiều luồng thông muộn trong hội chứng Eisenmenger. Phân loại này giúp bác sĩ xác định trẻ cần tăng máu lên phổi, cải thiện vị trí trộn, hạn chế quá tải phổi hay phẫu thuật tái lập đường tuần hoàn. Ngoài ra, bệnh còn được phân tầng theo mức độ thiếu oxy, phụ thuộc ống động mạch và độ phức tạp giải phẫu.
Dị tật tim bẩm sinh nhìn chung ảnh hưởng gần 1% trẻ sinh sống trong dữ liệu Hoa Kỳ, nhưng nhóm gây tím chỉ chiếm một phần và gồm nhiều bệnh hiếm khác nhau. Tỷ lệ thay đổi theo phương pháp phát hiện trước sinh, khả năng sàng lọc sơ sinh và hệ thống đăng ký dị tật. Một số bệnh như tứ chứng Fallot gặp nhiều hơn trong nhóm tím, trong khi thân chung động mạch hoặc một số thể tim một thất hiếm hơn. Cả nam và nữ đều có thể mắc; phân bố giới khác nhau tùy dị tật. Việt Nam chưa có cơ sở dữ liệu dân số toàn quốc công bố rộng rãi cho toàn bộ nhóm bệnh tim bẩm sinh tím, vì vậy không nên suy diễn trực tiếp tỷ lệ từ quốc gia khác.
Không áp dụng theo nghĩa đường lây. Bệnh hình thành trong giai đoạn phát triển phôi thai, khi các cấu trúc tim và mạch lớn không phân chia, xoay hoặc kết nối theo trình tự bình thường. Sau sinh, sự đóng của ống động mạch và giảm sức cản mạch phổi có thể làm biểu hiện huyết động thay đổi rõ rệt.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh tim bẩm sinh tím
Phần lớn trường hợp không xác định được một nguyên nhân duy nhất. Dị tật phát sinh khi quá trình tạo vách tim, van hoặc đại động mạch bị gián đoạn trong những tuần đầu thai kỳ. Một số trường hợp liên quan biến thể gene, bất thường nhiễm sắc thể hoặc hội chứng di truyền; số khác có thể chịu ảnh hưởng của đái tháo đường trước mang thai kiểm soát kém, nhiễm rubella, rượu, thuốc lá hoặc một số thuốc và hóa chất có nguy cơ gây quái thai. Các yếu tố này chỉ làm thay đổi nguy cơ, không chứng minh chắc chắn nguyên nhân ở một trẻ cụ thể. Tình trạng thiếu oxy sau sinh là hậu quả của giải phẫu bất thường, không phải do lây nhiễm.
Không thay đổi được: tiền sử gia đình có dị tật tim bẩm sinh, bất thường nhiễm sắc thể hoặc hội chứng gene, và từng có thai bị dị tật tim. Có thể giảm hoặc kiểm soát: tiêm phòng rubella trước mang thai, kiểm soát đái tháo đường, tránh rượu và thuốc lá, rà soát thuốc đang dùng với bác sĩ trước và trong thai kỳ, hạn chế tiếp xúc hóa chất độc. Có yếu tố nguy cơ không có nghĩa thai nhi chắc chắn mắc bệnh; nhiều trẻ mắc dù không tìm thấy nguy cơ rõ.
