Suy tim phân suất tống máu bảo tồn (HFpEF) là kiểu hình suy tim trong đó phân suất tống máu còn bảo tồn, nhưng tim thường cứng, thư giãn kém hoặc cần áp lực đổ đầy cao. Người bệnh có thể khó thở khi gắng sức hoặc khi nằm, mệt, phù chân, tăng cân do giữ dịch và giảm khả năng vận động. Tình trạng này thường đi kèm tăng huyết áp, béo phì, đái tháo đường, rung nhĩ, bệnh thận mạn, bệnh mạch vành hoặc ngưng thở khi ngủ.
Phân suất tống máu bình thường không loại trừ suy tim và cũng không đủ để xác nhận HFpEF. Chẩn đoán cần phối hợp khám, peptide lợi niệu, điện tâm đồ, siêu âm tim và đôi khi nghiệm pháp gắng sức hoặc thông tim. Điều trị đúng bệnh kèm, kiểm soát sung huyết, vận động phù hợp và dùng thuốc có bằng chứng có thể giảm triệu chứng và nguy cơ nhập viện.
Suy tim phân suất tống máu bảo tồn là bệnh gì?
Suy tim phân suất tống máu bảo tồn là một kiểu hình của hội chứng suy tim. Theo cách phân loại được dùng rộng rãi trong hướng dẫn ACC năm 2023, người bệnh có triệu chứng hoặc dấu hiệu suy tim với phân suất tống máu thất trái từ 50% trở lên. Tuy nhiên, đồng thuận phổ quát năm 2026 chuyển trọng tâm khỏi các ranh giới số học cứng, vì phân suất tống máu thay đổi theo giới, tuổi, sắc tộc, phương pháp đo và không phản ánh đầy đủ áp lực đổ đầy hay khả năng đáp ứng khi gắng sức.

HFpEF không có nghĩa tim hoàn toàn bình thường. Thất trái thường co bóp theo tỷ lệ còn bảo tồn nhưng thư giãn kém, cứng hơn hoặc có bất thường mạch máu, nhĩ, thất phải và cơ xương. “Suy tim tâm trương” là cách gọi gần nghĩa nhưng chưa đầy đủ, vì không phải mọi người đều có cùng một cơ chế và bệnh có nhiều kiểu hình khác nhau.
| Tên bệnh | Suy tim phân suất tống máu bảo tồn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Heart failure with preserved ejection fraction |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | HFpEF; suy tim phân suất tống máu thất trái bảo tồn; suy tim tâm trương là cách gọi cũ và không hoàn toàn tương đương |
| Mã ICD-10 | I50 (nhóm suy tim theo WHO ICD-10). WHO ICD-10 nền không có mã riêng chỉ dành cho HFpEF; mã chi tiết cần chọn theo biểu hiện suy tim và quy định mã hóa đang áp dụng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Kiểu hình suy tim thuộc chuyên khoa Tim mạch, thường liên quan rối loạn đổ đầy thất trái và tăng áp lực trong tim |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tim là cơ quan chính; phổi, thận, gan, não, cơ xương và tuần hoàn ngoại vi có thể bị ảnh hưởng thứ phát do sung huyết hoặc giảm dự trữ tuần hoàn. |
| Tính chất bệnh | Hội chứng tim mạch thường mang tính mạn, không lây; có thể ổn định kéo dài, tiến triển hoặc xuất hiện đợt mất bù cấp dù phân suất tống máu vẫn được bảo tồn. |
| Mức độ phổ biến | Là kiểu hình suy tim thường gặp và ngày càng được nhận diện nhiều hơn, đặc biệt ở người cao tuổi, phụ nữ, người tăng huyết áp, béo phì, đái tháo đường, rung nhĩ hoặc bệnh thận mạn. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Suy tim phân suất tống máu bảo tồn
Tăng huyết áp, lão hóa, béo phì, đái tháo đường, viêm mức độ thấp và bệnh thận thúc đẩy phì đại, xơ hóa và giảm đàn hồi cơ tim. Thất trái thư giãn kém nên cần áp lực cao hơn để nhận đủ máu, đặc biệt khi vận động hoặc nhịp tim nhanh. Áp lực truyền ngược lên nhĩ trái và tĩnh mạch phổi gây khó thở, phù phổi hoặc giảm khả năng gắng sức. Rung nhĩ làm mất co bóp nhĩ và rút ngắn thời gian đổ đầy, khiến triệu chứng nặng hơn. Rối loạn chức năng nội mô, tăng độ cứng động mạch, tăng áp phổi, suy thất phải, bất thường cơ xương và giảm sử dụng oxy cùng góp phần. Vì nhiều cơ chế đồng thời tồn tại, HFpEF không phải một bệnh đồng nhất.
