Bệnh cơ tim phì đại là tình trạng cơ tim, chủ yếu ở thất trái, dày bất thường mà không được giải thích đầy đủ bởi tăng huyết áp, hẹp van động mạch chủ hoặc nguyên nhân tăng tải khác. Cơ tim dày và cứng có thể làm tim đổ đầy kém; ở thể tắc nghẽn, dòng máu từ thất trái ra động mạch chủ còn bị cản trở. Người bệnh có thể không có triệu chứng hoặc xuất hiện khó thở khi gắng sức, đau ngực, hồi hộp, chóng mặt hay ngất.
Bệnh thường liên quan đến biến thể gene và có thể xuất hiện trong gia đình. Biến chứng gồm rung nhĩ, đột quỵ, suy tim và rối loạn nhịp thất. Siêu âm tim, điện tâm đồ, cộng hưởng từ tim, theo dõi nhịp và đánh giá di truyền giúp xác định kiểu bệnh và nguy cơ. Chẩn đoán sớm, điều trị phù hợp và sàng lọc người thân giúp nhiều người duy trì cuộc sống tích cực.
Bệnh cơ tim phì đại là bệnh gì?
Bệnh cơ tim phì đại là bệnh của cơ tim được xác định khi thành thất trái dày lên mà không có tình trạng tăng tải hoặc bệnh hệ thống đủ để giải thích mức độ dày đó. Bệnh thường do biến thể ở các gene mã hóa protein sarcomere, bộ máy co bóp của tế bào cơ tim, nhưng không phải mọi người bệnh đều tìm thấy biến thể gây bệnh.

Khái niệm này khác với phì đại thất trái do tăng huyết áp, hẹp van động mạch chủ hoặc tập luyện thể thao. Các bệnh như amyloidosis tim, bệnh Fabry, bệnh Danon, bệnh Pompe và hội chứng Noonan có thể tạo kiểu hình giống bệnh cơ tim phì đại nhưng có cơ chế và điều trị khác. Bệnh cũng không đồng nghĩa với thể tắc nghẽn: một số người có cản trở đường ra thất trái lúc nghỉ hoặc gắng sức, còn người khác không tắc nghẽn nhưng vẫn có rối loạn đổ đầy, thiếu máu cơ tim vi mạch hoặc rối loạn nhịp.
| Tên bệnh | Bệnh cơ tim phì đại |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hypertrophic cardiomyopathy |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | HCM; bệnh cơ tim phì đại vô căn là tên cũ đôi khi còn được sử dụng |
| Mã ICD-10 | I42.2 đối với bệnh cơ tim phì đại không xác định là tắc nghẽn; I42.1 đối với bệnh cơ tim phì đại tắc nghẽn |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh cơ tim nguyên phát, thường có tính di truyền; chuyên khoa Tim mạch và Tim mạch di truyền; hệ tim mạch |
| Cơ quan ảnh hưởng | Chủ yếu ảnh hưởng cơ thất trái, thường rõ ở vách liên thất; có thể ảnh hưởng van hai lá, nhĩ trái, hệ dẫn truyền và vi tuần hoàn mạch vành. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây, thường liên quan di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường nhưng mức biểu hiện rất khác nhau; không phải ung thư. |
| Mức độ phổ biến | Là một trong những bệnh tim di truyền thường gặp. Một số quần thể được ước tính có khoảng 1 người mắc trên 500 người, nhưng nhiều trường hợp chưa được chẩn đoán; dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh cơ tim phì đại
Biến thể gene hoặc bất thường sinh học liên quan làm protein sarcomere hoạt động không bình thường, tăng lực co bóp và tiêu thụ năng lượng. Tế bào cơ tim phì đại, sắp xếp hỗn loạn và hình thành xơ hóa. Thành thất trái dày cùng độ đàn hồi giảm khiến buồng tim thư giãn và nhận máu kém, làm áp lực nhĩ trái và phổi tăng khi gắng sức.
Ở thể tắc nghẽn, vách liên thất dày kết hợp chuyển động ra trước của lá van hai lá trong thì tâm thu làm hẹp đường ra thất trái và gây hở van hai lá. Tắc nghẽn có thể thay đổi theo nhịp tim, thể tích tuần hoàn và sức co bóp. Bất thường vi mạch làm cơ tim thiếu máu dù động mạch vành lớn không hẹp. Xơ hóa, thiếu máu và sự sắp xếp hỗn loạn của tế bào tạo nền cho rung nhĩ, nhịp nhanh thất và suy tim.
Bệnh được chia thành thể tắc nghẽn và không tắc nghẽn. Tắc nghẽn đường ra thất trái thường được xác định khi chênh áp đỉnh từ 30 mmHg trở lên lúc nghỉ hoặc khi kích thích; chênh áp từ 50 mmHg trở lên ở người còn triệu chứng thường có ý nghĩa khi cân nhắc điều trị giảm vách.