Thai nhi có bất thường trên siêu âm sản khoa, tăng độ mờ da gáy, rối loạn nhịp, chậm tăng trưởng hoặc nghi hội chứng di truyền cần được cân nhắc siêu âm tim thai. Trẻ sơ sinh có SpO2 thấp, tím lưỡi, tiếng thổi, mạch yếu, thở nhanh hoặc sốc không giải thích được thuộc nhóm phải đánh giá khẩn. Trẻ có cha mẹ hoặc anh chị em mắc tim bẩm sinh, mẹ bị đái tháo đường trước mang thai, nhiễm rubella hay phơi nhiễm chất nguy cơ cũng cần tư vấn chuyên môn phù hợp.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh tim bẩm sinh tím
Biểu hiện phụ thuộc mức giảm oxy và mức phụ thuộc vào các đường nối của tuần hoàn bào thai. Trẻ có thể tím ngay sau sinh, chỉ tím khi khóc hoặc bú, hoặc chưa tím rõ nhưng thở nhanh và tưới máu kém. Một số bệnh gây suy tuần hoàn đột ngột trong vài ngày đầu khi ống động mạch đóng. Trẻ lớn hơn có thể chậm tăng cân, mau mệt, khó thở khi vận động, ngồi xổm sau gắng sức hoặc xuất hiện ngón tay dùi trống nếu thiếu oxy kéo dài. Người trưởng thành đã phẫu thuật có thể ít tím nhưng vẫn gặp rối loạn nhịp, giảm khả năng gắng sức hoặc suy tim.
- Tím môi, lưỡi hoặc niêm mạc: gợi ý máu động mạch thiếu oxy, thường rõ hơn khi khóc, bú hoặc gắng sức.
- Thở nhanh hoặc co kéo lồng ngực: xảy ra khi cơ thể cố tăng trao đổi oxy hoặc khi tim phổi chịu gánh nặng huyết động.
- Bú ngắt quãng, vã mồ hôi và mệt khi ăn: trẻ không đủ sức duy trì bú do nhu cầu oxy tăng.
- Chậm tăng cân hoặc chậm phát triển: hậu quả của tiêu hao năng lượng cao, ăn kém và thiếu oxy kéo dài.
- Giảm sức bền, chóng mệt: thường thấy ở trẻ lớn và người trưởng thành có độ bão hòa oxy thấp hoặc chức năng tim giảm.
- Tiếng thổi tim hoặc âm tim bất thường: có thể được phát hiện khi khám nhưng không phải mọi dị tật tím đều có tiếng thổi rõ.
- Cơn tím tăng đột ngột kèm thở sâu, kích thích hoặc lịm đi, thường gặp hơn ở một số trẻ bị tứ chứng Fallot.
- Ngón tay, ngón chân dùi trống sau thời gian thiếu oxy mạn tính.
- Ho ra máu, đau đầu, rối loạn thị giác hoặc triệu chứng huyết khối ở người có tăng hồng cầu và bệnh mạch phổi.
- Áp xe não hoặc viêm nội tâm mạc nhiễm trùng có thể xuất hiện nhưng không phải biểu hiện ban đầu phổ biến.
Nên đặt lịch khám: trẻ thường xuyên tím nhẹ, bú chậm, tăng cân kém, mau mệt hoặc đã được chẩn đoán tim bẩm sinh nhưng bỏ theo dõi. Cần khám trong ngày: mức tím tăng so với thường ngày, trẻ thở nhanh hơn, sốt kéo dài, ăn uống giảm rõ, phù hoặc tiểu ít. Cần tái khám sớm: sau phẫu thuật khi vết mổ bất thường, nhịp tim nhanh kéo dài, SpO2 giảm so với ngưỡng bác sĩ đã xác định hoặc xuất hiện triệu chứng mới khi vận động.
Gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu khi tím tăng nhanh, khó thở dữ dội, co kéo lồng ngực, lơ mơ, co giật, ngất, đau ngực nặng, ho ra máu nhiều, lạnh đầu chi, mạch yếu hoặc trẻ bỏ bú kèm giảm đáp ứng. Đặt người bệnh ở tư thế dễ thở, giữ ấm vừa phải và làm theo hướng dẫn của nhân viên cấp cứu. Không tự lái xe nếu người bệnh bất tỉnh hoặc tình trạng nặng; không trì hoãn để thử oxy không được kê, thuốc truyền miệng hay mẹo dân gian.