HFpEF thường được mô tả khi phân suất tống máu thất trái từ 50% trở lên, nhưng định nghĩa phổ quát năm 2026 xếp suy tim vào các nhóm hành động lâm sàng gồm phân suất giảm, bảo tồn và cải thiện, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngưỡng cứng. Mức độ triệu chứng được phân theo NYHA I–IV; giai đoạn A–D phản ánh tiến trình từ nguy cơ đến suy tim tiến triển. Về kiểu hình, người bệnh có thể nổi trội bởi béo phì–chuyển hóa, tăng huyết áp, rung nhĩ, tăng áp phổi, bệnh thận, thiếu máu cơ tim, bệnh van hoặc bệnh cơ tim thâm nhiễm. Phân loại kiểu hình giúp tìm nguyên nhân có thể điều trị và lựa chọn chiến lược phù hợp.
HFpEF chiếm một tỷ trọng lớn trong quần thể suy tim và tần suất tăng cùng tuổi thọ, béo phì, đái tháo đường và tăng huyết áp. Bệnh thường được ghi nhận ở phụ nữ và người cao tuổi nhiều hơn HFrEF trong nhiều đoàn hệ, nhưng nam giới vẫn có thể mắc. Các kiểu hình khác nhau theo khu vực, dân tộc, bệnh nền và khả năng tiếp cận chẩn đoán. Người trẻ có thể mắc do bệnh cơ tim phì đại, bệnh tim bẩm sinh, bệnh màng ngoài tim, bệnh thâm nhiễm hoặc béo phì nặng. Dữ liệu đại diện toàn quốc dành riêng cho HFpEF tại Việt Nam còn hạn chế, vì vậy không nên áp dụng trực tiếp tỷ lệ nước ngoài cho từng cộng đồng.
HFpEF không hình thành qua đường lây. Quá trình thường bắt đầu từ nhiều năm chịu tác động của tuổi, tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa, béo phì, bệnh thận hoặc bệnh tim cấu trúc. Cơ tim và mạch máu dần cứng hơn, khả năng thư giãn và tăng cung lượng khi gắng sức suy giảm. Áp lực nhĩ trái và mao mạch phổi tăng gây khó thở; giữ muối nước làm sung huyết rõ hơn. Một số bệnh đặc hiệu như amyloidosis, bệnh cơ tim phì đại hoặc bệnh màng ngoài tim có thể tạo biểu hiện tương tự và cần điều trị nguyên nhân riêng.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Suy tim phân suất tống máu bảo tồn
HFpEF thường không có một nguyên nhân duy nhất. Yếu tố tim mạch: tăng huyết áp lâu năm, bệnh mạch vành, rung nhĩ, bệnh van tim, bệnh cơ tim phì đại, bệnh màng ngoài tim và tăng áp phổi. Yếu tố chuyển hóa–toàn thân: béo phì, đái tháo đường, bệnh thận mạn, ngưng thở khi ngủ, thiếu máu và bệnh tuyến giáp. Nguyên nhân đặc hiệu cần nhận diện: amyloidosis tim, bệnh dự trữ, bệnh viêm hoặc thâm nhiễm. Đợt mất bù có thể bị thúc đẩy bởi nhiễm trùng, ăn nhiều muối, dùng thuốc không đều, rung nhĩ nhanh, thiếu máu cơ tim, suy thận hoặc thuốc giữ nước.
Có thể thay đổi: tăng huyết áp, béo phì, đái tháo đường, ít vận động, hút thuốc, uống nhiều rượu, bệnh mạch vành, ngưng thở khi ngủ và kiểm soát kém bệnh thận. Khó hoặc không thể thay đổi: tuổi cao, giới nữ trong một số quần thể, tiền sử gia đình bệnh cơ tim, bệnh tim bẩm sinh và bệnh thâm nhiễm. Nguy cơ mất bù tăng khi có rung nhĩ, bệnh van tim, tăng áp phổi, thiếu máu, bệnh phổi mạn, đa thuốc hoặc từng nhập viện vì suy tim.
Nhóm dễ mắc gồm người cao tuổi, phụ nữ sau mãn kinh, người tăng huyết áp lâu năm, béo phì, đái tháo đường, rung nhĩ, bệnh thận mạn, bệnh mạch vành hoặc ngưng thở khi ngủ. Người có bệnh van tim, tăng áp phổi, bệnh cơ tim phì đại, amyloidosis, bệnh màng ngoài tim hoặc từng điều trị ung thư cũng cần đánh giá khi có khó thở. Nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn ở người yếu, đa bệnh lý, suy thất phải, tăng áp phổi, nhiều lần nhập viện hoặc cần tăng thuốc lợi tiểu. Một số người có triệu chứng chỉ khi gắng sức nên dễ bị bỏ sót nếu chỉ khám lúc nghỉ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Suy tim phân suất tống máu bảo tồn
Triệu chứng thường tiến triển từ từ và nổi bật khi vận động, vì tim không tăng cung lượng hoặc giảm áp lực đổ đầy đủ nhanh. Người bệnh có thể khó thở, mệt, giảm sức bền, phù hoặc tăng cân; giai đoạn ổn định đôi khi ít dấu hiệu khi nghỉ. Bệnh có thể nặng lên nhanh khi rung nhĩ, nhiễm trùng, tăng huyết áp hoặc suy thận. Người béo phì có thể có peptide lợi niệu thấp hơn dự kiến; người cao tuổi có thể chủ yếu giảm vận động, lú lẫn hoặc chán ăn. Triệu chứng chồng lấp với bệnh phổi, thiếu máu, béo phì và giảm thể lực nên cần bằng chứng khách quan.
