Bệnh cơ tim giãn là tình trạng cơ tim, thường bắt đầu ở tâm thất trái, bị giãn và co bóp yếu nên không bơm máu hiệu quả. Người bệnh có thể khó thở khi gắng sức hoặc khi nằm, mệt, phù chân, hồi hộp, chóng mặt; một số người chưa có triệu chứng sớm. Bệnh không lây nhưng có thể liên quan đến gene, viêm cơ tim, rượu, thuốc hoặc độc chất, rối loạn nội tiết, nhịp tim nhanh kéo dài và thai kỳ.
Bệnh cơ tim giãn có thể dẫn đến suy tim, rung nhĩ, rối loạn nhịp thất, huyết khối và đột tử do tim. Siêu âm tim là xét nghiệm nền tảng; điện tâm đồ, xét nghiệm máu, cộng hưởng từ tim, đánh giá động mạch vành và xét nghiệm di truyền được dùng tùy trường hợp. Xác định nguyên nhân, điều trị suy tim đúng hướng dẫn và theo dõi có thể cải thiện triệu chứng, chức năng tim và giảm nguy cơ biến chứng.
Bệnh cơ tim giãn là bệnh gì?
Bệnh cơ tim giãn là một kiểu hình bệnh cơ tim trong đó tâm thất trái, hoặc cả hai tâm thất, bị giãn và giảm chức năng co bóp. Theo định nghĩa chuyên môn, bất thường này không được giải thích đầy đủ chỉ bởi tăng huyết áp, bệnh van tim, bệnh tim bẩm sinh hoặc bệnh động mạch vành đủ nặng. Vì vậy, tim to trên X-quang hoặc suy tim đơn thuần chưa đủ để kết luận bệnh cơ tim giãn.

Bệnh có nhiều nguyên nhân và có thể biểu hiện từ không triệu chứng đến suy tim tiến triển, rối loạn dẫn truyền hoặc rối loạn nhịp nguy hiểm. Khái niệm bệnh cơ tim giãn cũng khác với “tim giãn” tạm thời do quá tải thể tích và khác với bệnh cơ tim thiếu máu cục bộ do nhồi máu hoặc hẹp động mạch vành. Việc xác định kiểu hình, nguyên nhân nền và nguy cơ di truyền giúp bác sĩ lựa chọn theo dõi, điều trị và sàng lọc người thân phù hợp.
| Tên bệnh | Bệnh cơ tim giãn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Dilated cardiomyopathy |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | DCM; bệnh cơ tim sung huyết; bệnh cơ tim giãn vô căn khi không xác định được nguyên nhân |
| Mã ICD-10 | I42.0 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh cơ tim không thiếu máu cục bộ; chuyên khoa Tim mạch; hệ tim mạch |
| Cơ quan ảnh hưởng | Chủ yếu ảnh hưởng cơ tim và các buồng tim, đặc biệt là tâm thất trái; bệnh tiến triển có thể gây ứ máu ở phổi, gan, thận và tuần hoàn ngoại biên. |
| Tính chất bệnh | Thường là bệnh mạn tính, không lây; có thể do di truyền hoặc mắc phải. Một số nguyên nhân có khả năng hồi phục một phần nếu được nhận diện và điều trị sớm. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp trong cộng đồng nhưng là một nguyên nhân quan trọng của suy tim, rối loạn nhịp và ghép tim. Dữ liệu dịch tễ đại diện cho dân số Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh cơ tim giãn
Tổn thương gene hoặc tác nhân mắc phải làm suy yếu tế bào cơ tim, bộ khung tế bào, ty thể hoặc quá trình tạo năng lượng. Cơ tim co bóp kém khiến lượng máu tống ra mỗi nhịp giảm. Để bù trừ, các buồng tim giãn, nhịp tim tăng và hệ thần kinh giao cảm cùng hệ renin–angiotensin–aldosterone được hoạt hóa.
Các cơ chế bù ban đầu duy trì tuần hoàn nhưng kéo dài sẽ làm tăng giữ muối nước, co mạch, xơ hóa và tái cấu trúc cơ tim. Thành tim bị căng, van hai lá hoặc van ba lá có thể hở chức năng, áp lực trong tim và phổi tăng, gây khó thở và phù. Mô sẹo cùng sự giãn buồng tim tạo nền cho rung nhĩ, nhịp nhanh thất và huyết khối. Mức độ tiến triển khác nhau tùy nguyên nhân, tải bệnh gene, bệnh đồng mắc và đáp ứng điều trị.
Bệnh cơ tim giãn thường được mô tả theo nguyên nhân: thể di truyền hoặc gia đình; thể mắc phải do viêm, độc chất, thuốc, rối loạn nội tiết–chuyển hóa, nhịp nhanh kéo dài hoặc thai kỳ; và thể vô căn khi đã đánh giá mà chưa tìm thấy nguyên nhân. Bác sĩ cũng ghi nhận kiểu ảnh hưởng tâm thất trái hay hai thất, mức giảm phân suất tống máu, mức độ triệu chứng và sự hiện diện của sẹo hoặc rối loạn nhịp.
