Hở van hai lá xảy ra khi van giữa thất trái và nhĩ trái không đóng kín, khiến một phần máu phụt ngược lên nhĩ trái mỗi khi tim co. Bệnh có thể tiến triển chậm do sa van, thoái hóa, hậu thấp hoặc giãn thất trái; cũng có thể xuất hiện đột ngột sau đứt dây chằng, nhồi máu cơ tim hay viêm nội tâm mạc. Người bệnh thường khó thở, mệt, hồi hộp, giảm sức gắng sức hoặc phù, nhưng hở mạn giai đoạn đầu có thể chưa gây triệu chứng. Hở nặng kéo dài làm nhĩ trái và thất trái giãn, tăng nguy cơ rung nhĩ, tăng áp phổi và suy tim. Siêu âm tim xác định cơ chế, mức độ phụt ngược và khả năng sửa van. Thuốc giúp kiểm soát hậu quả huyết động; sửa van, thay van hoặc can thiệp qua ống thông được cân nhắc theo triệu chứng, chức năng tim và giải phẫu.
Hở van hai lá là bệnh gì?
Hở van hai lá là dòng máu phụt ngược từ thất trái lên nhĩ trái vì các lá van không áp sát hoàn toàn trong thì tâm thu. Hở nguyên phát bắt nguồn từ lá van, dây chằng, cơ nhú hoặc vòng van, ví dụ sa van và đứt dây chằng. Hở thứ phát xảy ra khi thất trái hoặc nhĩ trái biến đổi hình dạng làm van bình thường về mô học không còn khép kín. Phân biệt hai cơ chế rất quan trọng vì chiến lược điều trị khác nhau. Hở sinh lý rất nhẹ có thể được thấy trên siêu âm ở người khỏe và không đồng nghĩa bệnh. Chẩn đoán hở bệnh lý cần đánh giá đa thông số, ảnh hưởng lên buồng tim và sự phù hợp giữa triệu chứng với mức độ hở.
| Tên bệnh | Hở van hai lá |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Mitral regurgitation |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hở van mitral; suy van hai lá; mitral insufficiency |
| Mã ICD-10 | I34.0 – Hở van hai lá không do thấp; I05.1 khi xác định hở van hai lá do thấp |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch; bệnh van hai lá; bệnh cấu trúc tim |
| Cơ quan ảnh hưởng | Van hai lá và bộ máy van gồm lá van, vòng van, dây chằng, cơ nhú; ảnh hưởng thứ phát đến nhĩ trái, thất trái, tuần hoàn phổi và thất phải. |
| Tính chất bệnh | Bệnh không lây; có thể cấp hoặc mạn, nguyên phát do tổn thương van hoặc thứ phát do thất trái hay nhĩ trái giãn. |
| Mức độ phổ biến | Là một trong những bệnh van thường gặp, đặc biệt ở người cao tuổi và người có bệnh cơ tim hoặc bệnh mạch vành; tỷ lệ cụ thể tại Việt Nam chưa có dữ liệu đại diện đầy đủ. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Hở van hai lá
Mỗi nhịp co đẩy máu vừa ra động mạch chủ vừa quay lại nhĩ trái, làm giảm lượng máu hiệu quả đến cơ thể và gây quá tải thể tích. Trong hở mạn, nhĩ trái và thất trái giãn để chứa thêm máu, giúp duy trì cung lượng một thời gian nhưng dần làm vòng van giãn và hở nặng hơn. Áp lực nhĩ trái tăng truyền lên phổi, gây khó thở và tăng áp phổi. Hở cấp chưa kịp thích nghi làm áp lực nhĩ trái tăng vọt, dễ phù phổi và tụt huyết áp.
Hở van hai lá được phân loại theo cấp hay mạn; nguyên phát hay thứ phát; cơ chế vận động lá van theo hệ thống Carpentier; và mức độ nhẹ, vừa, nặng dựa trên đánh giá tích hợp. Bác sĩ còn xác định giai đoạn theo triệu chứng, kích thước thất trái, phân suất tống máu, áp lực phổi và rung nhĩ. Phân loại cơ chế giúp chọn sửa van, điều trị suy tim hoặc can thiệp qua ống thông.