- Khó thở khi gắng sức: thường xuất hiện khi đi nhanh, leo cầu thang hoặc làm việc từng chịu được trước đây.
- Mệt và giảm sức bền: liên quan dự trữ tuần hoàn kém, bệnh đồng mắc và giảm điều hòa cơ xương.
- Khó thở khi nằm: người bệnh có thể phải kê thêm gối hoặc ngồi dậy để dễ thở.
- Phù mắt cá và cẳng chân: thường tăng về chiều do giữ muối nước và sung huyết tĩnh mạch.
- Tăng cân nhanh: có thể phản ánh tích tụ dịch thay vì tăng mô mỡ.
- Hồi hộp hoặc nhịp tim không đều: thường liên quan rung nhĩ hoặc đáp ứng nhịp bất thường.
- Thức giấc vì khó thở: có thể xảy ra khi sung huyết phổi tăng trong lúc nằm.
- Chán ăn, đầy bụng hoặc buồn nôn: có thể do sung huyết gan và đường tiêu hóa.
- Ho khan hoặc khò khè: đôi khi bị nhầm với hen hoặc bệnh phổi tắc nghẽn.
- Lú lẫn hoặc giảm tập trung: gặp nhiều hơn ở người cao tuổi hoặc khi bệnh mất bù.
- Đau vùng hạ sườn phải hoặc bụng to: gợi ý sung huyết gan, cổ trướng hoặc suy thất phải.
- Đau ngực: có thể liên quan bệnh mạch vành và cần đánh giá theo mức độ khẩn.
- Ngất: ít gặp nhưng cần loại trừ rối loạn nhịp, bệnh van hoặc tăng áp phổi nặng.
Nên đặt lịch khám: khi khó thở hoặc mệt kéo dài, giảm sức gắng sức, phù chân, phải kê thêm gối, hồi hộp hoặc tăng cân không giải thích được. Cần khám trong ngày: khi khó thở tăng nhanh, phù lan rộng, cân nặng tăng rõ trong vài ngày, tiểu ít, chóng mặt, tim đập nhanh hoặc không đều kéo dài, hay huyết áp tăng rất cao kèm triệu chứng. Cần tái khám sớm: sau xuất viện, sau thay đổi thuốc, khi xét nghiệm thận–kali bất thường, có tác dụng phụ hoặc triệu chứng quay lại. Người bệnh nên làm theo kế hoạch hành động cá thể hóa của đội điều trị.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi khó thở dữ dội hoặc đột ngột, không nói trọn câu, tím môi, khạc bọt hồng, đau hoặc đè nặng ngực kéo dài, ngất, lú lẫn, co giật, vã mồ hôi lạnh, da lạnh ẩm, mạch rất nhanh hoặc rất chậm, huyết áp tụt, tiểu rất ít hoặc không tiểu. Người bệnh không nên tự lái xe khi tình trạng nặng. Không trì hoãn để thử mẹo dân gian hoặc tự uống thêm thuốc lợi tiểu, vì đây có thể là phù phổi, hội chứng vành cấp, rối loạn nhịp nguy hiểm hoặc sốc tim.
Chẩn đoán Suy tim phân suất tống máu bảo tồn
Chẩn đoán HFpEF thường khó hơn HFrEF vì phân suất tống máu còn bảo tồn và triệu chứng có nhiều nguyên nhân khác. Bác sĩ phối hợp bệnh sử, khám, điện tâm đồ, peptide lợi niệu, xét nghiệm máu và siêu âm tim để tìm phì đại thất trái, nhĩ trái lớn, rối loạn chức năng tâm trương, tăng áp phổi hoặc bệnh van. Các thang H2FPEF và HFA-PEFF có thể ước tính xác suất nhưng không thay thế nhận định lâm sàng. Khi kết quả trung gian hoặc triệu chứng chỉ xuất hiện lúc vận động, có thể cần siêu âm gắng sức, nghiệm pháp tim phổi hoặc thông tim phải khi gắng sức. Cần đồng thời loại trừ bệnh phổi, thiếu máu, béo phì và giảm thể lực.