Phân loại nguyên nhân có ý nghĩa thực tế vì một số tác nhân có thể loại bỏ, một số biến thể gene làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp ngay cả khi phân suất tống máu không quá thấp, còn mức độ suy tim quyết định thuốc, thiết bị và nhu cầu chuyển tuyến chuyên sâu.
Bệnh cơ tim giãn có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, từ trẻ sơ sinh đến người cao tuổi. Ở người lớn, bệnh thường được nhận diện ở nam nhiều hơn nữ và nhiều trường hợp khởi phát trước 50 tuổi. Các ước tính quốc tế khác nhau đáng kể do định nghĩa, phương pháp sàng lọc và khả năng phát hiện ca không triệu chứng không đồng nhất.
Một tỷ lệ đáng kể có yếu tố gia đình hoặc căn nguyên di truyền, nhưng tiền sử gia đình âm tính không loại trừ nguyên nhân gene. Hiện chưa có số liệu dân số toàn quốc đủ tin cậy để mô tả chính xác tỷ lệ mắc bệnh cơ tim giãn tại Việt Nam; số ca được chẩn đoán có thể thấp hơn thực tế do triệu chứng dễ nhầm với bệnh phổi hoặc suy tim do nguyên nhân khác.
Bệnh không hình thành qua một đường lây. Ở thể di truyền, biến thể gene làm cơ tim dễ tổn thương và có thể được truyền trong gia đình với mức biểu hiện khác nhau. Ở thể mắc phải, tác nhân viêm, độc chất, thuốc, rối loạn chuyển hóa hoặc nhịp nhanh kéo dài gây tổn thương trực tiếp hay gián tiếp lên tế bào cơ tim; tổn thương tích lũy dẫn đến giãn buồng tim và suy co bóp.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh cơ tim giãn
Nguyên nhân di truyền: biến thể ở các gene cấu trúc cơ tim, bộ khung tế bào, màng nhân hoặc kênh ion; có thể biểu hiện theo gia đình hoặc xuất hiện mới.
Nguyên nhân mắc phải: viêm cơ tim do nhiễm trùng hoặc miễn dịch; uống rượu kéo dài; cocaine, methamphetamine và độc chất; thuốc hóa trị hoặc điều trị ung thư có độc tính tim; rối loạn tuyến giáp, thiếu dinh dưỡng hoặc bệnh chuyển hóa; bệnh tự miễn và bệnh thần kinh–cơ; nhịp nhanh kéo dài; bệnh cơ tim chu sản.
Bệnh động mạch vành, tăng huyết áp và bệnh van tim cần được tìm kiếm vì có thể gây giãn và suy thất trái, nhưng nếu đủ để giải thích toàn bộ bất thường thì thường không xếp vào bệnh cơ tim giãn nguyên phát. Khi không tìm được căn nguyên sau đánh giá phù hợp, bệnh được gọi là vô căn.
Yếu tố không thay đổi được: người thân mắc bệnh cơ tim, suy tim sớm, rối loạn nhịp hoặc đột tử; mang biến thể gene liên quan; một số bệnh thần kinh–cơ hoặc chuyển hóa; tiền sử bệnh cơ tim chu sản.
Yếu tố có thể thay đổi hoặc kiểm soát: uống nhiều rượu, dùng chất kích thích, tiếp xúc độc chất, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tuyến giáp chưa kiểm soát, béo phì, ngưng thở khi ngủ, nhịp nhanh kéo dài và sử dụng thuốc có nguy cơ độc tim mà không được theo dõi. Nhiễm trùng hoặc viêm cơ tim có thể là tác nhân khởi phát nhưng không phải lúc nào cũng phòng tránh được.
Nhóm nguy cơ gồm người có cha mẹ, anh chị em hoặc con mắc bệnh cơ tim giãn; người từng viêm cơ tim; người uống rượu nhiều hoặc dùng cocaine, methamphetamine; người đang hoặc đã điều trị bằng thuốc có độc tính tim; người có nhịp nhanh kéo dài, bệnh tuyến giáp, bệnh tự miễn, bệnh thần kinh–cơ hoặc rối loạn chuyển hóa. Phụ nữ cuối thai kỳ và những tháng sau sinh cần lưu ý bệnh cơ tim chu sản. Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh thận, bệnh gan hoặc nhiều bệnh nền có thể diễn tiến nặng hoặc khó nhận biết hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh cơ tim giãn
Bệnh có thể tiến triển âm thầm trong thời gian dài và được phát hiện khi khám gia đình, làm điện tâm đồ hoặc siêu âm vì lý do khác. Khi chức năng bơm máu giảm, triệu chứng thường xuất hiện từ từ với giảm sức gắng sức, mệt và khó thở; đôi khi khởi phát cấp sau viêm cơ tim, rối loạn nhịp hoặc thai kỳ.
Mức độ triệu chứng không luôn phản ánh chính xác nguy cơ rối loạn nhịp. Trẻ nhỏ có thể bú kém, thở nhanh hoặc chậm tăng cân; người cao tuổi có thể chỉ mệt, lú lẫn hoặc giảm hoạt động. Một số người biểu hiện đầu tiên bằng ngất, đột quỵ do huyết khối hoặc ngừng tim, vì vậy tiền sử gia đình và theo dõi chuyên khoa rất quan trọng.