Hình thái phì đại có thể không đối xứng ở vách liên thất, khu trú ở mỏm tim, giữa thất, đồng tâm hoặc lan tỏa. Một số người tiến triển đến giảm chức năng tâm thu, phình mỏm hoặc suy tim giai đoạn cuối. Phân loại hình thái và huyết động giúp giải thích triệu chứng, lựa chọn thuốc, đánh giá thủ thuật và phân tầng nguy cơ, nhưng không thể dùng riêng để dự đoán biến cố cho một cá nhân.
Bệnh có thể xuất hiện từ sơ sinh đến tuổi già, nhưng thường được phát hiện ở thanh thiếu niên hoặc người trưởng thành. Ước tính dựa trên hình ảnh ở một số quần thể cho thấy khoảng 1 trên 500 người có kiểu hình bệnh, trong khi tỷ lệ mang biến thể gene liên quan có thể cao hơn. Nhiều người không triệu chứng nên chưa được chẩn đoán.
Cả nam và nữ đều có thể mang gene bệnh; nam giới thường được chẩn đoán kiểu hình rõ hơn, trong khi phụ nữ đôi khi được nhận diện muộn hơn. Bệnh gặp ở nhiều nhóm dân tộc và vùng địa lý. Chưa có nghiên cứu dân số toàn quốc đủ mạnh để xác định chính xác tỷ lệ mắc bệnh cơ tim phì đại tại Việt Nam.
Bệnh không có đường lây. Ở thể di truyền, biến thể gene có thể được truyền từ cha hoặc mẹ sang con, thường theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường; mỗi lần mang thai có nguy cơ truyền biến thể riêng nhưng người mang gene không nhất thiết biểu hiện bệnh giống nhau. Một số biến thể xuất hiện mới ở người bệnh. Sau khi có nền tảng gene, tuổi, huyết áp, cân nặng và các yếu tố sinh học khác có thể ảnh hưởng thời điểm và mức độ phì đại.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh cơ tim phì đại
Nguyên nhân chính: biến thể gây bệnh ở các gene sarcomere, thường di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường. Một người có thể mang biến thể nhưng chưa có phì đại rõ, và mức độ bệnh có thể khác nhau giữa người cùng gia đình.
Trường hợp chưa xác định được gene: xét nghiệm hiện tại không tìm thấy biến thể ở một tỷ lệ đáng kể; bệnh vẫn có thể có nền tảng di truyền hoặc đa yếu tố.
Các bệnh mô phỏng cần phân biệt: amyloidosis tim, bệnh Fabry, Danon, Pompe, rối loạn ty thể, hội chứng Noonan và một số bệnh thần kinh–cơ có thể gây dày cơ tim nhưng không phải HCM sarcomere điển hình. Tăng huyết áp, hẹp van động mạch chủ và thích nghi do luyện tập cũng gây phì đại thất trái và phải được đánh giá riêng.
Nguy cơ mắc hoặc mang bệnh: có cha mẹ, anh chị em hoặc con mắc bệnh cơ tim phì đại; gia đình có người suy tim, cấy máy khử rung hoặc đột tử không giải thích được; mang biến thể gene gây bệnh.
Yếu tố có thể làm kiểu hình hoặc triệu chứng nặng hơn: tăng huyết áp, béo phì, ngưng thở khi ngủ, mất nước, sốt, thiếu máu, nhịp nhanh và một số thuốc làm giảm tiền tải hoặc giãn mạch ở người có tắc nghẽn.
Dấu ấn nguy cơ biến cố: tiền sử ngừng tim hoặc nhịp nhanh thất, ngất không giải thích, phì đại rất nhiều, tiền sử gia đình đột tử, phình mỏm, giảm phân suất tống máu, nhịp nhanh thất không bền và sẹo cơ tim rộng. Các dấu ấn này phải được bác sĩ tích hợp, không dùng để tự tính nguy cơ.
Người thân bậc một của người mắc bệnh, người có tiếng thổi tim không giải thích, điện tâm đồ bất thường, ngất khi gắng sức hoặc tiền sử gia đình đột tử sớm là nhóm cần được đánh giá. Vận động viên có triệu chứng hoặc tiền sử gia đình đáng ngờ cũng cần phân biệt bệnh với tim vận động viên.
Trẻ mắc hội chứng di truyền, bệnh chuyển hóa hoặc thần kinh–cơ có thể có kiểu hình phì đại cơ tim. Người cao tuổi có thành tim dày cần loại trừ amyloidosis, tăng huyết áp và hẹp van động mạch chủ. Người đã được xác định mang biến thể gene dù siêu âm bình thường vẫn cần theo dõi theo kế hoạch chuyên khoa.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh cơ tim phì đại
Nhiều người không có triệu chứng và được phát hiện qua sàng lọc gia đình, tiếng thổi tim, điện tâm đồ hoặc siêu âm. Khi xuất hiện, triệu chứng thường liên quan đến gắng sức và có thể thay đổi theo mất nước, bữa ăn lớn, rượu, sốt hoặc nhịp tim nhanh. Mức phì đại không luôn tương ứng với mức triệu chứng hay nguy cơ rối loạn nhịp.
Trẻ nhỏ có thể bú kém, thở nhanh hoặc chậm tăng cân; trẻ lớn và người trưởng thành thường khó thở, đau ngực, hồi hộp, chóng mặt hoặc ngất. Người cao tuổi có thể biểu hiện mệt, giảm khả năng hoạt động hoặc suy tim. Một số ít người có biểu hiện đầu tiên là rung nhĩ, đột quỵ hoặc ngừng tim.