Chẩn đoán Bệnh tim bẩm sinh tím
Chẩn đoán bắt đầu bằng đánh giá màu da và niêm mạc, SpO2 ở tay phải và chân, nhịp thở, mạch, huyết áp và dấu hiệu suy tuần hoàn. Bác sĩ kết hợp bệnh sử thai kỳ, thời điểm xuất hiện tím và đáp ứng với oxy để định hướng cơ chế. Siêu âm tim xác định dị tật cụ thể, hướng luồng máu, chức năng thất và áp lực ước tính. Các xét nghiệm bổ sung được chọn theo câu hỏi lâm sàng, chẳng hạn khí máu, điện tâm đồ, X-quang, CT, MRI hoặc thông tim. Người đọc không nên dùng chỉ số SpO2 đơn lẻ để tự xác định loại bệnh.
Bác sĩ thường hỏi trẻ tím từ lúc nào, tím liên tục hay theo cơn, khả năng bú và tăng cân, tiền sử thai kỳ, sàng lọc sơ sinh và gia đình có người mắc tim bẩm sinh hay không. Khám tập trung vào tím trung tâm, dấu hiệu suy hô hấp, mạch bốn chi, gan to, phù, tiếng thổi, âm tim thứ hai và dấu hiệu tưới máu. Ở trẻ lớn hoặc người trưởng thành, bác sĩ đánh giá ngón tay dùi trống, tĩnh mạch cổ, rối loạn nhịp, khả năng gắng sức và hậu quả thiếu oxy mạn.
Đo SpO2: phát hiện giảm oxy nhưng có thể bình thường ở một số dị tật. Khí máu: đánh giá mức thiếu oxy và toan kiềm trong tình trạng nặng. Công thức máu: tìm tăng hồng cầu, thiếu sắt hoặc nhiễm trùng. Điện giải, chức năng gan thận và đông máu: hỗ trợ chuẩn bị can thiệp hoặc đánh giá biến chứng. Điện tâm đồ: ghi nhận phì đại buồng tim và rối loạn nhịp, nhưng không xác định đầy đủ giải phẫu.
Siêu âm tim qua thành ngực là xét nghiệm hình ảnh nền tảng vì cho thấy cấu trúc, van, đại động mạch, hướng dòng chảy và chức năng tim. Siêu âm tim thai có thể phát hiện nhiều dị tật từ trước sinh nhưng độ chính xác phụ thuộc tuổi thai, tư thế thai và kinh nghiệm. X-quang ngực đánh giá bóng tim và tuần hoàn phổi. CT tim hoặc MRI tim được dùng khi cần dựng hình mạch máu, đo thể tích thất hoặc lập kế hoạch phẫu thuật. Thông tim vừa đo huyết động vừa có thể thực hiện một số thủ thuật.
Không có một bộ tiêu chuẩn duy nhất cho toàn nhóm. Chẩn đoán xác định dựa trên bằng chứng hình ảnh cho thấy dị tật tim hoặc mạch lớn gây luồng thông phải–trái, giảm lưu lượng phổi, tuần hoàn song song hoặc trộn máu bất thường, kèm đánh giá độ bão hòa oxy và huyết động. Mỗi bệnh thành phần có tiêu chí giải phẫu và chỉ định can thiệp riêng. Việc phân loại phải do bác sĩ tim mạch nhi hoặc chuyên gia tim bẩm sinh thực hiện.
Điều trị Bệnh tim bẩm sinh tím
Ưu tiên đầu tiên là ổn định đường thở, hô hấp, tuần hoàn và xác định liệu tuần hoàn có phụ thuộc ống động mạch hay vị trí trộn máu hay không. Sau đó, điều trị được thiết kế theo giải phẫu: tăng dòng máu lên phổi, tạo hoặc mở rộng đường trộn, giảm quá tải phổi, sửa chữa hai thất hoặc thực hiện lộ trình một thất. Trẻ sơ sinh nặng cần điều trị tại cơ sở có hồi sức sơ sinh, tim mạch nhi và phẫu thuật tim. Sau can thiệp, mục tiêu chuyển sang bảo vệ chức năng thất, van, nhịp tim và khả năng phát triển lâu dài.