- Khó thở: xuất hiện khi gắng sức, khi nằm hoặc về đêm do ứ máu ở phổi.
- Mệt và giảm sức gắng sức: cơ thể nhận ít máu giàu oxy hơn và cơ tim phải làm việc kém hiệu quả.
- Phù chân hoặc tăng cân nhanh: liên quan đến giữ muối nước; phù có thể lan lên bụng.
- Hồi hộp hoặc tim đập bất thường: có thể do ngoại tâm thu, rung nhĩ hoặc nhịp nhanh.
- Chóng mặt, choáng: có thể xảy ra khi huyết áp thấp hoặc nhịp tim bất thường.
- Ho, khò khè về đêm: đôi khi do sung huyết phổi và dễ bị nhầm với bệnh hô hấp.
- Đầy bụng, chán ăn: có thể liên quan đến ứ máu ở gan và đường tiêu hóa.
- Đau ngực: không đặc hiệu nhưng cần loại trừ thiếu máu cơ tim, viêm cơ tim hoặc nguyên nhân cấp tính khác.
- Ngất: có thể gợi ý rối loạn nhịp nguy hiểm hoặc giảm cung lượng tim và cần đánh giá sớm.
- Đột quỵ hoặc thiếu máu chi: hiếm khi là biểu hiện đầu tiên do huyết khối hình thành trong tim.
- Rối loạn dẫn truyền: nhịp chậm hoặc block tim có thể nổi bật ở một số thể di truyền.
- Gan to, cổ trướng: thường xuất hiện khi suy tim phải hoặc suy hai thất tiến triển.
Nên đặt lịch khám: khi có khó thở khi gắng sức, mệt kéo dài, phù cổ chân, hồi hộp tái diễn hoặc giảm khả năng vận động không rõ nguyên nhân; người có tiền sử gia đình bệnh cơ tim hoặc đột tử nên hỏi bác sĩ về sàng lọc.
Cần khám trong ngày: khi khó thở tăng nhanh, phù nhiều, tăng cân nhanh trong vài ngày, tim đập nhanh kéo dài, đau ngực mới xuất hiện hoặc chóng mặt gần ngất.
Cần tái khám sớm: khi triệu chứng trở lại sau giai đoạn ổn định, huyết áp quá thấp kèm mệt, nhịp tim bất thường, tiểu ít, hoặc gặp tác dụng không mong muốn sau thay đổi thuốc. Không tự điều chỉnh thuốc trước khi được hướng dẫn.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi có khó thở dữ dội hoặc không nói được câu trọn vẹn; đau hoặc nặng ngực kéo dài; ngất hay không đáp ứng; tím môi, vã mồ hôi lạnh, lú lẫn; ho bọt hồng; tim đập rất nhanh hoặc rất chậm kèm choáng; dấu hiệu đột quỵ như méo miệng, yếu liệt một bên hoặc nói khó; hoặc ngừng thở, ngừng tim.
Không tự lái xe khi tình trạng nặng. Không trì hoãn cấp cứu để chờ triệu chứng tự hết, thử mẹo dân gian hoặc tự uống thêm thuốc. Nếu người bệnh ngừng tim và người xung quanh đã được hướng dẫn, bắt đầu hồi sinh tim phổi và dùng máy khử rung tự động khi có sẵn.
Chẩn đoán Bệnh cơ tim giãn
Chẩn đoán cần phối hợp triệu chứng, tiền sử cá nhân và gia đình, khám tim mạch, điện tâm đồ, siêu âm tim và xét nghiệm tìm nguyên nhân. Mục tiêu không chỉ xác nhận thất trái hoặc hai thất giãn và co bóp yếu, mà còn loại trừ bệnh động mạch vành, tăng huyết áp, bệnh van tim, tim bẩm sinh và các tình trạng có thể hồi phục.
Tùy biểu hiện, bác sĩ có thể chỉ định cộng hưởng từ tim, theo dõi nhịp kéo dài, chụp động mạch vành, xét nghiệm gene hoặc sinh thiết cơ tim. Người thân bậc một đôi khi cần điện tâm đồ và siêu âm dù chưa có triệu chứng. Không thể tự chẩn đoán dựa trên khó thở, tim to hoặc một giá trị phân suất tống máu riêng lẻ.
Bác sĩ thường hỏi thời điểm khởi phát khó thở, phù, đau ngực, hồi hộp, ngất; tiền sử nhiễm trùng, thai kỳ, hóa trị, dùng rượu hoặc chất kích thích; bệnh tuyến giáp, tự miễn, thần kinh–cơ; và tiền sử gia đình suy tim, máy khử rung hoặc đột tử.
Khám có thể gồm đo huyết áp, mạch, nhịp thở, độ bão hòa oxy và cân nặng; nghe tim phổi; tìm tĩnh mạch cổ nổi, tiếng tim bất thường, ran phổi, gan to, phù và dấu giảm tưới máu. Kết quả khám giúp đánh giá mức sung huyết và độ nặng nhưng khám bình thường không loại trừ bệnh giai đoạn sớm.