- Khó thở khi gắng sức: do thất trái cứng, áp lực đổ đầy tăng hoặc có tắc nghẽn đường ra.
- Đau hoặc tức ngực: thường xuất hiện khi hoạt động do nhu cầu oxy của cơ tim tăng và rối loạn vi mạch.
- Mệt, giảm sức gắng sức: liên quan đến cung lượng tim không tăng đủ khi vận động.
- Hồi hộp: có thể do ngoại tâm thu, rung nhĩ hoặc các rối loạn nhịp khác.
- Chóng mặt hoặc gần ngất: có thể xảy ra khi gắng sức, mất nước, tắc nghẽn tăng hoặc nhịp tim bất thường.
- Ngất: cần được đánh giá sớm, đặc biệt khi xảy ra lúc vận động hoặc không có nguyên nhân rõ.
- Phù chân hoặc khó thở khi nằm: thường gợi ý suy tim tiến triển hoặc rung nhĩ.
- Đột quỵ: có thể là biểu hiện đầu tiên khi rung nhĩ chưa được phát hiện.
- Tim đập nhanh thất: có thể gây choáng, ngất hoặc ngừng tim và cần cấp cứu.
- Tiếng thổi tim thay đổi: thường do tắc nghẽn đường ra thất trái và hở van hai lá, được bác sĩ phát hiện khi khám.
- Triệu chứng ở trẻ nhỏ: bú kém, vã mồ hôi khi bú, thở nhanh hoặc chậm tăng cân có thể nổi bật hơn đau ngực.
Nên đặt lịch khám: khi có khó thở, đau ngực, hồi hộp, chóng mặt hoặc giảm sức gắng sức; khi bác sĩ nghe tiếng thổi; hoặc khi cha mẹ, anh chị em hay con mắc HCM, suy tim không rõ nguyên nhân hoặc đột tử.
Cần khám trong ngày: khi ngất hoặc gần ngất, hồi hộp kéo dài, đau ngực mới xuất hiện, khó thở tăng nhanh, hoặc triệu chứng xảy ra trong lúc vận động.
Cần tái khám sớm: khi triệu chứng thay đổi, xuất hiện rung nhĩ trên thiết bị theo dõi, có tác dụng không mong muốn của thuốc, đang dự định mang thai, bắt đầu chương trình luyện tập cường độ cao hoặc chuẩn bị phẫu thuật. Không tự điều chỉnh thuốc trước khi được hướng dẫn.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi người bệnh ngất và không tỉnh nhanh; đau ngực kéo dài hoặc kèm vã mồ hôi, khó thở; khó thở dữ dội, tím tái hoặc ho bọt hồng; tim đập rất nhanh hoặc loạn nhịp kèm choáng; yếu liệt một bên, méo miệng hoặc nói khó; hoặc ngừng thở, ngừng tim.
Không tự lái xe khi tình trạng nặng. Không trì hoãn để chờ triệu chứng tự hết, uống thêm thuốc hoặc thử mẹo dân gian. Nếu ngừng tim và người xung quanh đã được hướng dẫn, bắt đầu hồi sinh tim phổi và sử dụng máy khử rung tự động khi có sẵn.
Chẩn đoán Bệnh cơ tim phì đại
Chẩn đoán bắt đầu bằng bệnh sử, phả hệ ít nhất ba thế hệ khi có thể, khám tim mạch, điện tâm đồ và siêu âm tim. Bác sĩ cần xác định vị trí và mức phì đại, chức năng tâm trương, chuyển động van hai lá và chênh áp đường ra thất trái khi nghỉ hoặc khi kích thích.
Cộng hưởng từ tim được dùng khi siêu âm chưa rõ, cần đánh giá mỏm tim, sẹo hoặc chẩn đoán phân biệt. Holter, nghiệm pháp gắng sức và xét nghiệm gene hỗ trợ phân tầng nguy cơ và sàng lọc gia đình. Xét nghiệm máu hoặc hình ảnh khác được chỉ định để loại trừ bệnh mô phỏng. Không thể tự chẩn đoán chỉ từ một điện tâm đồ bất thường hoặc kết quả thành tim dày.
Bác sĩ hỏi triệu chứng khi gắng sức, ngất, hồi hộp, đau ngực, khó thở; thuốc đang dùng; tăng huyết áp; luyện tập; và tiền sử gia đình bệnh cơ tim, rung nhĩ, máy khử rung, suy tim hoặc đột tử. Phả hệ giúp nhận diện kiểu di truyền và chọn người cần sàng lọc.
Khám gồm đo huyết áp, mạch, nhịp thở, nghe tim phổi và tìm dấu suy tim. Tiếng thổi tâm thu do tắc nghẽn có thể tăng khi đứng hoặc làm giảm lượng máu về tim, nhưng người đọc không nên tự thực hiện nghiệm pháp. Khám bình thường không loại trừ bệnh, nhất là ở người mang gene chưa biểu hiện.