Hở van hai lá tăng theo tuổi vì thoái hóa van và bệnh cơ tim trở nên phổ biến hơn. Sa van hai lá là nguyên nhân nguyên phát thường gặp; bệnh thiếu máu cơ tim và suy tim là nguyên nhân thứ phát quan trọng. Hở hậu thấp vẫn hiện diện ở vùng lưu hành thấp tim. Dữ liệu quần thể Việt Nam còn phân tán nên bài viết không đưa tỷ lệ quốc gia cụ thể.
Hở hình thành khi bất kỳ thành phần nào của bộ máy van bị phá hủy, kéo lệch hoặc giãn. Quá trình có thể là thoái hóa mạn, sẹo hậu thấp, nhiễm trùng ăn mòn mô, thiếu máu làm đứt hoặc rối loạn cơ nhú, hay giãn thất kéo lá van xuống. Đây không phải bệnh truyền nhiễm, dù viêm nội tâm mạc có thể là nguyên nhân.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hở van hai lá
Nguyên nhân nguyên phát gồm sa van, đứt dây chằng, thoái hóa nhầy, hậu thấp, viêm nội tâm mạc, vôi hóa, dị tật bẩm sinh và bệnh mô liên kết. Nguyên nhân thứ phát gồm nhồi máu cơ tim, bệnh cơ tim giãn, tái cấu trúc thất trái, rung nhĩ kéo dài gây giãn nhĩ và vòng van. Tăng huyết áp, thiếu máu cơ tim hoặc nhiễm trùng có thể làm hở mất bù nhưng không phải lúc nào cũng là nguyên nhân cấu trúc ban đầu.
Tuổi cao, sa van, tiền sử thấp tim, bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim, suy tim, rung nhĩ, viêm nội tâm mạc và bệnh mô liên kết làm nguy cơ tăng. Tăng huyết áp không kiểm soát có thể làm hậu gánh cao và triệu chứng nặng hơn. Tiêm chích ma túy, nhiễm khuẩn huyết và chăm sóc răng miệng kém tăng nguy cơ viêm nội tâm mạc ở nhóm dễ mắc.
Người có sa van kèm hở, bệnh cơ tim giãn, tiền sử nhồi máu cơ tim, rung nhĩ kéo dài, thấp tim hoặc viêm nội tâm mạc cần theo dõi. Người nghe thấy tiếng thổi mới, phụ nữ mang thai có bệnh van và người sau phẫu thuật tim cũng nên được đánh giá khi có khó thở hoặc giảm sức gắng sức.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hở van hai lá
Hở mạn có thể im lặng khi thất trái còn bù. Triệu chứng thường tăng dần từ giảm sức bền và khó thở gắng sức đến khó thở khi nằm, phù và rung nhĩ. Hở cấp biểu hiện đột ngột với khó thở dữ dội, tụt huyết áp hoặc đau ngực tùy nguyên nhân. Người cao tuổi có thể chỉ mệt, ăn kém hoặc giảm hoạt động.
- Khó thở khi gắng sức hoặc khi nằm do áp lực nhĩ trái và phổi tăng.
- Mệt, yếu và giảm khả năng vận động vì cung lượng máu hiệu quả giảm.
- Hồi hộp hoặc tim đập không đều khi nhĩ trái giãn và xuất hiện rung nhĩ.
- Phù mắt cá, tăng cân do giữ nước khi suy tim tiến triển.
- Ho về đêm hoặc cơn khó thở kịch phát ban đêm.
- Đau ngực có thể gặp khi nguyên nhân liên quan thiếu máu cơ tim.
- Ho ra máu khi tăng áp tĩnh mạch phổi nặng.
- Ngất hoặc choáng trong hở cấp kèm tụt huyết áp.
- Sốt kéo dài, rét run và sụt cân nếu nguyên nhân là viêm nội tâm mạc.
- Biểu hiện tắc mạch do rung nhĩ hoặc nhiễm trùng van.