Xét nghiệm máu cơ bản: công thức máu, điện giải, chức năng thận, gan, đường huyết và tuyến giáp giúp tìm yếu tố thúc đẩy, bệnh nền và bảo đảm an toàn khi điều trị.
BNP hoặc NT-proBNP: hỗ trợ đánh giá khả năng và mức độ suy tim, nhưng có thể thay đổi theo tuổi, béo phì, rung nhĩ và chức năng thận.
Troponin: được dùng khi nghi tổn thương cơ tim cấp, viêm cơ tim hoặc hội chứng vành; kết quả tăng không xác định riêng bệnh cơ tim giãn.
Xét nghiệm theo nguyên nhân: sắt, HIV, bệnh tự miễn, độc chất hoặc chuyển hóa chỉ làm khi bệnh sử gợi ý. Xét nghiệm gene kèm tư vấn di truyền có thể giúp xác định căn nguyên và sàng lọc gia đình; kết quả âm tính không loại trừ hoàn toàn yếu tố di truyền.
Siêu âm tim: phương tiện đầu tay để đo kích thước buồng tim, phân suất tống máu, chức năng hai thất, áp lực phổi và hở van chức năng; chất lượng phụ thuộc cửa sổ siêu âm và người thực hiện.
Cộng hưởng từ tim: đánh giá chính xác thể tích, chức năng và đặc điểm mô, gồm phù viêm hoặc sẹo; thông tin sẹo có thể hỗ trợ tìm nguyên nhân và phân tầng nguy cơ rối loạn nhịp.
Đánh giá động mạch vành: chụp CT mạch vành hoặc chụp mạch xâm lấn được cân nhắc theo tuổi, triệu chứng và nguy cơ để loại trừ bệnh mạch vành.
X-quang ngực: có thể cho thấy tim to hoặc sung huyết phổi nhưng không đủ để chẩn đoán. Y học hạt nhân hoặc PET chỉ dùng trong một số nghi ngờ viêm hay bệnh hệ thống.
Chẩn đoán kiểu hình bệnh cơ tim giãn dựa trên sự hiện diện của giãn tâm thất trái hoặc hai thất kèm rối loạn chức năng co bóp toàn bộ hay từng vùng, sau khi đã loại trừ tình trạng quá tải bất thường như tăng huyết áp, bệnh van tim, tim bẩm sinh và bệnh động mạch vành đủ mức để giải thích tổn thương. Kích thước buồng tim cần được đối chiếu với tuổi, giới và diện tích cơ thể.
Không có một ngưỡng phân suất tống máu duy nhất áp dụng cho mọi người và tiêu chuẩn không nên được dùng như công cụ tự chẩn đoán. Bác sĩ tích hợp siêu âm hoặc cộng hưởng từ với bệnh sử, điện tâm đồ, xét nghiệm và đánh giá căn nguyên. Một số người mang gene bệnh có thể có sẹo hoặc rối loạn nhịp trước khi tim giãn rõ.
Điều trị Bệnh cơ tim giãn
Mục tiêu điều trị là xử lý nguyên nhân có thể đảo ngược, giảm sung huyết và triệu chứng, cải thiện chức năng tim, phòng nhập viện, huyết khối, đột tử và làm chậm tiến triển. Người có suy tim với phân suất tống máu giảm thường được điều trị theo hướng dẫn suy tim, đồng thời đánh giá riêng nguy cơ di truyền và rối loạn nhịp.
Điều trị được cá thể hóa theo huyết áp, chức năng thận, kali máu, mức ứ dịch, nhịp tim, thai kỳ và bệnh nền. Nhập viện cần cân nhắc khi suy tim mất bù, thiếu oxy, huyết áp thấp, rối loạn nhịp nguy hiểm, tổn thương cơ quan hoặc không thể dùng thuốc an toàn tại nhà. Người bệnh tiến triển dù điều trị tối ưu nên được chuyển đến nhóm suy tim chuyên sâu để đánh giá thiết bị, hỗ trợ tuần hoàn, ghép tim và chăm sóc giảm nhẹ phù hợp mục tiêu.
Ở người có suy tim phân suất tống máu giảm, các nhóm thuốc nền tảng thường gồm thuốc ức chế hệ renin–angiotensin với ưu tiên phù hợp cho ARNI hoặc ACEI/ARB, thuốc chẹn beta có bằng chứng, thuốc đối kháng thụ thể mineralocorticoid và thuốc ức chế SGLT2. Thuốc lợi tiểu được dùng để giảm ứ dịch và khó thở nhưng cần theo dõi thận, điện giải và huyết áp.
Thuốc chống đông chỉ dùng khi có chỉ định như rung nhĩ, huyết khối trong tim, thuyên tắc hoặc tình trạng nguy cơ cụ thể; không dùng thường quy cho mọi trường hợp. Thuốc chống loạn nhịp, sắt tĩnh mạch hoặc thuốc khác được lựa chọn theo vấn đề đi kèm. Phụ nữ mang thai, người suy thận, suy gan, người cao tuổi và người dùng nhiều thuốc cần đánh giá riêng. Không tự mua, phối hợp, tăng giảm hay ngừng thuốc kể cả khi chức năng tim đã cải thiện.