Điện tâm đồ: thường phát hiện phì đại, sóng Q bất thường, rối loạn tái cực hoặc dẫn truyền nhưng không đặc hiệu và có thể bất thường trước khi siêu âm rõ.
Holter hoặc theo dõi nhịp kéo dài: tìm rung nhĩ, nhịp nhanh thất không bền và liên hệ triệu chứng với nhịp tim; thời lượng theo dõi tùy tần suất biểu hiện.
Xét nghiệm máu: công thức máu, điện giải, thận, gan, tuyến giáp và dấu ấn tim được dùng theo bối cảnh; xét nghiệm đặc hiệu có thể tìm bệnh Fabry, amyloidosis hoặc rối loạn chuyển hóa.
Xét nghiệm gene: nên đi kèm tư vấn di truyền. Kết quả dương tính giúp xét nghiệm theo chuỗi ở gia đình; biến thể chưa rõ ý nghĩa không nên dùng để chẩn đoán hoặc quyết định điều trị một mình.
Siêu âm tim qua thành ngực: là phương tiện nền tảng để đo độ dày, kích thước buồng tim, chức năng thất, hở van hai lá và chênh áp đường ra; nghiệm pháp kích thích hoặc gắng sức có thể phát hiện tắc nghẽn tiềm ẩn.
Cộng hưởng từ tim: đánh giá chính xác hình thái, mỏm tim, phình mỏm, phân suất tống máu và sẹo muộn; sẹo rộng là một yếu tố được cân nhắc trong phân tầng nguy cơ.
CT tim: dùng khi siêu âm hoặc cộng hưởng từ không phù hợp và để đánh giá động mạch vành trong một số trường hợp.
Thông tim: không cần thường quy nhưng có thể đo huyết động hoặc đánh giá mạch vành trước điều trị xâm lấn khi dữ liệu không xâm lấn chưa đủ.
Ở người lớn, chẩn đoán thường được hỗ trợ khi độ dày tối đa thành thất trái từ 15 mm trở lên mà không có nguyên nhân tăng tải đủ giải thích. Độ dày khoảng 13–14 mm có thể có ý nghĩa ở người thân bậc một hoặc người mang biến thể gene gây bệnh, nhưng phải được diễn giải cùng hình thái, điện tâm đồ và tiền sử gia đình.
Ở trẻ em, độ dày phải được chuẩn hóa theo diện tích cơ thể bằng z-score và đánh giá trong bối cảnh tuổi, bệnh chuyển hóa hoặc hội chứng; không dùng máy móc ngưỡng người lớn. Chẩn đoán cũng cần loại trừ tăng huyết áp, hẹp van động mạch chủ, tim vận động viên, amyloidosis và các bệnh dự trữ. Tắc nghẽn đường ra là đặc điểm phân loại, không phải điều kiện bắt buộc để chẩn đoán HCM.
Điều trị Bệnh cơ tim phì đại
Mục tiêu là giảm triệu chứng, kiểm soát tắc nghẽn và rối loạn nhịp, phòng đột quỵ, đánh giá nguy cơ đột tử và duy trì chất lượng sống. Người không triệu chứng có thể chưa cần thuốc đặc hiệu nhưng vẫn cần theo dõi, tư vấn vận động và sàng lọc gia đình.
Điều trị phụ thuộc có hay không tắc nghẽn, chức năng tâm thu, rung nhĩ và nguy cơ rối loạn nhịp thất. Các quyết định phức tạp như máy khử rung dự phòng, thuốc ức chế myosin hoặc giảm vách nên được thảo luận chung với trung tâm có kinh nghiệm HCM. Nhập viện khi có suy tim mất bù, đau ngực cấp, ngất nghi do tim, rối loạn nhịp nguy hiểm hoặc huyết động không ổn định.
Ở HCM tắc nghẽn có triệu chứng, thuốc chẹn beta không giãn mạch thường là lựa chọn đầu; verapamil hoặc diltiazem có thể được cân nhắc khi không dung nạp hoặc không hiệu quả, nhưng không phù hợp với mọi tình trạng huyết động. Nếu triệu chứng vẫn đáng kể, bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc disopyramide hoặc thuốc ức chế myosin tim như mavacamten với chương trình theo dõi siêu âm và tương tác thuốc chặt chẽ.
Thuốc lợi tiểu có thể dùng thận trọng khi ứ dịch vì giảm thể tích quá mức có thể làm tắc nghẽn nặng hơn. Khi có rung nhĩ, chống đông thường được khuyến cáo bất kể điểm CHA2DS2-VASc, đồng thời kiểm soát nhịp hoặc tần số. Điều trị suy tim giảm phân suất tống máu theo hướng dẫn phù hợp. Không tự phối hợp, tăng giảm hoặc ngừng thuốc; thai kỳ, suy gan, suy thận và đa thuốc cần đánh giá riêng.
Máy khử rung tim cấy được là phương pháp phòng đột tử ở người từng ngừng tim hoặc nhịp nhanh thất bền và có thể được cân nhắc dự phòng ở người có dấu ấn nguy cơ cao. Quyết định phải cân bằng lợi ích với sốc không phù hợp, nhiễm trùng, hỏng điện cực và nhu cầu lâu dài, đặc biệt ở trẻ.