Nên đặt lịch khám: khi khó thở, giảm sức gắng sức, hồi hộp, phù hoặc có sa van và tiếng thổi. Cần khám trong ngày: nếu triệu chứng tăng nhanh, sốt kéo dài, nhịp tim không đều mới xuất hiện, tăng cân nhanh hoặc khó thở khi nghỉ. Cần tái khám sớm: khi siêu âm cho thấy hở nặng, thất trái bắt đầu giãn, chuẩn bị mang thai hoặc thuốc suy tim gây chóng mặt, suy thận hay rối loạn điện giải.
- Khó thở đột ngột, ho bọt hồng, tím tái hoặc không nằm được có thể là hở cấp và phù phổi; gọi 115.
- Tụt huyết áp, lơ mơ, da lạnh, đau ngực dữ dội hoặc ngất cần cấp cứu ngay.
- Sốt cao kèm rét run, khó thở và tiếng thổi mới có thể gợi ý viêm nội tâm mạc.
- Yếu liệt, nói khó hoặc mất thị lực đột ngột cần xử trí như đột quỵ.
- Không tự lái xe và không trì hoãn để dùng thuốc không được kê.
Chẩn đoán Hở van hai lá
Siêu âm tim xác định dòng phụt ngược, cơ chế tổn thương và phản ứng của thất trái, nhĩ trái và tuần hoàn phổi. Bác sĩ đối chiếu với triệu chứng, huyết áp, nhịp tim và nguyên nhân nền. Siêu âm qua thực quản hoặc 3D hỗ trợ lập kế hoạch sửa van; cộng hưởng từ hữu ích khi định lượng chưa thống nhất. Bệnh mạch vành, viêm nội tâm mạc và bệnh cơ tim được tìm kiếm theo bối cảnh.
Bác sĩ nghe tiếng thổi tâm thu ở mỏm, đánh giá mỏm tim lệch, nhịp rung nhĩ, ran phổi và phù. Hở cấp nặng đôi khi tiếng thổi không lớn vì áp lực nhĩ trái tăng nhanh, nên không được loại trừ chỉ do nghe tim. Khám còn tìm dấu nhiễm trùng, thiếu máu cơ tim và bệnh mô liên kết.
Công thức máu, chức năng thận, điện giải, men gan và peptide lợi niệu giúp đánh giá suy tim và khả năng dùng thuốc. Troponin được dùng khi nghi hội chứng vành cấp; cấy máu trước kháng sinh khi nghi viêm nội tâm mạc. Xét nghiệm không thay thế siêu âm trong phân độ hở.
Siêu âm qua thành ngực đánh giá lá van, dây chằng, cơ nhú, vòng van, kích thước dòng hở và thể tích thất trái. Siêu âm qua thực quản và 3D làm rõ vùng sa hoặc đứt dây chằng và hướng dẫn can thiệp. Cộng hưởng từ tim định lượng thể tích hở khi siêu âm không đồng nhất. CT hỗ trợ lập kế hoạch can thiệp và đánh giá vôi hóa.
Hở nặng được chẩn đoán bằng tổ hợp dấu hiệu cấu trúc và định lượng như dòng hở lớn, tĩnh mạch phổi đảo chiều, diện tích lỗ hở hiệu dụng hoặc thể tích phụt ngược tăng, cùng với giãn buồng tim phù hợp. Ngưỡng có thể khác giữa hở nguyên phát và thứ phát, nên cần theo hướng dẫn và bối cảnh lưu lượng. Một chỉ số đơn lẻ không đủ khi chất lượng hình ảnh kém hoặc huyết áp thay đổi.
Điều trị Hở van hai lá
Hở cấp nặng cần ổn định huyết động và xử lý nguyên nhân khẩn, thường phải hội chẩn phẫu thuật sớm. Hở mạn nguyên phát nặng nên được đánh giá tại trung tâm van tim có khả năng sửa van bền vững; can thiệp không nên chờ đến khi suy thất trái, rung nhĩ hoặc tăng áp phổi trở nên muộn. Ở một số người chưa có triệu chứng nhưng nguy cơ thủ thuật thấp và xác suất sửa van thành công cao, sửa van sớm có thể được cân nhắc. Hở thứ phát cần tối ưu điều trị suy tim và tái đồng bộ tim khi phù hợp trước khi quyết định can thiệp van.