Máy khử rung tim cấy được có thể được cân nhắc để phòng hoặc điều trị rối loạn nhịp thất nguy hiểm dựa trên tiền sử ngừng tim, phân suất tống máu sau điều trị tối ưu, sẹo trên cộng hưởng từ, gene nguy cơ và các yếu tố khác. Liệu pháp tái đồng bộ tim có thể giúp một số người suy tim còn triệu chứng kèm rối loạn dẫn truyền và QRS rộng.
Triệt đốt qua catheter được dùng ở rối loạn nhịp phù hợp, đặc biệt khi nhịp nhanh góp phần gây bệnh hoặc gây sốc máy lặp lại. Thiết bị hỗ trợ thất trái dành cho suy tim giai đoạn tiến triển như cầu nối đến ghép tim hoặc điều trị lâu dài. Mỗi thủ thuật có nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng, huyết khối, biến chứng mạch máu hoặc thiết bị và cần hội chẩn chuyên khoa.
Ghép tim được cân nhắc ở suy tim giai đoạn cuối có triệu chứng nặng, tiên lượng xấu và không đáp ứng với thuốc, thiết bị hoặc hỗ trợ tuần hoàn phù hợp. Đánh giá ghép tim xem xét chức năng các cơ quan khác, nhiễm trùng, ung thư, khả năng tuân thủ và nguồn tạng.
Phẫu thuật van, bắc cầu động mạch vành hoặc sửa bệnh tim bẩm sinh không phải điều trị thường quy cho bệnh cơ tim giãn nguyên phát; chúng chỉ được thực hiện khi có tổn thương cấu trúc hoặc mạch vành riêng biệt đủ chỉ định. Quyết định cần nhóm tim mạch–phẫu thuật tim đánh giá lợi ích và nguy cơ.
Chăm sóc hỗ trợ gồm giáo dục nhận biết dấu hiệu mất bù, phục hồi chức năng tim khi ổn định, hỗ trợ bỏ thuốc lá và chất kích thích, giảm hoặc tránh rượu theo chỉ định, tiêm chủng phù hợp, điều trị ngưng thở khi ngủ và hỗ trợ tâm lý. Người bệnh nên có kế hoạch dùng thuốc, tái khám và liên hệ khi triệu chứng thay đổi.
Chế độ vận động và lượng muối, dịch cần được cá thể hóa thay vì áp dụng cứng nhắc. Người bệnh tiến triển có thể cần hỗ trợ dinh dưỡng, chăm sóc giảm nhẹ để kiểm soát khó thở, mệt và thảo luận mục tiêu điều trị; chăm sóc giảm nhẹ có thể phối hợp với điều trị kéo dài sự sống, không đồng nghĩa ngừng điều trị.
Theo dõi thường bao gồm triệu chứng, khả năng gắng sức, cân nặng, huyết áp, nhịp tim, dấu ứ dịch và tác dụng không mong muốn. Xét nghiệm điện giải, kali, chức năng thận và gan được lặp lại tùy thuốc và tình trạng. Điện tâm đồ, Holter hoặc thiết bị cấy giúp theo dõi rối loạn nhịp.
Siêu âm tim thường được đánh giá lại sau giai đoạn điều trị tối ưu hoặc khi lâm sàng thay đổi; cộng hưởng từ tim có thể lặp lại khi cần phân tầng nguy cơ. Người có thể di truyền cần kế hoạch sàng lọc người thân. Liên hệ bác sĩ sớm khi khó thở hoặc phù tăng, ngất, hồi hộp kéo dài, huyết áp thấp có triệu chứng, tiểu ít hoặc tăng cân nhanh.
Điều trị thường kéo dài nhiều năm và phần lớn người bệnh cần theo dõi suốt đời. Thuốc suy tim được khởi đầu và điều chỉnh dần theo khả năng dung nạp; cải thiện triệu chứng có thể xuất hiện trước khi cấu trúc tim hồi phục. Việc đánh giá tái cấu trúc thường cần nhiều tháng, tùy nguyên nhân và mức độ bệnh.
Trường hợp do nhịp nhanh, rượu, viêm, rối loạn nội tiết hoặc độc chất có thể cải thiện rõ khi loại bỏ nguyên nhân, nhưng không có thời hạn hồi phục cố định. Ngay cả khi phân suất tống máu trở về gần bình thường, ngừng điều trị có thể làm bệnh tái tiến triển ở một số người; mọi thay đổi phải do bác sĩ quyết định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp gồm suy tim mạn và các đợt mất bù, hở van hai lá hoặc ba lá chức năng, rung nhĩ và giảm khả năng vận động. Biến chứng nghiêm trọng gồm nhịp nhanh thất, rung thất, block dẫn truyền, ngừng tim và đột tử.
Máu ứ trong buồng tim có thể tạo huyết khối, gây đột quỵ hoặc thuyên tắc cơ quan. Suy tim tiến triển có thể dẫn đến suy thận, tổn thương gan, suy dinh dưỡng, huyết áp thấp và sốc tim. Điều trị cũng có thể gây hạ huyết áp, rối loạn điện giải, suy thận, chảy máu do chống đông hoặc biến chứng thiết bị; theo dõi giúp phát hiện và xử trí sớm.