Bác sĩ hỏi mức vận động gây khó thở, số gối khi ngủ, cơn khó thở ban đêm, phù, thay đổi cân nặng, đau ngực, hồi hộp, ngất, ngáy và buồn ngủ ban ngày. Khám gồm huyết áp, mạch, nhịp thở, độ bão hòa oxy, cân nặng, vòng eo và tình trạng dinh dưỡng. Bác sĩ nghe tim phổi, tìm ran ẩm, tiếng tim bất thường, tĩnh mạch cổ nổi, gan to, cổ trướng, phù và dấu tăng áp phổi. Vì nhiều người chỉ tăng áp lực đổ đầy khi gắng sức, khám lúc nghỉ bình thường không loại trừ HFpEF.
BNP hoặc NT-proBNP: hỗ trợ xác định sung huyết và nguy cơ, nhưng có thể thấp hơn ở người béo phì và tăng do tuổi cao, rung nhĩ hoặc bệnh thận. Creatinine, eGFR, natri và kali: đánh giá bệnh thận và an toàn khi dùng lợi tiểu, MRA hoặc thuốc khác. Công thức máu, ferritin và độ bão hòa transferrin: tìm thiếu máu hoặc thiếu sắt. Đường huyết, HbA1c, lipid, chức năng gan và tuyến giáp: đánh giá bệnh đồng mắc hoặc nguyên nhân. Troponin dùng khi nghi tổn thương cơ tim; xét nghiệm protein đơn dòng hoặc chuỗi nhẹ tự do được cân nhắc khi nghi amyloidosis.
Siêu âm tim qua thành ngực đánh giá phân suất tống máu, phì đại thất trái, thể tích nhĩ trái, chức năng tâm trương, van tim, thất phải và áp lực động mạch phổi. X-quang ngực hỗ trợ tìm sung huyết, tràn dịch hoặc bệnh phổi nhưng có thể bình thường khi bệnh ổn định. Siêu âm tim gắng sức có thể phát hiện áp lực đổ đầy tăng chỉ khi vận động. MRI tim hữu ích khi nghi bệnh cơ tim phì đại, viêm, sẹo hoặc thâm nhiễm. CT mạch vành, chụp mạch vành hoặc xạ hình đặc hiệu được lựa chọn theo nghi ngờ bệnh mạch vành hay amyloidosis.
HFpEF cần có triệu chứng hoặc dấu hiệu suy tim, kèm bằng chứng khách quan về bất thường cấu trúc hay chức năng tim hoặc sung huyết do tim. Phân suất tống máu từ 50% trở lên thường được dùng trong hướng dẫn HFpEF, nhưng định nghĩa phổ quát năm 2026 tránh coi ngưỡng này là ranh giới tuyệt đối. Bằng chứng hỗ trợ gồm peptide lợi niệu tăng, nhĩ trái lớn, phì đại thất trái, chỉ số chức năng tâm trương bất thường hoặc áp lực đổ đầy tăng lúc nghỉ hay gắng sức. H2FPEF và HFA-PEFF giúp phân tầng xác suất; trường hợp chưa rõ có thể cần nghiệm pháp chức năng hoặc thông tim. Không dùng tiêu chuẩn này để tự chẩn đoán.
Điều trị Suy tim phân suất tống máu bảo tồn
Mục tiêu là giảm sung huyết và triệu chứng, cải thiện khả năng vận động, phòng nhập viện, kiểm soát bệnh đồng mắc và tìm nguyên nhân đặc hiệu. Điều trị cần theo kiểu hình thay vì chỉ dựa vào phân suất tống máu. Thuốc ức chế SGLT2 có bằng chứng giảm biến cố suy tim; lợi tiểu dùng khi giữ dịch. MRA được cân nhắc theo hướng dẫn hiện hành và khả năng theo dõi thận–kali. Huyết áp, rung nhĩ, đái tháo đường, béo phì, bệnh thận, bệnh mạch vành và ngưng thở khi ngủ cần được xử trí đồng thời. Amyloidosis, bệnh van, bệnh màng ngoài tim hoặc tăng áp phổi phải được đánh giá nguyên nhân riêng. Đợt mất bù cần cân nhắc nhập viện.
Thuốc ức chế SGLT2 được khuyến nghị hoặc cân nhắc rộng rãi cho HFpEF nhằm giảm đợt nặng lên và nhập viện, kể cả ở nhiều người không mắc đái tháo đường. Thuốc lợi tiểu giảm phù và khó thở khi sung huyết; cần điều chỉnh theo triệu chứng, huyết áp, thận và điện giải. Thuốc đối kháng mineralocorticoid có thể được cân nhắc theo hướng dẫn, với theo dõi kali và chức năng thận. ARNI hoặc ARB có thể phù hợp ở một số người, nhất là khi cần kiểm soát huyết áp hoặc thuộc nhóm có khả năng hưởng lợi. Thuốc kiểm soát nhịp, tần số và chống đông chỉ dùng theo rung nhĩ hoặc chỉ định riêng. Không tự mua hay điều chỉnh thuốc.