Lợi tiểu giúp giảm sung huyết; các thuốc điều trị suy tim theo hướng dẫn có vai trò đặc biệt trong hở thứ phát do thất trái. Thuốc kiểm soát nhịp và chống đông được dùng khi có rung nhĩ hoặc chỉ định khác. Thuốc giãn mạch không phải cách thay thế sửa van nguyên phát nặng ở người huyết áp bình thường. Không tự thay đổi thuốc vì chức năng thận và huyết áp cần được theo dõi.
Sửa van mép-đối-mép qua ống thông (TEER) có thể được cân nhắc ở người hở nguyên phát nặng có triệu chứng, giải phẫu phù hợp và nguy cơ phẫu thuật cao; hoặc ở hở thứ phát do thất trái vẫn còn triệu chứng dù đã tối ưu điều trị suy tim và đáp ứng tiêu chí lựa chọn. Quyết định cần Heart Team (nhóm đa chuyên khoa van tim) tại trung tâm có kinh nghiệm. Rủi ro gồm hở tồn lưu, hẹp van, chảy máu, tổn thương mạch và cần can thiệp lại.
Sửa van phẫu thuật thường được ưu tiên cho hở nguyên phát do thoái hóa khi khả năng sửa bền cao. Thay van được dùng khi mô van không thể phục hồi hoặc sửa không đáng tin cậy. Quyết định dựa trên triệu chứng, chức năng và kích thước thất trái, rung nhĩ, áp lực phổi, khả năng sửa, tuổi thọ dự kiến và nguy cơ phẫu thuật. Người chưa có triệu chứng nhưng có hở nguyên phát nặng nên được chuyển sớm đến trung tâm sửa van để tránh bỏ lỡ thời điểm tối ưu.
Kiểm soát huyết áp, điều trị suy tim, duy trì dinh dưỡng phù hợp và phục hồi chức năng tim hỗ trợ cải thiện khả năng vận động. Chăm sóc răng miệng giúp giảm nguồn nhiễm khuẩn, nhưng kháng sinh dự phòng chỉ cho nhóm được chỉ định. Tránh thuốc hoặc thực phẩm bổ sung gây giữ nước hay tương tác chống đông.
Theo dõi cần ghi nhận triệu chứng, huyết áp, nhịp tim, kích thước và chức năng thất trái, thể tích nhĩ trái, áp lực phổi và mức hở. Hở nặng không triệu chứng thường cần siêu âm gần hơn để không bỏ lỡ thời điểm sửa van. Sau can thiệp, đánh giá hở tồn lưu, chênh áp qua van và tình trạng suy tim.
Hở mạn thường cần quản lý suốt đời. Thuốc suy tim hoặc chống đông kéo dài tùy nguyên nhân và biến chứng. Sau sửa van, nhiều người cải thiện sớm nhưng vẫn cần tái khám vì hở có thể tái xuất hiện; van thay thế cũng cần giám sát lâu dài.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Hở kéo dài có thể gây giãn và suy thất trái, rung nhĩ, tăng áp phổi, suy thất phải, phù và tắc mạch. Hở cấp có thể dẫn đến phù phổi, sốc tim và tử vong. Viêm nội tâm mạc có thể phá hủy van. Sau sửa hoặc thay van có nguy cơ hở tồn lưu, hẹp chức năng, chảy máu, huyết khối hoặc nhiễm trùng.
Tiên lượng tốt hơn khi nguyên nhân được xác định và can thiệp trước khi thất trái suy giảm rõ. Hở nhẹ có thể chỉ cần theo dõi; hở nặng có triệu chứng hoặc biến đổi thất trái làm nguy cơ tăng. Khả năng sửa bền, mức xơ hóa cơ tim, tăng áp phổi, rung nhĩ và bệnh mạch vành ảnh hưởng kết quả.
Hở có thể tái phát sau sửa van do tiến triển thoái hóa, giãn vòng van hoặc tái cấu trúc thất trái. Hở thứ phát có thể tăng khi suy tim xấu đi. Theo dõi hình ảnh, kiểm soát huyết áp và tuân thủ điều trị suy tim giúp giảm nguy cơ phát hiện muộn, nhưng không loại bỏ hoàn toàn khả năng tái can thiệp.