Đốt vách liên thất bằng cồn tạo vùng nhồi máu có kiểm soát để giảm tắc nghẽn ở HCM tắc nghẽn còn triệu chứng nặng dù điều trị. Thủ thuật chỉ phù hợp với giải phẫu nhất định và nên thực hiện tại trung tâm giàu kinh nghiệm; nguy cơ gồm block tim cần máy tạo nhịp, loạn nhịp và biến chứng mạch vành. Triệt đốt catheter có thể dùng cho rung nhĩ hoặc rối loạn nhịp phù hợp nhưng không chữa nguyên nhân HCM.
Phẫu thuật cắt cơ vách liên thất được cân nhắc khi HCM tắc nghẽn gây triệu chứng nặng và chênh áp đáng kể dù đã điều trị nội khoa phù hợp. Phẫu thuật loại bỏ phần cơ dày gây cản trở và có thể sửa bất thường van hai lá đi kèm. Kết quả tốt nhất tại trung tâm có đội ngũ HCM và phẫu thuật viên nhiều kinh nghiệm.
Ghép tim hiếm khi cần, dành cho suy tim giai đoạn cuối, giảm chức năng tâm thu hoặc triệu chứng nặng không còn lựa chọn hiệu quả. Phẫu thuật không loại bỏ nền tảng di truyền, vì vậy người bệnh vẫn cần theo dõi rối loạn nhịp, gia đình và bệnh tiến triển sau can thiệp.
Chăm sóc hỗ trợ gồm giáo dục người bệnh và gia đình, tư vấn di truyền, phục hồi chức năng tim hoặc kế hoạch vận động cá thể hóa, hỗ trợ bỏ thuốc lá, quản lý cân nặng, huyết áp, ngưng thở khi ngủ và sức khỏe tâm lý. Người bệnh nên được hướng dẫn cách nhận biết ngất, rung nhĩ, suy tim và khi nào cần cấp cứu.
Duy trì đủ nước thường quan trọng ở thể tắc nghẽn, nhưng người suy tim có thể cần điều chỉnh dịch riêng. Tiêm chủng theo khuyến cáo chung và điều trị nhiễm trùng, thiếu máu hoặc cường giáp giúp tránh nhịp nhanh và mất bù. Không có thực phẩm chức năng hay thảo dược nào được chứng minh làm mỏng cơ tim.
Theo dõi gồm triệu chứng, huyết áp, nhịp tim, khả năng gắng sức, ngất và dấu suy tim. Điện tâm đồ, siêu âm và Holter được lặp lại định kỳ hoặc sớm hơn khi có thay đổi; nghiệm pháp gắng sức giúp phát hiện tắc nghẽn tiềm ẩn và đánh giá chức năng. Cộng hưởng từ tim được cân nhắc để cập nhật hình thái, sẹo và nguy cơ.
Nguy cơ đột tử cần được đánh giá lại theo thời gian vì dấu ấn có thể thay đổi. Người dùng thuốc ức chế myosin cần siêu âm theo lịch chuyên biệt để tránh giảm chức năng tâm thu và rà soát tương tác thuốc. Người có rung nhĩ cần theo dõi chống đông và nhịp. Kết quả phân loại biến thể gene nên được chuyên gia xem xét lại định kỳ vì kiến thức di truyền có thể thay đổi.
Bệnh cơ tim phì đại là tình trạng mạn tính nên theo dõi thường kéo dài suốt đời, kể cả khi chưa có triệu chứng. Thuốc kiểm soát triệu chứng thường được dùng lâu dài và điều chỉnh theo đáp ứng. Sau khi bắt đầu hoặc đổi thuốc, bác sĩ có thể đánh giá lại trong vài tuần đến vài tháng tùy loại thuốc và mức độ bệnh.
Phục hồi sau cắt cơ vách hoặc đốt vách cần thời gian khác nhau và không bảo đảm hết mọi triệu chứng. Sàng lọc người thân âm tính ban đầu có thể vẫn phải lặp lại vì bệnh có thể biểu hiện muộn. Không có mốc cố định để coi là khỏi hoặc ngừng theo dõi.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm tắc nghẽn đường ra thất trái, hở van hai lá, rung nhĩ và huyết khối gây đột quỵ. Cơ tim cứng có thể gây suy tim với phân suất tống máu bảo tồn; một số ít tiến triển đến giảm chức năng tâm thu, giãn thất hoặc suy tim giai đoạn cuối.
Rối loạn nhịp thất có thể gây ngất, ngừng tim hoặc đột tử, nhưng nguy cơ không giống nhau ở mọi người. Phình mỏm thất trái có thể hình thành huyết khối và tăng nguy cơ loạn nhịp. Các can thiệp có thể gây block tim, cần máy tạo nhịp, chảy máu, nhiễm trùng hoặc biến chứng thiết bị. Thuốc ức chế myosin có thể làm giảm phân suất tống máu và có nhiều tương tác nên cần giám sát.