Không có thiết bị cấy thường quy chỉ vì chẩn đoán HFpEF. Can thiệp mạch vành, thay hoặc sửa van qua da, triệt đốt rung nhĩ hay đặt máy tạo nhịp chỉ được cân nhắc khi có chỉ định riêng. Theo dõi áp lực động mạch phổi từ xa có thể hữu ích ở một số người nhập viện tái diễn tại hệ thống đủ chuyên môn, nhưng không thay thế chăm sóc chuẩn. Các thiết bị tạo shunt nhĩ hoặc phương pháp điều biến thần kinh vẫn cần lựa chọn chặt chẽ và nhiều kỹ thuật còn trong nghiên cứu. Mọi thủ thuật phải xem xét nguyên nhân, triệu chứng, nguy cơ, khả năng theo dõi và mong muốn người bệnh.
Phẫu thuật được cân nhắc khi bệnh van tim nặng, bệnh mạch vành phù hợp tái tưới máu, bệnh tim bẩm sinh, bệnh màng ngoài tim co thắt hoặc tổn thương cấu trúc là nguyên nhân có thể sửa chữa. Mục tiêu là điều trị nguyên nhân gây tăng áp lực đổ đầy hoặc thiếu máu cơ tim, không phải “chữa” mọi kiểu HFpEF. Ở bệnh tiến triển, ghép tim hiếm khi được cân nhắc cho người được tuyển chọn; thiết bị hỗ trợ thất thường khó áp dụng hơn vì buồng thất nhỏ và chức năng co bóp còn bảo tồn. Quyết định cần hội chẩn chuyên sâu và cân bằng lợi ích với nguy cơ phẫu thuật.
Chăm sóc hỗ trợ gồm giáo dục dùng thuốc, theo dõi dấu hiệu giữ dịch, phục hồi chức năng tim, quản lý cân nặng, cai thuốc lá, hỗ trợ giấc ngủ và sức khỏe tâm thần. Điều dưỡng, dược sĩ, chuyên gia dinh dưỡng, phục hồi chức năng và bác sĩ các chuyên khoa phối hợp xử trí đa bệnh lý. Người béo phì có thể hưởng lợi từ chương trình giảm cân có giám sát; người yếu hoặc mất cơ cần tránh giảm cân quá nhanh và cần hỗ trợ dinh dưỡng. Điều trị ngưng thở khi ngủ, thiếu sắt, đau khớp hoặc bệnh phổi có thể cải thiện khả năng vận động. Chăm sóc giảm nhẹ được tích hợp khi triệu chứng hoặc gánh nặng quyết định lớn.
Theo dõi gồm mức khó thở, phù, cân nặng, huyết áp, mạch, nhịp tim, khả năng vận động, số lần nhập viện và chất lượng sống. Creatinine, eGFR, natri và kali cần kiểm tra khi bắt đầu hoặc điều chỉnh lợi tiểu, MRA và các thuốc ảnh hưởng thận–điện giải. Đái tháo đường, tình trạng sắt, hemoglobin, béo phì, ngưng thở khi ngủ và rung nhĩ cần được rà soát định kỳ. Siêu âm tim lặp lại khi triệu chứng thay đổi hoặc kết quả có thể làm thay đổi điều trị, không nhất thiết theo lịch cố định cho mọi người. Người ổn định vẫn cần đánh giá định kỳ; triệu chứng nặng lên cần lịch sớm hơn.
HFpEF thường cần điều trị và theo dõi lâu dài. Sung huyết có thể giảm trong vài ngày sau điều chỉnh lợi tiểu, nhưng kiểm soát huyết áp, cân nặng, đái tháo đường, rung nhĩ và tăng sức bền cần nhiều tuần đến tháng. Thuốc phòng biến cố thường được duy trì nếu có lợi và dung nạp được; thời gian phụ thuộc chức năng thận, điện giải, bệnh kèm và nguyên nhân. Một số thể do bệnh van, rung nhĩ, bệnh màng ngoài tim hoặc nguyên nhân đặc hiệu có thể cải thiện đáng kể sau can thiệp, nhưng không thể cam kết ngày khỏi. Kế hoạch cần được đánh giá lại khi tình trạng thay đổi.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp gồm đợt mất bù cấp, phù phổi, rung nhĩ, suy thận, rối loạn điện giải, tăng áp phổi, suy thất phải, giảm khả năng vận động và suy yếu. Biến chứng nghiêm trọng gồm suy hô hấp, đột quỵ liên quan rung nhĩ, hội chứng vành cấp, sốc tim hiếm gặp, suy đa cơ quan và tử vong. Về lâu dài, người bệnh có thể tái nhập viện, mất cơ, trầm cảm và phụ thuộc người chăm sóc. Điều trị cũng có thể gây tụt huyết áp, mất nước, tăng kali, tổn thương thận, nhiễm trùng sinh dục–tiết niệu hoặc biến chứng thủ thuật. Theo dõi giúp cân bằng lợi ích và rủi ro.