Tiên lượng rất khác nhau. Một số người, nhất là khi nguyên nhân có thể đảo ngược và điều trị sớm, có thể hết triệu chứng và hồi phục đáng kể kích thước hoặc chức năng thất trái. Người khác ổn định lâu dài với thuốc và theo dõi, trong khi một nhóm tiến triển đến suy tim nặng hoặc rối loạn nhịp.
Yếu tố ảnh hưởng gồm nguyên nhân và gene, mức suy tim, chức năng hai thất, sẹo trên cộng hưởng từ, tiền sử ngất hoặc loạn nhịp, đáp ứng điều trị, chức năng thận và bệnh đồng mắc. Chức năng tim cải thiện không đồng nghĩa nguy cơ đã hết, nên không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ phân suất tống máu và vẫn cần theo dõi lâu dài.
Bệnh có thể tái tiến triển hoặc xuất hiện đợt suy tim mất bù sau khi đã ổn định. Nguy cơ tăng khi tự ngừng thuốc, ăn quá mặn, dùng rượu hoặc chất kích thích, nhiễm trùng, rối loạn nhịp, mang thai, chức năng thận xấu đi hoặc nguyên nhân nền chưa được kiểm soát.
Giảm nguy cơ bằng cách dùng thuốc đúng hướng dẫn, tái khám, theo dõi cân nặng và triệu chứng, điều trị bệnh nền, tránh tác nhân gây độc tim và báo sớm dấu hiệu bất thường. Người từng hồi phục chức năng thất trái không nên tự xem là khỏi hoàn toàn hoặc tự dừng điều trị.
Không thể phòng ngừa mọi trường hợp, đặc biệt thể di truyền. Có thể giảm nguy cơ mắc hoặc tiến triển bằng cách tránh cocaine, methamphetamine và độc chất; hạn chế hoặc ngừng rượu theo tư vấn; kiểm soát huyết áp, đái tháo đường, bệnh tuyến giáp và nhịp nhanh; theo dõi tim khi dùng thuốc có độc tính tim; và điều trị sớm viêm cơ tim hoặc bệnh hệ thống khi được chẩn đoán.
Phòng biến chứng gồm dùng thuốc đều, tiêm chủng phù hợp, nhận biết mất bù, đánh giá rối loạn nhịp và thiết bị khi có chỉ định. Gia đình có ca bệnh nên được tư vấn về điện tâm đồ, siêu âm và xét nghiệm gene. Phòng tái phát tập trung vào duy trì điều trị kể cả khi chức năng tim cải thiện.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh cơ tim giãn
Ưu tiên chế độ ăn nhiều rau, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, cá và nguồn đạm nạc; hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, nhiều muối, đường bổ sung và chất béo bão hòa. Người có ứ dịch thường cần giảm natri, nhưng mức hạn chế phải phù hợp với huyết áp, thận, dinh dưỡng và thuốc.
Không tự hạn chế nước quá mức; bác sĩ chỉ định giới hạn dịch khi có hạ natri máu hoặc sung huyết đáng kể. Tránh uống rượu nếu nghi rượu là nguyên nhân và hỏi bác sĩ về mức an toàn trong trường hợp khác. Không dùng thực phẩm chức năng, thảo dược, muối thay thế chứa kali hoặc chế độ ăn cực đoan như thuốc chữa bệnh vì có thể tương tác hoặc gây rối loạn điện giải.
Khi bệnh ổn định, vận động mức nhẹ đến vừa và phục hồi chức năng tim có giám sát thường giúp cải thiện thể lực và chất lượng sống. Cường độ cần cá thể hóa theo triệu chứng, phân suất tống máu, rối loạn nhịp, gene nguy cơ và kết quả nghiệm pháp gắng sức. Khởi đầu chậm, có khởi động và dừng khi đau ngực, choáng, hồi hộp kéo dài hoặc khó thở bất thường.
Tránh gắng sức cường độ cao, thi đấu hoặc nâng tạ nặng cho đến khi được bác sĩ đánh giá. Trong đợt suy tim mất bù hoặc viêm cơ tim cấp cần nghỉ và tuân thủ kế hoạch trở lại vận động. Ngủ đủ, tránh thuốc lá và chất kích thích; công việc lái xe chuyên nghiệp, làm việc trên cao hoặc vận hành máy cần đánh giá riêng nếu có ngất hay rối loạn nhịp.
Người bệnh có thể ghi cân nặng vào cùng thời điểm mỗi ngày, mức khó thở, phù, khả năng ngủ nằm, nhịp tim và huyết áp nếu có thiết bị phù hợp. Ghi lại thuốc đã dùng và triệu chứng mới giúp bác sĩ đánh giá xu hướng. Báo sớm khi cân nặng tăng nhanh trong vài ngày, phù hoặc khó thở tăng, hồi hộp kéo dài, chóng mặt, tiểu ít hoặc ăn uống kém.