Đa số người được chẩn đoán và quản lý hiện đại có thể sống lâu và duy trì hoạt động tốt. Nhiều người không triệu chứng hoặc chỉ cần thuốc kiểm soát. Các thủ thuật giảm vách có thể cải thiện rõ triệu chứng ở HCM tắc nghẽn được chọn lọc, còn máy khử rung giúp phòng tử vong do rối loạn nhịp ở nhóm nguy cơ cao.
Tiên lượng phụ thuộc tuổi khởi phát, mức triệu chứng, tắc nghẽn, rung nhĩ, chức năng thất, phình mỏm, sẹo trên cộng hưởng từ, gene và dấu ấn nguy cơ đột tử. Bệnh có thể khác đáng kể giữa người cùng gia đình. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân từ độ dày thành tim hoặc một lần siêu âm.
HCM không phải bệnh cấp tính khỏi rồi tái phát; kiểu hình và triệu chứng có thể tiến triển, ổn định hoặc dao động theo thời gian. Khó thở, đau ngực hoặc ngất có thể trở lại khi mất nước, nhiễm trùng, thiếu máu, tăng cân, rung nhĩ, dùng thuốc không phù hợp hoặc ngừng điều trị.
Sau giảm vách, tắc nghẽn có thể còn hoặc tái xuất hiện ở một số trường hợp, và rối loạn nhịp vẫn có thể xảy ra. Giảm nguy cơ đợt nặng bằng tái khám, dùng thuốc đúng hướng dẫn, duy trì nước phù hợp, kiểm soát bệnh nền và báo sớm triệu chứng mới. Không tự xem là khỏi sau khi hết tiếng thổi hoặc hết khó thở.
Không thể ngăn hoàn toàn HCM do gene. Phòng biến chứng tập trung vào phát hiện sớm qua sàng lọc người thân, đánh giá nguy cơ đột tử, phát hiện rung nhĩ, điều trị tắc nghẽn và kiểm soát tăng huyết áp, béo phì, ngưng thở khi ngủ. Người mang gene chưa biểu hiện vẫn cần theo dõi theo kế hoạch.
Tránh mất nước kéo dài, chất kích thích bất hợp pháp và tự dùng thuốc làm thay đổi huyết động. Vận động nên được kê đơn cá thể hóa thay vì cấm tuyệt đối. Tư vấn di truyền giúp gia đình hiểu khả năng truyền gene, lựa chọn xét nghiệm và kế hoạch sinh sản; xét nghiệm trước sinh hoặc phôi là quyết định cá nhân cần chuyên gia tư vấn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh cơ tim phì đại
Ăn theo mô hình tốt cho tim với rau, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, cá và đạm nạc; hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, quá mặn, nhiều đường và chất béo bão hòa. Duy trì cân nặng phù hợp giúp giảm gánh nặng huyết áp và ngưng thở khi ngủ.
Người có tắc nghẽn nên tránh mất nước và không tự hạn chế dịch; người suy tim hoặc phù cần kế hoạch muối, dịch riêng. Bữa ăn rất lớn và nhiều rượu có thể làm triệu chứng nặng ở một số người. Không dùng nước tăng lực, chất kích thích, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung như thuốc điều trị; một số sản phẩm có thể gây nhịp nhanh hoặc tương tác thuốc.
Vận động giải trí thường xuyên mang lại lợi ích cho đa số người bệnh. Hoạt động nhẹ đến vừa có thể thực hiện sau đánh giá và nên tăng dần theo khả năng. Dừng hoạt động khi đau ngực, choáng, ngất, hồi hộp kéo dài hoặc khó thở bất thường.
Thể thao thi đấu hoặc luyện tập cường độ cao không còn bị cấm tuyệt đối cho mọi người, nhưng cần ra quyết định chung với chuyên gia HCM hoặc tim mạch thể thao dựa trên triệu chứng, rối loạn nhịp, tắc nghẽn, gene và sở thích, kèm tái đánh giá định kỳ. Tránh tập khi sốt, mất nước hoặc đang mất bù. Công việc trên cao, lái xe chuyên nghiệp và nghề nguy hiểm cần đánh giá riêng nếu có ngất hoặc máy khử rung.
Có thể ghi lại đau ngực, khó thở, hồi hộp, chóng mặt, ngất, mức hoạt động, huyết áp và nhịp tim nếu có thiết bị đáng tin cậy. Người suy tim nên theo dõi cân nặng và phù theo kế hoạch bác sĩ. Ghi hoàn cảnh xảy ra triệu chứng, nhất là liên quan vận động, bữa ăn hoặc mất nước, giúp đánh giá chính xác hơn.
Đồng hồ thông minh có thể phát hiện nhịp bất thường nhưng không thay thế điện tâm đồ hoặc Holter. Không tự kiểm tra tiếng thổi bằng nghiệm pháp gắng sức, không tự tính nguy cơ đột tử và không thay đổi thuốc dựa trên một lần đo. Ngất, tim đập nhanh kèm choáng hoặc đau ngực kéo dài cần cấp cứu.
- Không tự ngừng chẹn beta, thuốc chống loạn nhịp, chống đông hoặc thuốc ức chế myosin.