Không phòng được mọi nguyên nhân thoái hóa hay bẩm sinh. Có thể giảm nguy cơ biến chứng bằng kiểm soát tăng huyết áp, điều trị bệnh mạch vành và suy tim, chăm sóc răng miệng, tránh tiêm chích ma túy và điều trị nhiễm trùng đúng lúc. Người từng thấp tim cần dự phòng thứ phát theo chỉ định. Theo dõi sa van và bệnh cơ tim giúp phát hiện hở tiến triển.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hở van hai lá
Chế độ ăn có lợi cho tim, ít muối khi có ứ dịch và đủ đạm giúp duy trì thể trạng. Người suy tim có thể cần giới hạn dịch riêng. Rượu có thể làm rung nhĩ và bệnh cơ tim nặng hơn nên cần hạn chế theo tư vấn. Không có thực phẩm nào làm dây chằng đứt hoặc lá van thoái hóa tự hồi phục.
Hở nhẹ với chức năng thất trái bình thường thường cho phép vận động đều đặn. Hở nặng, thất trái giãn, tăng áp phổi hoặc loạn nhịp cần đánh giá trước tập cường độ cao. Sau sửa van, phục hồi chức năng tim và tăng hoạt động từng bước thường có lợi. Không tập khi đang sốt, suy tim mất bù hoặc có đau ngực.
Ghi cân nặng, phù, huyết áp, nhịp tim, khó thở khi nằm và quãng đường đi bộ. Báo bác sĩ khi cân tăng nhanh, phù tăng, mạch không đều kéo dài hoặc sức gắng sức giảm. Đồng hồ thông minh có thể gợi ý rối loạn nhịp nhưng không xác định mức hở.
- Không chờ đến khi khó thở nặng mới tái khám nếu đã được xác định hở nặng.
- Không tự ngừng thuốc suy tim hoặc chống đông khi triệu chứng cải thiện.
- Không dùng thuốc chống viêm, thảo dược hoặc chất bổ sung gây giữ nước mà không hỏi bác sĩ.
- Không bỏ qua sốt kéo dài ở người có van bệnh hoặc van nhân tạo.
- Không tập nặng khi có đau ngực, choáng, hồi hộp kéo dài hoặc khó thở bất thường.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, hở van hai lá có thể liên quan dị tật bẩm sinh, bệnh mô liên kết, viêm cơ tim, hậu thấp hoặc sau phẫu thuật tim bẩm sinh. Trẻ có thể thở nhanh, bú kém, chậm tăng cân hoặc giảm sức chơi. Quyết định sửa van ưu tiên bảo tồn tăng trưởng và cần trung tâm tim mạch nhi.
Người cao tuổi thường có thoái hóa van, vôi hóa vòng van, rung nhĩ, bệnh mạch vành và bệnh thận. Triệu chứng có thể bị quy cho tuổi già hoặc bệnh phổi. Đánh giá tình trạng dễ tổn thương (frailty), nhận thức, nguy cơ chảy máu và mục tiêu chức năng giúp chọn giữa điều trị nội khoa, sửa qua ống thông hay phẫu thuật.
Hở van mạn thường dung nạp thai kỳ tốt hơn hẹp van nếu chức năng thất trái còn tốt, nhưng hở nặng, suy tim hoặc tăng áp phổi vẫn có nguy cơ. Đánh giá trước mang thai cần xác định cơ chế và chức năng tim. Trong thai kỳ, thuốc suy tim và chống đông phải được rà soát vì một số nhóm không phù hợp; không tự ngừng thuốc.
Nguy cơ thai kỳ nên được phân tầng theo mWHO 2.0. Người thuộc nhóm mWHO II–III trở lên, hoặc có tổn thương van nặng, triệu chứng, suy thất, tăng áp phổi hay van cơ học, nên được Pregnancy Heart Team (nhóm tim mạch–sản khoa đa chuyên khoa) đánh giá từ trước thụ thai, theo dõi trong thai kỳ, lập kế hoạch sinh và chăm sóc sau sinh.