HFpEF là tình trạng nghiêm trọng và không phải dạng suy tim “nhẹ” chỉ vì phân suất tống máu còn bảo tồn. Tiên lượng thay đổi theo tuổi, mức triệu chứng, số lần nhập viện, chức năng thận, rung nhĩ, tăng áp phổi, chức năng thất phải, béo phì, bệnh mạch vành và nguyên nhân đặc hiệu. Điều trị sung huyết, thuốc có bằng chứng, kiểm soát bệnh đồng mắc và phục hồi chức năng có thể cải thiện chất lượng sống và giảm đợt nặng lên. Người nhiều lần mất bù, tổn thương cơ quan hoặc cần tăng lợi tiểu nên được đánh giá chuyên sâu. Không thể dự đoán chính xác tuổi thọ cá nhân từ phân suất tống máu đơn độc.
Triệu chứng và đợt mất bù có thể tái phát vì các bất thường về độ cứng cơ tim, mạch máu và bệnh đồng mắc thường kéo dài. Nguy cơ tăng khi còn sung huyết, dùng thuốc không đều, ăn nhiều muối, tăng huyết áp, rung nhĩ nhanh, nhiễm trùng, suy thận, thiếu máu cơ tim hoặc dùng thuốc giữ nước. Giảm nguy cơ cần theo dõi cân nặng và triệu chứng, kiểm soát huyết áp–đường huyết–nhịp tim, quản lý cân nặng, điều trị ngưng thở khi ngủ và hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc mới. Không tự tăng lợi tiểu nếu chưa có kế hoạch cá thể hóa.
Phòng mắc bệnh: kiểm soát tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì, bệnh mạch vành và bệnh thận; vận động đều; không hút thuốc; hạn chế rượu. Phòng tiến triển: điều trị rung nhĩ, bệnh van, ngưng thở khi ngủ và nguyên nhân đặc hiệu sớm. Phòng mất bù: dùng thuốc đều, theo dõi sung huyết, tránh thuốc giữ nước và xử trí nhiễm trùng kịp thời. Vaccine cúm, COVID-19 và phế cầu được cân nhắc theo tuổi, bệnh nền và khuyến cáo hiện hành. Không phải mọi trường hợp đều phòng tránh được vì lão hóa, di truyền và bệnh cấu trúc cũng góp phần.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Suy tim phân suất tống máu bảo tồn
Ưu tiên thực phẩm tươi, rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp; giảm thức ăn nhanh, đồ muối chua, mì ăn liền, thịt chế biến và nước chấm mặn. Không mặc định hạn chế muối hoặc nước nghiêm ngặt cho mọi người; mức phù hợp phụ thuộc sung huyết, natri máu, chức năng thận và lượng tiêu thụ hiện tại. Người béo phì nên giảm năng lượng theo kế hoạch bền vững, đồng thời giữ đủ protein để hạn chế mất cơ. Tránh sản phẩm thay muối chứa nhiều kali nếu chưa hỏi bác sĩ. Không dùng thảo dược hoặc thực phẩm chức năng thay thuốc điều trị.
Vận động đều khi bệnh ổn định thường giúp cải thiện sức bền, cơ bắp, huyết áp và chất lượng sống. Nên bắt đầu nhẹ, tăng dần theo đánh giá của bác sĩ hoặc chương trình phục hồi chức năng tim; kết hợp bài tập aerobic, sức mạnh và thăng bằng khi phù hợp. Không tập khi khó thở lúc nghỉ, phù tăng, sốt, đau ngực, chóng mặt hoặc vừa mất bù. Dừng tập nếu đau ngực, khó thở bất thường, ngất hoặc hồi hộp kéo dài. Ngủ đủ, điều trị ngưng thở khi ngủ, tránh thuốc lá và cân bằng công việc–nghỉ ngơi. Lao động nặng cần đánh giá cá thể hóa.
Có thể cân mỗi sáng sau đi tiểu, trước ăn và dùng cùng một cân; ghi lại khó thở, số gối khi ngủ, phù, vòng bụng, huyết áp và mạch nếu đã được hướng dẫn. Người có rung nhĩ nên chú ý nhịp nhanh kéo dài hoặc triệu chứng mới. Mang nhật ký và danh sách thuốc khi tái khám. Liên hệ đội điều trị khi cân nặng tăng nhanh so với mức nền, phù hoặc khó thở tăng, không nằm ngủ được, chóng mặt, huyết áp bất thường hoặc tiểu ít. Thiết bị đeo không thay thế khám và không nên dùng một số đo đơn lẻ để tự điều chỉnh thuốc.
- Không tự ngừng, tăng, giảm hoặc dùng bù thuốc suy tim và thuốc lợi tiểu.