- Không để mất nước kéo dài, nhịn uống khi trời nóng hoặc tập nặng mà chưa có kế hoạch phù hợp.
- Không tự dùng thuốc giãn mạch, lợi tiểu, thuốc cảm chứa chất kích thích hoặc thuốc hỗ trợ thể thao.
- Không sử dụng cocaine, methamphetamine, steroid đồng hóa hoặc nước tăng lực liều cao.
- Không cho rằng mọi người bệnh đều phải kiêng vận động; cũng không tự tham gia thi đấu cường độ cao khi chưa đánh giá.
- Không bỏ qua ngất khi gắng sức, hồi hộp kéo dài hoặc tiền sử gia đình đột tử.
- Không trì hoãn cấp cứu khi đau ngực kéo dài, khó thở dữ dội, ngất không hồi phục hoặc dấu hiệu đột quỵ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, HCM có thể do gene sarcomere nhưng cũng thường liên quan hội chứng Noonan, bệnh Pompe, Danon, rối loạn chuyển hóa hoặc ty thể, nhất là khi khởi phát ở nhũ nhi. Biểu hiện gồm thở nhanh, bú kém, chậm tăng cân, đau ngực, ngất hoặc giảm khả năng vận động.
Chẩn đoán dùng z-score độ dày thành tim theo kích thước cơ thể và cần chuyên gia tim mạch nhi. Dấu ấn nguy cơ đột tử và ngưỡng cấy máy khác người lớn; thiết bị có nguy cơ biến chứng cao hơn do trẻ còn phát triển. Sàng lọc gia đình có thể bắt đầu ở bất kỳ tuổi nào tùy tiền sử. Vận động và thể thao cần kế hoạch cá thể hóa, không áp dụng lệnh cấm chung cho mọi trẻ.
Ở người cao tuổi, thành tim dày thường đồng thời với tăng huyết áp, hẹp van động mạch chủ hoặc amyloidosis transthyretin, nên chẩn đoán phân biệt rất quan trọng. Triệu chứng có thể là mệt, khó thở, giảm vận động, rung nhĩ hoặc té ngã do choáng thay vì đau ngực điển hình.
Điều trị cần xem xét huyết áp thấp, bệnh thận, đa thuốc, nguy cơ té ngã và khả năng chịu thủ thuật. Đốt vách bằng cồn đôi khi được cân nhắc thay phẫu thuật ở người có giải phẫu phù hợp và nguy cơ mổ cao, nhưng quyết định phải tại trung tâm chuyên sâu. Tuổi cao không tự loại trừ điều trị hiệu quả.
Nhiều phụ nữ HCM ổn định có thể mang thai an toàn, nhưng nguy cơ tăng khi có triệu chứng nặng, tắc nghẽn đáng kể, rối loạn nhịp hoặc giảm chức năng thất. Cần tư vấn trước mang thai với nhóm tim mạch–sản khoa để đánh giá thuốc, nguy cơ và kế hoạch theo dõi, sinh nở.
Một số thuốc cần đổi hoặc ngừng có kiểm soát trước khi thụ thai; mavacamten có nguy cơ gây hại thai và không được dùng trong thai kỳ. Không tự ngừng thuốc. Khó thở tăng nhanh, đau ngực, ngất hoặc hồi hộp kéo dài cần đánh giá sớm. Tư vấn di truyền giúp giải thích khả năng truyền biến thể nhưng không dự đoán chính xác mức độ bệnh ở con.
Khả năng cho con bú phụ thuộc độ ổn định của mẹ và từng hoạt chất. Một số thuốc chẹn beta hoặc chẹn kênh canxi có thể được sử dụng với lựa chọn và theo dõi phù hợp, trong khi dữ liệu về thuốc ức chế myosin còn hạn chế và cần tránh hoặc cân nhắc rất thận trọng theo thông tin sản phẩm và chuyên gia.
Không tự bỏ thuốc để cho bú và không mặc định phải ngừng cho bú. Bác sĩ tim mạch, sản khoa và nhi khoa cần rà soát nguy cơ–lợi ích, theo dõi nhịp chậm, bú kém hoặc tăng cân của trẻ khi cần, đồng thời bảo đảm mẹ không bị mất nước hoặc thiếu ngủ quá mức làm triệu chứng nặng hơn.
Suy giảm miễn dịch không phải nguyên nhân điển hình của HCM sarcomere. Tuy nhiên, người ghép tạng, điều trị ung thư hoặc bệnh tự miễn có thể dùng thuốc gây tăng huyết áp, tương tác với thuốc tim hoặc tạo tổn thương cơ tim khác cần phân biệt. Nhiễm trùng, sốt và mất nước có thể làm nhịp nhanh và tăng triệu chứng tắc nghẽn.
Ngưỡng đi khám nên thấp hơn khi có đau ngực, khó thở, ngất hoặc hồi hộp mới. Việc điều chỉnh thuốc ức chế miễn dịch và thuốc HCM cần phối hợp giữa các chuyên khoa; không tự ngừng thuốc.