Thuốc chỉ đóng vai trò ổn định hoặc xử lý biến chứng, không thể sửa cấu trúc tim. Trẻ có tuần hoàn phụ thuộc ống động mạch có thể được dùng prostaglandin tại bệnh viện để duy trì ống mở. Một số tình trạng cần thuốc lợi tiểu, hỗ trợ co bóp, kiểm soát rối loạn nhịp hoặc điều trị tăng áp động mạch phổi dưới giám sát chuyên khoa. Người có tăng hồng cầu không mặc định cần lấy máu; thiếu sắt phải được đánh giá riêng. Không tự dùng oxy, aspirin, thuốc chống đông hoặc thuốc tim mạch vì lợi ích và nguy cơ khác nhau theo từng dị tật.
Thông tim có thể được dùng để mở rộng thông liên nhĩ bằng bóng trong chuyển vị đại động mạch, đặt stent duy trì đường lưu thông, nong van hẹp, bít các tuần hoàn bàng hệ không mong muốn hoặc đo sức cản mạch phổi trước quyết định phẫu thuật. Chỉ định dựa trên giải phẫu và tình trạng huyết động; thủ thuật có nguy cơ chảy máu, tổn thương mạch, rối loạn nhịp, tắc mạch hoặc cần chuyển sang phẫu thuật.
Phẫu thuật có thể là sửa chữa hoàn toàn sớm, tạo cầu nối tạm thời hoặc thực hiện theo nhiều giai đoạn. Ví dụ, tứ chứng Fallot thường cần đóng thông liên thất và giải phóng đường ra thất phải; chuyển vị đại động mạch thường cần phẫu thuật chuyển gốc động mạch; tim một thất có thể đi theo chuỗi phẫu thuật phân luồng tĩnh mạch–phổi. Thời điểm phụ thuộc loại bệnh, cân nặng, độ bão hòa oxy, chức năng thất và các bất thường kèm theo. Phẫu thuật cải thiện tuần hoàn nhưng không luôn đồng nghĩa khỏi hoàn toàn.
Hỗ trợ dinh dưỡng giàu năng lượng theo hướng dẫn giúp trẻ bắt kịp tăng trưởng; một số trẻ cần chia nhỏ bữa hoặc hỗ trợ nuôi ăn. Cha mẹ cần được hướng dẫn nhận biết cơn tím, cách dùng thuốc đã kê và ngưỡng SpO2 cá nhân thay vì so sánh với người khỏe mạnh. Tiêm chủng nên theo lịch, đồng thời trao đổi về dự phòng virus hô hấp ở trẻ nguy cơ cao. Hỗ trợ tâm lý, học tập và chuyển tiếp từ tim mạch nhi sang tim bẩm sinh người lớn là phần quan trọng của chăm sóc lâu dài.
Theo dõi gồm tăng trưởng, SpO2 theo ngưỡng cá nhân, huyết áp, nhịp tim, chức năng thất, van, đường phẫu thuật và áp lực động mạch phổi. Điện tâm đồ, Holter, siêu âm, MRI hoặc nghiệm pháp gắng sức được sắp xếp theo loại dị tật và tuổi. Người bệnh cần báo sớm khi giảm sức bền, hồi hộp, ngất, phù, tím tăng, ho ra máu hoặc đau ngực. Trẻ đã mổ không nên tự ngừng tái khám khi thấy khỏe.
Thời gian điều trị thay đổi rất rộng. Một số trẻ cần ổn định và phẫu thuật trong vài giờ hoặc vài ngày đầu; bệnh khác được can thiệp sau vài tháng; các trường hợp một thất có thể trải qua nhiều cuộc mổ trong vài năm. Sau sửa chữa, theo dõi thường kéo dài suốt đời. Thời gian nằm viện và hồi phục phụ thuộc loại phẫu thuật, cân nặng, chức năng tim phổi, nhiễm trùng và biến chứng.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp gồm sốc do thiếu oxy, toan chuyển hóa, rối loạn nhịp và tổn thương cơ quan. Thiếu oxy kéo dài có thể gây tăng hồng cầu, thiếu sắt, huyết khối, đột quỵ, áp xe não, rối loạn đông máu, chậm phát triển và tổn thương thận. Sau phẫu thuật có thể xuất hiện hẹp hoặc hở van, tắc đường nối, suy chức năng thất, rối loạn nhịp, viêm nội tâm mạc nhiễm trùng hoặc cần can thiệp lại. Nguy cơ cụ thể khác nhau đáng kể giữa từng dị tật.