- Không trì hoãn cấp cứu khi khó thở dữ dội, đau ngực, ngất, lú lẫn hoặc tím tái.
- Không coi phân suất tống máu bình thường là bằng chứng tim hoàn toàn khỏe hoặc bệnh đã khỏi.
- Không tự uống quá nhiều nước hoặc hạn chế muối, nước cực đoan khi chưa được hướng dẫn.
- Không dùng thuốc chống viêm không steroid, thuốc cảm, thảo dược hoặc thực phẩm chức năng mà không hỏi nhân viên y tế.
- Không dùng sản phẩm thay muối chứa kali khi chưa đánh giá chức năng thận và thuốc đang dùng.
- Không tập nặng khi còn sung huyết, đau ngực, chóng mặt hoặc vừa trải qua đợt mất bù.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
HFpEF ở trẻ em không phổ biến và tiêu chuẩn người lớn không thể áp dụng máy móc. Trẻ có thể có phân suất tống máu bảo tồn nhưng tăng áp lực đổ đầy do bệnh cơ tim phì đại, bệnh tim bẩm sinh, bệnh dự trữ, tăng áp phổi hoặc bệnh màng ngoài tim. Biểu hiện gồm thở nhanh, bú kém, vã mồ hôi khi bú, chậm tăng cân, gan to hoặc giảm hoạt động. Chẩn đoán và điều trị cần bác sĩ tim mạch nhi, với chỉ số siêu âm điều chỉnh theo tuổi và kích thước cơ thể. Tím tái, thở rút lõm, bỏ bú, li bì hoặc ngất cần cấp cứu.
HFpEF đặc biệt thường gặp ở người cao tuổi và hay đi kèm tăng huyết áp, rung nhĩ, bệnh thận, đái tháo đường, bệnh phổi, yếu cơ và suy giảm nhận thức. Biểu hiện có thể là ngã, lú lẫn, chán ăn hoặc mất khả năng tự chăm sóc thay vì khó thở rõ. Đa thuốc làm tăng nguy cơ tụt huyết áp, mất nước, rối loạn điện giải và tổn thương thận; cần rà soát cả thuốc không kê đơn. Mục tiêu điều trị phải cân bằng giảm sung huyết, phòng nhập viện, duy trì chức năng, tránh té ngã và phù hợp mong muốn người bệnh. Người chăm sóc nên tham gia kế hoạch khi cần.
Thai kỳ làm tăng thể tích tuần hoàn và nhịp tim, có thể làm bệnh tim với phân suất bảo tồn mất bù, đặc biệt khi có tăng huyết áp, bệnh van, bệnh cơ tim phì đại hoặc tăng áp phổi. Khó thở và phù sinh lý dễ gây nhầm lẫn, nhưng khó thở khi nghỉ, đau ngực, ngất, tím tái, nhịp nhanh kéo dài hoặc phù tăng nhanh cần đánh giá khẩn. Thuốc phải được rà soát vì một số nhóm không phù hợp trong thai kỳ; không tự ngừng thuốc. Quản lý cần phối hợp tim mạch và sản khoa nguy cơ cao, với kế hoạch theo dõi, sinh và hậu sản cá thể hóa.
Khả năng cho con bú phụ thuộc mức ổn định của mẹ và thuốc cần sử dụng. Một số thuốc điều trị sung huyết, huyết áp hoặc rối loạn nhịp có thể dùng trong những hoàn cảnh nhất định, trong khi thuốc khác thiếu dữ liệu hoặc cần thay thế. Không mặc định phải ngừng cho bú và cũng không tự bỏ thuốc để duy trì cho bú. Bác sĩ tim mạch, sản khoa, nhi khoa và dược sĩ lâm sàng nên cân bằng lợi ích–nguy cơ cho mẹ và trẻ. Khó thở tăng, đau ngực, ngất, hồi hộp kéo dài hoặc phù nhanh sau sinh cần khám khẩn.
Người suy giảm miễn dịch có thể bị nhiễm trùng, viêm cơ tim, bệnh màng ngoài tim hoặc độc tính thuốc, gây mất bù dù phân suất tống máu còn bảo tồn. Sốt và dấu viêm đôi khi kín đáo, trong khi khó thở hoặc tổn thương cơ quan tiến triển nhanh. Một số thuốc ung thư và thuốc ức chế miễn dịch ảnh hưởng huyết áp, thận, nhịp tim hoặc tương tác với thuốc suy tim. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn khi có khó thở mới, phù, đau ngực, sốt, nhịp nhanh hoặc tiểu ít. Không tự ngừng thuốc điều trị bệnh nền; cần phối hợp các chuyên khoa.