Nhiều phụ nữ ổn định có thể cho con bú, nhưng thuốc lợi tiểu, điều trị suy tim, chống loạn nhịp hoặc chống đông cần được xem xét từng loại. Tình trạng suy tim nặng có thể làm việc cho bú quá sức. Quyết định nên cân bằng lợi ích dinh dưỡng với sức khỏe mẹ và độ an toàn của thuốc.
Suy giảm miễn dịch làm tăng nguy cơ nhiễm trùng huyết và viêm nội tâm mạc, có thể gây hở cấp. Sốt không rõ nguyên nhân, rét run, khó thở hoặc tiếng thổi mới cần đánh giá sớm, kể cả khi sốt không cao. Trước can thiệp, bác sĩ cân nhắc nguy cơ nhiễm trùng và phục hồi.
Bệnh mạch vành, suy tim, rung nhĩ, tăng huyết áp, bệnh thận và bệnh phổi tác động lớn đến triệu chứng và lựa chọn điều trị. Hở thứ phát chỉ cải thiện bền khi bệnh thất trái được tối ưu. Cần tránh điều trị đơn lẻ van mà bỏ qua thiếu máu cơ tim, rối loạn nhịp hoặc tăng huyết áp.
Sau sửa van, người bệnh theo dõi vết mổ hoặc vị trí chọc mạch, nhịp tim, khó thở và dấu hiệu nhiễm trùng. Siêu âm nền sau thủ thuật giúp so sánh về sau. Sốt, đau ngực tăng, phù, chảy máu, yếu liệt hoặc khó thở đột ngột cần liên hệ ngay.
Câu hỏi thường gặp về Hở van hai lá
Hở nhẹ có thể ổn định và chỉ cần theo dõi, nhưng hở nặng có thể làm thất trái giãn, suy tim, rung nhĩ, tăng áp phổi và giảm khả năng vận động. Hở cấp do đứt dây chằng, nhồi máu cơ tim hoặc viêm nội tâm mạc có thể gây phù phổi và sốc. Mức nguy hiểm được đánh giá bằng triệu chứng, siêu âm và chức năng thất trái, không chỉ dựa vào tỷ lệ hở ghi trên một phiếu khám.
Nếu nguyên nhân là tổn thương cơ học nặng, thuốc thường chỉ kiểm soát triệu chứng hoặc bệnh nền. Sửa van có thể khôi phục khả năng đóng van ở nhiều trường hợp thoái hóa; thay van hoặc sửa qua ống thông là lựa chọn cho nhóm phù hợp. Hở thứ phát có thể giảm khi điều trị suy tim và tái cấu trúc thất trái cải thiện. Dù kết quả tốt, người bệnh vẫn cần siêu âm định kỳ vì hở có thể tái phát.
Phẫu thuật thường được cân nhắc khi hở nguyên phát nặng gây triệu chứng, thất trái bắt đầu giãn hoặc giảm chức năng, hoặc xuất hiện một số dấu hiệu nguy cơ như rung nhĩ mới hay tăng áp phổi. Quyết định còn phụ thuộc khả năng sửa van bền, tuổi, bệnh kèm và nguy cơ mổ. Không nên tự trì hoãn chỉ vì chưa khó thở nhiều, vì chức năng tim có thể giảm trước triệu chứng rõ.
Người hở nhẹ và chức năng tim bình thường thường nên duy trì vận động aerobic mức vừa. Khi hở nặng, thất trái giãn, tăng áp phổi, rung nhĩ hoặc có triệu chứng, cần đánh giá trước tập nặng. Bác sĩ có thể dùng nghiệm pháp gắng sức để xác định mức an toàn. Dừng tập nếu khó thở khác thường, đau ngực, choáng hoặc hồi hộp kéo dài.
Kiểm soát muối hữu ích nhất khi người bệnh có phù, tăng huyết áp hoặc suy tim; mức hạn chế cần cá thể hóa để tránh ăn quá nhạt gây chán ăn hoặc hạ natri máu. Người không ứ dịch vẫn nên hạn chế thực phẩm chế biến sẵn và ăn theo mô hình có lợi cho tim. Không có món ăn nào làm van đóng kín trở lại, và không nên thay thuốc bằng thảo dược.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