Tiên lượng đã cải thiện rõ nhờ chẩn đoán trước sinh, hồi sức sơ sinh, thông tim và phẫu thuật. Nhiều trẻ có thể học tập, làm việc và sinh hoạt tích cực sau điều trị, nhưng kết quả phụ thuộc giải phẫu, thời điểm can thiệp, chức năng thất, tăng áp phổi và tổn thương cơ quan trước mổ. Một số bệnh cần nhiều lần phẫu thuật hoặc ghép tim. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ tên nhóm “bệnh tim bẩm sinh tím”; cần đánh giá bệnh cụ thể và quá trình theo dõi.
Dị tật cấu trúc ban đầu không “tái phát” sau khi đã hình thành, nhưng tím hoặc triệu chứng có thể trở lại do hẹp đường nối, hở van, rối loạn nhịp, suy thất, tăng áp phổi hoặc tuần hoàn bàng hệ. Sau phẫu thuật, nguy cơ can thiệp lại tùy loại sửa chữa. Tuân thủ lịch khám, xử lý nhiễm trùng, chăm sóc răng miệng và báo sớm khi khả năng gắng sức giảm giúp phát hiện vấn đề trước khi nặng.
Không thể phòng ngừa mọi trường hợp. Trước mang thai, nên tiêm phòng rubella, kiểm soát bệnh mạn, dùng acid folic theo hướng dẫn và rà soát thuốc với bác sĩ. Trong thai kỳ, tránh rượu, thuốc lá, ma túy và hóa chất độc; khám thai đúng lịch và siêu âm tim thai khi có chỉ định. Sau sinh, sàng lọc SpO2 và khám trẻ sơ sinh hỗ trợ phát hiện bệnh nặng sớm. Với gia đình từng có tim bẩm sinh hoặc hội chứng gene, tư vấn di truyền giúp hiểu nguy cơ cho lần mang thai sau.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh tim bẩm sinh tím
Trẻ thường cần đủ năng lượng và protein để bù nhu cầu chuyển hóa cao, nhưng lượng dịch hoặc muối có thể phải điều chỉnh nếu suy tim. Chia bữa nhỏ, theo dõi thời gian bú và tăng cân hữu ích hơn việc ép ăn. Người lớn nên ưu tiên chế độ ăn cân bằng, hạn chế thuốc lá và rượu; người dùng thuốc chống đông hoặc có bệnh gan thận cần kế hoạch riêng. Không dùng thực phẩm bổ sung với mục đích “tăng oxy máu” khi chưa trao đổi với bác sĩ.
Mức vận động được cá thể hóa theo SpO2, chức năng thất, rối loạn nhịp và loại phẫu thuật. Nhiều người có thể vận động mức vừa, nhưng thi đấu cường độ cao, leo cao hoặc lặn có thể không phù hợp ở một số bệnh. Trẻ nên được khuyến khích tham gia hoạt động an toàn thay vì hạn chế tuyệt đối. Nghỉ khi chóng mặt, đau ngực, tím tăng hoặc khó thở bất thường và báo cho bác sĩ.
Gia đình có thể ghi cân nặng, lượng bú, nhịp thở khi nghỉ, mức tỉnh táo và màu môi. Chỉ đo SpO2 tại nhà khi đã được hướng dẫn về thiết bị, vị trí đo và ngưỡng riêng; số đo sai có thể do tay lạnh hoặc trẻ cử động. Ghi lại cơn tím, yếu tố khởi phát và thời gian hồi phục để cung cấp cho bác sĩ. Theo dõi tại nhà không thay thế tái khám hoặc cấp cứu khi trẻ xấu đi.