HFpEF thường gắn với cụm bệnh tim–thận–chuyển hóa. Bệnh thận làm tăng giữ dịch và nguy cơ rối loạn kali; đái tháo đường, béo phì và tăng huyết áp thúc đẩy xơ hóa và độ cứng tim; bệnh phổi làm khó phân biệt nguyên nhân khó thở. Rung nhĩ, bệnh van, bệnh mạch vành, ngưng thở khi ngủ, thiếu máu và bệnh tuyến giáp ảnh hưởng triệu chứng và lựa chọn thuốc. Người đa bệnh lý cần mục tiêu cá thể hóa về huyết áp, đường huyết, cân nặng, nhịp tim, dịch và điện giải, với phối hợp tim mạch, thận, nội tiết, hô hấp hoặc chuyên khoa liên quan.
Người có HFpEF dễ mất bù quanh phẫu thuật do thay đổi dịch nhanh, tăng huyết áp, nhịp tim nhanh, rung nhĩ, thiếu máu, đau, nhiễm trùng hoặc suy thận. Vì thất trái cứng, cả quá tải dịch và thiếu dịch đều có thể gây vấn đề. Trước mổ cần đánh giá mức ổn định, khả năng gắng sức, bệnh van, tăng áp phổi, rung nhĩ và thuốc đang dùng. Sau mổ cần theo dõi oxy, huyết áp, nhịp tim, lượng nước tiểu, cân bằng dịch, thận và điện giải. Việc tạm ngừng hoặc dùng lại thuốc phải do đội phẫu thuật và tim mạch thống nhất.
Câu hỏi thường gặp về Suy tim phân suất tống máu bảo tồn
Có. HFpEF có thể gây phù phổi, rung nhĩ, suy thận, tăng áp phổi, suy thất phải, đột quỵ và nhiều lần nhập viện. Bệnh không phải dạng suy tim nhẹ chỉ vì phân suất tống máu còn bình thường. Tuy nhiên, nguy cơ rất khác nhau và có thể giảm khi sung huyết, huyết áp, rung nhĩ, đái tháo đường, béo phì và bệnh thận được kiểm soát, đồng thời dùng thuốc có bằng chứng. Khó thở dữ dội, đau ngực, ngất, lú lẫn hoặc tím tái là dấu hiệu cần gọi 115.
Phân suất tống máu cho biết tỷ lệ máu được tống khỏi thất trái trong mỗi nhịp, nhưng không đo đầy đủ khả năng thư giãn, áp lực đổ đầy, chức năng mạch máu hoặc dự trữ khi vận động. Trong HFpEF, thất trái thường cứng và cần áp lực cao để nhận máu; tim có thể tống ra tỷ lệ bình thường từ một buồng thất có thể tích nhỏ nhưng lượng máu thực tế vẫn không đáp ứng khi gắng sức. Vì vậy, chẩn đoán cần triệu chứng và bằng chứng sung huyết hoặc bất thường tim, không dựa riêng vào phân suất tống máu.
Khả năng hồi phục phụ thuộc nguyên nhân và bệnh đồng mắc. Một số người cải thiện rõ khi kiểm soát huyết áp, giảm cân, điều trị rung nhĩ, ngưng thở khi ngủ, bệnh van hoặc nguyên nhân đặc hiệu. Tuy vậy, các thay đổi do lão hóa, xơ hóa tim, bệnh thận và rối loạn chuyển hóa thường kéo dài, nên nhiều người cần theo dõi lâu dài. Mục tiêu thực tế là giảm khó thở, tăng khả năng vận động và phòng nhập viện. Không nên ngừng thuốc hoặc bỏ tái khám chỉ vì triệu chứng giảm hay phân suất tống máu vẫn bình thường.
Có, khi bệnh đã ổn định và cường độ phù hợp được xác định. Đi bộ, đạp xe nhẹ, bài tập sức mạnh và phục hồi chức năng tim có thể cải thiện sức bền, cơ bắp và chất lượng sống. Nên bắt đầu chậm, tăng dần và chú ý đau khớp, béo phì, bệnh phổi hoặc nguy cơ té ngã. Không tập khi khó thở lúc nghỉ, phù tăng, sốt, đau ngực hoặc vừa mất bù. Dừng tập và tìm trợ giúp khi đau ngực, ngất, khó thở bất thường hoặc hồi hộp kéo dài.
Thuốc ức chế SGLT2 hiện là nhóm có bằng chứng rõ về giảm đợt nặng lên và nhập viện ở nhiều người HFpEF. Lợi tiểu được dùng khi có giữ dịch; MRA có thể được cân nhắc với theo dõi thận và kali. ARNI, ARB, thuốc kiểm soát huyết áp, nhịp tim hoặc chống đông chỉ phù hợp trong những bối cảnh nhất định. Điều trị bệnh đồng mắc như rung nhĩ, đái tháo đường, béo phì và bệnh thận cũng rất quan trọng. Không có một đơn thuốc chung cho mọi người và không nên tự mua hay tự phối hợp thuốc.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội d