Tăng huyết áp, béo phì, đái tháo đường, bệnh thận, rung nhĩ, ngưng thở khi ngủ và bệnh động mạch vành có thể làm khó thở, phì đại hoặc nguy cơ tim mạch nặng hơn. Hẹp van động mạch chủ và amyloidosis vừa là bệnh đồng mắc vừa là chẩn đoán phân biệt quan trọng.
Điều trị bệnh nền cần tránh làm tụt huyết áp hoặc giảm thể tích quá mức ở người có tắc nghẽn. Rung nhĩ trong HCM thường cần chống đông bất kể điểm nguy cơ thông thường. Người suy gan, suy thận hoặc dùng nhiều thuốc cần rà soát tương tác, đặc biệt nếu dùng mavacamten, chống loạn nhịp hoặc chống đông.
Người mắc HCM cần báo cho bác sĩ gây mê trước mọi phẫu thuật. Nhịp nhanh, mất nước, giãn mạch hoặc giảm huyết áp có thể làm tắc nghẽn đường ra nặng hơn; kế hoạch gây mê và dịch truyền phải được cá thể hóa, nhất là khi có tắc nghẽn, rung nhĩ hoặc máy khử rung.
Sau mổ, đau ngực, ngất, hồi hộp, khó thở, huyết áp thấp hoặc tiểu ít cần đánh giá. Thuốc chẹn beta, chống đông và thuốc ức chế myosin có kế hoạch dùng quanh mổ khác nhau; không tự ngừng hoặc dùng lại. Thiết bị cấy cần được kiểm tra khi phẫu thuật có dùng dao điện hoặc từ trường.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh cơ tim phì đại
Bệnh có thể gây biến chứng nghiêm trọng nhưng nguy cơ không giống nhau ở mọi người. Đa số người được theo dõi và điều trị hiện đại có tiên lượng dài hạn tốt. Biến chứng gồm rung nhĩ, đột quỵ, suy tim và rối loạn nhịp thất; đột tử là biến cố hiếm nhưng cần đánh giá chủ động. Bác sĩ dựa trên tiền sử ngất, ngừng tim, gia đình đột tử, độ dày cơ tim, Holter, chức năng thất, phình mỏm và sẹo trên cộng hưởng từ để cân nhắc máy khử rung. Không thể tự xác định mức nguy hiểm chỉ từ triệu chứng hoặc một con số siêu âm.
Hiện chưa có cách loại bỏ hoàn toàn nền tảng di truyền của HCM, nhưng bệnh có thể được kiểm soát hiệu quả. Thuốc giúp giảm khó thở, đau ngực và tắc nghẽn; máy khử rung phòng biến cố ở nhóm nguy cơ cao; cắt cơ vách hoặc đốt vách có thể cải thiện rõ triệu chứng ở thể tắc nghẽn phù hợp. Mavacamten là thuốc tác động vào cơ chế co bóp và được dùng cho một số người trưởng thành có HCM tắc nghẽn có triệu chứng dưới giám sát chặt. Dù hết triệu chứng sau điều trị, người bệnh vẫn cần theo dõi lâu dài và không tự ngừng thuốc.
Có thể. Nhiều trường hợp di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, nên người mang một biến thể gây bệnh có khả năng truyền biến thể đó trong mỗi lần mang thai. Tuy nhiên, mang gene không đồng nghĩa chắc chắn mắc bệnh nặng; tuổi khởi phát và mức độ biểu hiện rất khác nhau. Xét nghiệm gene nên thực hiện cùng tư vấn di truyền. Nếu tìm thấy biến thể gây bệnh, người thân có thể xét nghiệm theo chuỗi; nếu kết quả âm tính hoặc chưa rõ, điện tâm đồ và siêu âm định kỳ vẫn có thể cần thiết. Không dùng biến thể chưa rõ ý nghĩa để dự đoán bệnh cho con.
Có. Vận động giải trí nhẹ đến vừa thường có lợi và không nên bị cấm tự động. Kế hoạch cần dựa trên triệu chứng, tắc nghẽn, rối loạn nhịp, nguy cơ đột tử và sở thích. Một số người có thể tham gia hoạt động cường độ cao hoặc thể thao thi đấu sau quá trình ra quyết định chung với chuyên gia HCM hoặc tim mạch thể thao và được tái đánh giá thường xuyên. Dừng tập khi đau ngực, choáng, ngất, hồi hộp kéo dài hoặc khó thở bất thường. Không tập nặng khi sốt, mất nước hoặc đang có đợt suy tim.
Không phải mọi người bệnh đều cần phẫu thuật. Phần lớn được theo dõi hoặc điều trị bằng thuốc. Phẫu thuật cắt cơ vách liên thất chủ yếu dành cho HCM tắc nghẽn còn triệu chứng nặng và chênh áp đáng kể dù đã dùng thuốc phù hợp. Đốt vách bằng cồn là lựa chọn qua catheter cho một số người có giải phẫu phù hợp hoặc nguy cơ phẫu thuật cao. Thuốc ức chế myosin có thể là lựa chọn trước can thiệp ở một số trường hợp. Quyết định nên được thực hiện tại trung tâm HCM có kinh nghiệm vì kết quả và nguy cơ phụ thuộc chuyên môn của đội ngũ.
Lưu ý: Thông tin chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của nhân viên y tế.