Máy đo tại nhà không thay thế khám, điện tâm đồ hay siêu âm; đồng hồ thông minh có thể gợi ý nhịp bất thường nhưng không tự xác nhận chẩn đoán. Không tự tăng lợi tiểu hoặc điều chỉnh thuốc dựa trên một lần đo, trừ khi bác sĩ đã cung cấp kế hoạch hành động cụ thể.
- Không tự ngừng thuốc suy tim khi thấy khỏe hơn hoặc phân suất tống máu cải thiện.
- Không tự tăng thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp, thuốc chống loạn nhịp hoặc thuốc chống đông.
- Không dùng cocaine, methamphetamine, chất kích thích thể thao hoặc thuốc không rõ thành phần.
- Không uống nhiều rượu; tránh hoàn toàn nếu rượu được nghi là nguyên nhân.
- Không dùng thuốc chống viêm, thuốc cảm, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung kéo dài mà chưa hỏi bác sĩ vì có thể giữ nước hoặc tương tác.
- Không tập nặng, thi đấu hoặc trở lại vận động sớm sau viêm cơ tim khi chưa được đánh giá.
- Không trì hoãn cấp cứu khi khó thở dữ dội, đau ngực, ngất, tím tái hoặc dấu hiệu đột quỵ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, bệnh cơ tim giãn có thể do gene, viêm cơ tim, rối loạn chuyển hóa, bệnh thần kinh–cơ hoặc nguyên nhân chưa rõ. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có thể thở nhanh, bú kém, vã mồ hôi khi bú, chậm tăng cân, gan to hoặc bị nhầm với viêm phổi; trẻ lớn thường mệt, đau bụng và giảm khả năng vận động.
Điều trị cần bác sĩ tim mạch nhi đánh giá vì cơ chế bệnh, liều thuốc, thiết bị và bằng chứng không hoàn toàn giống người lớn. Trẻ khởi phát trong năm đầu có thể có kiểu hình nặng hơn. Sàng lọc gia đình và xét nghiệm gene–chuyển hóa được cân nhắc theo bối cảnh; hoạt động thể thao và tiêm chủng cần kế hoạch cá thể hóa.
Người cao tuổi có thể biểu hiện không điển hình bằng mệt, giảm vận động, lú lẫn, chán ăn hoặc té ngã thay vì khó thở rõ. Bệnh động mạch vành, tăng huyết áp, bệnh van tim và rung nhĩ thường đồng thời tồn tại nên cần phân biệt nguyên nhân giãn thất.
Điều trị phải tính đến huyết áp thấp, suy thận, rối loạn điện giải, suy yếu, nguy cơ té ngã và đa thuốc. Thuốc thường được điều chỉnh thận trọng và theo dõi sát; mục tiêu không chỉ kéo dài sống mà còn duy trì chức năng, giảm nhập viện và phù hợp mong muốn của người bệnh.
Thai kỳ làm tăng thể tích tuần hoàn và gánh nặng cho tim, vì vậy phụ nữ đã có bệnh cơ tim giãn cần tư vấn trước mang thai bởi nhóm tim mạch–sản khoa. Nguy cơ phụ thuộc chức năng thất, triệu chứng, rối loạn nhịp, tiền sử biến cố và gene; một số trường hợp nguy cơ rất cao có thể được khuyến cáo tránh thai kỳ sau đánh giá chuyên môn.
Nhiều thuốc nền tảng điều trị suy tim không phù hợp trong thai kỳ và cần được bác sĩ thay thế hoặc điều chỉnh trước khi thụ thai; không tự ngừng thuốc. Khó thở tăng, phù nhanh, đau ngực, ngất hoặc hồi hộp kéo dài trong thai kỳ và sau sinh cần đánh giá sớm để phân biệt mất bù với thay đổi sinh lý hoặc bệnh cơ tim chu sản.
Khả năng cho con bú phụ thuộc độ ổn định của người mẹ, loại thuốc, liều, tuổi và sức khỏe của trẻ. Một số thuốc tim mạch có dữ liệu sử dụng trong thời kỳ cho bú, trong khi thuốc khác cần tránh hoặc theo dõi trẻ; quyết định phải cân bằng lợi ích dinh dưỡng với nguy cơ cho mẹ và bé.
Không mặc định ngừng cho bú và không tự bỏ thuốc để tiếp tục cho bú. Bác sĩ tim mạch, sản khoa và nhi khoa cần rà soát từng hoạt chất, theo dõi huyết áp, chức năng thận, điện giải của mẹ và các dấu hiệu bú kém, ngủ li bì hoặc chậm tăng cân ở trẻ khi thích hợp.
Bệnh cơ tim giãn không lây, nhưng người suy giảm miễn dịch có nguy cơ cao hơn với một số nhiễm trùng có thể gây viêm cơ tim và có thể biểu hiện sốt hoặc phản ứng viêm không điển hình. Thuốc điều trị ung thư, ghép tạng hoặc bệnh tự miễn cũng có thể ảnh hưởng cơ tim hoặc tương tác với thuốc suy tim.
Ngưỡng đi khám nên thấp hơn khi xuất hiện khó thở, đau ngực, hồi hộp, phù hoặc mệt mới. Đánh giá cần phối hợp tim mạch với chuyên khoa điều trị bệnh nền; không tự ngừng thuốc ức chế miễn dịch hay thuốc tim.
Tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận mạn, bệnh tuyến giáp, béo phì, ngưng thở khi ngủ, rung nhĩ, bệnh gan và bệnh động mạch vành có thể làm triệu chứng nặng hơn hoặc ảnh hưởng lựa chọn điều trị. Bệnh tự miễn, bệnh thần kinh–cơ và ung thư đã điều trị bằng thuốc độc tim có thể liên quan trực tiếp đến căn nguyên.
Người có bệnh nền cần phối hợp quản lý huyết áp, đường huyết, thể tích dịch, điện giải và tương tác thuốc. Suy thận hoặc gan không có nghĩa là không thể điều trị, nhưng cần khởi trị và theo dõi cá thể hóa; không áp dụng phác đồ của người khác.
Người đã biết mắc bệnh cơ tim giãn cần thông báo cho bác sĩ gây mê và phẫu thuật trước mọi thủ thuật. Giảm chức năng tim làm tăng nguy cơ tụt huyết áp, ứ dịch, rối loạn nhịp và suy tim sau mổ; kế hoạch cần xem xét mức độ phẫu thuật, triệu chứng, phân suất tống máu, thiết bị cấy và thuốc đang dùng.
Sau mổ, khó thở tăng, đau ngực, ngất, tim đập bất thường, tiểu ít hoặc tăng cân nhanh cần được đánh giá. Không tự ngừng chẹn beta, thuốc suy tim hoặc chống đông quanh thời điểm phẫu thuật; lịch tạm ngừng và dùng lại phải do nhóm điều trị quyết định.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh cơ tim giãn
Có thể nguy hiểm, nhưng mức độ khác nhau ở từng người. Bệnh làm tim bơm máu kém và có thể gây suy tim, rối loạn nhịp thất, huyết khối, đột quỵ hoặc đột tử. Nguy cơ phụ thuộc nguyên nhân, gene, mức giảm chức năng hai thất, sẹo cơ tim, tiền sử ngất và đáp ứng điều trị. Nhiều người kiểm soát tốt triệu chứng trong thời gian dài khi dùng thuốc đều và được theo dõi. Khó thở dữ dội, đau ngực kéo dài, ngất, tím tái hoặc tim đập nhanh kèm choáng cần gọi cấp cứu 115.
Không phải mọi trường hợp đều chữa khỏi hoàn toàn. Một số nguyên nhân có thể đảo ngược, như nhịp nhanh kéo dài, rượu, rối loạn tuyến giáp hoặc một số tình trạng viêm, và chức năng tim có thể cải thiện đáng kể sau điều trị. Thể di truyền hoặc có sẹo cơ tim thường cần quản lý lâu dài. Ngay cả khi phân suất tống máu trở về gần bình thường, bệnh có thể tái tiến triển nếu ngừng thuốc. Mục tiêu thực tế là kiểm soát triệu chứng, phục hồi chức năng tim khi có thể và giảm nhập viện, rối loạn nhịp cùng tử vong.
Một số trường hợp có căn nguyên di truyền và có thể truyền trong gia đình, nhưng kiểu di truyền và khả năng biểu hiện khác nhau theo từng gene. Tiền sử gia đình âm tính không loại trừ nguyên nhân gene vì người thân có thể chưa biểu hiện hoặc biến thể xuất hiện mới. Người bệnh nên được bác sĩ đánh giá phả hệ và tư vấn di truyền trước, trong và sau xét nghiệm. Khi tìm thấy biến thể gây bệnh, người thân bậc một có thể được xét nghiệm theo chuỗi; nếu chưa tìm thấy gene, điện tâm đồ và siêu âm định kỳ vẫn có thể được khuyến nghị.
Phần lớn người bệnh ổn định có thể vận động nhẹ đến vừa theo kế hoạch cá thể hóa, và phục hồi chức năng tim có giám sát thường hữu ích. Tuy nhiên, mức an toàn phụ thuộc triệu chứng, chức năng thất, rối loạn nhịp, sẹo cơ tim và gene nguy cơ. Không nên tự bắt đầu tập cường độ cao, thi đấu hoặc nâng tạ nặng. Dừng tập và liên hệ y tế khi đau ngực, choáng, hồi hộp kéo dài hoặc khó thở bất thường. Trong đợt suy tim mất bù hay viêm cơ tim cấp, cần nghỉ và chỉ trở lại vận động sau đánh giá chuyên khoa.
Nhiều người cần điều trị và theo dõi lâu dài, thường là suốt đời, nhưng loại thuốc và cường độ điều trị có thể thay đổi. Thuốc không chỉ giảm triệu chứng mà còn hạn chế tái cấu trúc tim, nhập viện và biến cố. Khi chức năng tim cải thiện, bác sĩ vẫn thường duy trì các thuốc nền tảng vì ngừng điều trị có thể làm bệnh tái phát. Việc giảm hoặc đổi thuốc chỉ được cân nhắc sau khi xem xét nguyên nhân, huyết áp, thận, kali, thai kỳ và kết quả siêu âm. Không tự ngừng thuốc vì cảm thấy khỏe hoặc vì một lần siêu âm tốt hơn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