- Không trì hoãn cấp cứu khi trẻ tím tăng, lơ mơ, co giật, ngất hoặc thở kiệt sức.
- Không tự cho dùng oxy, thuốc tim, thuốc lợi tiểu, aspirin hoặc thuốc chống đông ngoài kế hoạch điều trị.
- Không cho người có tăng hồng cầu đi lấy máu định kỳ nếu chưa được bác sĩ tim bẩm sinh đánh giá.
- Không ngừng tái khám sau phẫu thuật chỉ vì người bệnh hết tím và sinh hoạt gần bình thường.
- Không áp dụng chế độ ăn kiêng muối, hạn chế dịch hoặc thực phẩm bổ sung cực đoan cho trẻ đang tăng trưởng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ sơ sinh là nhóm dễ diễn tiến nhanh nhất vì tuần hoàn thay đổi mạnh sau sinh. Tím có thể khó nhận biết ở trẻ thiếu máu hoặc da sẫm màu, nên cần quan sát lưỡi, niêm mạc và kết hợp SpO2. Trẻ cần theo dõi tăng trưởng, phát triển thần kinh, tiêm chủng và sức khỏe răng miệng. Kế hoạch điều trị nên do đội tim mạch nhi, hồi sức và phẫu thuật tim phối hợp.
Người cao tuổi còn sống với bệnh tim bẩm sinh tím thường đã được phẫu thuật hoặc có sinh lý tuần hoàn đặc biệt. Biểu hiện mới có thể do suy tim, rung nhĩ, suy thận, bệnh gan hoặc tương tác đa thuốc thay vì chỉ do dị tật ban đầu. Mục tiêu điều trị cần cân bằng khả năng vận động, nguy cơ thủ thuật và chất lượng sống, tốt nhất tại cơ sở có kinh nghiệm tim bẩm sinh người lớn.
Thai kỳ làm tăng thể tích máu và gánh tim, có thể gây mất bù ở người còn tím, tăng áp động mạch phổi hoặc chức năng thất kém. Người bệnh nên được tư vấn trước mang thai bởi nhóm tim bẩm sinh–sản khoa nguy cơ cao; một số tình trạng như hội chứng Eisenmenger mang nguy cơ rất cao. Không tự ngừng thuốc vì có thuốc cần đổi, nhưng thay đổi phải do bác sĩ quyết định. Kế hoạch sinh và gây mê cần chuẩn bị trước.
Khả năng cho con bú phụ thuộc tình trạng huyết động và thuốc đang dùng. Nhiều người vẫn có thể cho bú, nhưng thuốc chống đông, thuốc chống loạn nhịp, lợi tiểu hoặc thuốc tăng áp phổi phải được kiểm tra riêng về mức bài tiết qua sữa. Nếu mẹ mệt nhiều hoặc giảm oxy, có thể cần hỗ trợ vắt sữa, chia ca chăm trẻ hoặc điều chỉnh kế hoạch dinh dưỡng; không mặc định phải ngừng cho bú.
Suy giảm miễn dịch không gây ra dị tật nhưng làm nhiễm trùng hô hấp, nhiễm trùng huyết hoặc viêm nội tâm mạc dễ nặng hơn. Sốt, giảm ăn, thở nhanh hoặc SpO2 thấp hơn nền cần được đánh giá sớm. Tiêm vaccine sống, kháng sinh dự phòng và kế hoạch phòng nhiễm phải theo bác sĩ miễn dịch và tim mạch, không áp dụng đồng loạt cho mọi bệnh nhân.
Bệnh phổi, thiếu máu, thiếu sắt, suy thận, bệnh gan, rối loạn đông máu và tăng áp động mạch phổi có thể làm triệu chứng nặng hơn hoặc thay đổi nguy cơ can thiệp. Béo phì và ngưng thở khi ngủ cũng làm tăng gánh tim ở người lớn. Điều trị cần phối hợp nhiều chuyên khoa và tránh quy mọi khó thở hoặc tím tăng cho dị tật tim mà bỏ sót nguyên nhân khác.
Sau mổ cần chăm sóc vết thương, dùng thuốc đúng hướng dẫn, tập thở và tăng dần vận động. Sốt, đỏ chảy dịch vết mổ, đau ngực tăng, hồi hộp kéo dài, phù, tím trở lại hoặc giảm lượng nước tiểu là lý do liên hệ cơ sở điều trị. Về lâu dài, người bệnh cần hồ sơ tóm tắt giải phẫu và các lần can thiệp để chuyển tiếp chăm sóc; một số người phải phòng viêm nội tâm mạc trong tình huống nha khoa nhất định theo chỉ định.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh tim bẩm sinh tím
Có thể nguy hiểm, nhưng mức độ khác nhau rất lớn giữa các dị tật. Một số trẻ cần hồi sức và phẫu thuật ngay sau sinh vì tuần hoàn phụ thuộc ống động mạch hoặc vị trí trộn máu; số khác ổn định hơn và được lên kế hoạch can thiệp sau. Nguy cơ tăng khi tím sâu, suy tuần hoàn, tăng áp động mạch phổi hoặc tổn thương chức năng thất. Chẩn đoán chính xác bằng siêu âm tim và theo dõi tại trung tâm có kinh nghiệm giúp lựa chọn thời điểm điều trị phù hợp.
Nhiều dị tật có thể được sửa chữa giải phẫu hoặc cải thiện tuần hoàn đáng kể bằng phẫu thuật và thông tim. Tuy nhiên, “sửa chữa” không luôn có nghĩa trái tim trở về hoàn toàn như người không mắc bệnh. Người bệnh có thể còn sẹo mổ, hở hoặc hẹp van, rối loạn nhịp, chức năng thất giảm hay cần thay ống nối sau nhiều năm. Vì vậy, mục tiêu là đạt tuần hoàn hiệu quả, tăng trưởng và chất lượng sống tốt, đồng thời duy trì theo dõi suốt đời.
Bệnh không lây qua tiếp xúc, hô hấp, ăn uống hay chăm sóc trẻ. Một số trường hợp liên quan bất thường gene, nhiễm sắc thể hoặc hội chứng di truyền, nhưng phần lớn không có một nguyên nhân di truyền đơn giản. Nguy cơ lặp lại trong gia đình phụ thuộc loại dị tật và kết quả xét nghiệm. Gia đình có người mắc tim bẩm sinh, từng có thai bị dị tật tim hoặc nghi hội chứng gene nên trao đổi với bác sĩ di truyền trước lần mang thai tiếp theo.
Không. Tím thoáng qua quanh miệng có thể liên quan lạnh, tuần hoàn ngoại vi hoặc vấn đề hô hấp, trong khi bệnh tim tím thường gây tím trung tâm ở lưỡi và niêm mạc. Tuy vậy, chỉ nhìn màu da không đủ loại trừ bệnh, đặc biệt ở trẻ sơ sinh. Trẻ cần được khám nếu tím lặp lại, bú kém, thở nhanh, vã mồ hôi, tăng cân chậm hoặc SpO2 thấp. Nếu tím tăng nhanh kèm lơ mơ hay khó thở, phải cấp cứu.
Nhiều người vẫn có thể vận động, nhưng loại và cường độ phải dựa trên độ bão hòa oxy, chức năng thất, áp lực mạch phổi, rối loạn nhịp và phẫu thuật đã thực hiện. Hoạt động nhẹ đến vừa thường hữu ích khi được bác sĩ cho phép; thi đấu đối kháng, gắng sức tối đa, lặn hoặc leo cao có thể bị hạn chế. Người bệnh nên dừng vận động khi đau ngực, chóng mặt, hồi hộp kéo dài, khó thở bất thường hoặc tím tăng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

