Bệnh cơ tim hạn chế là tình trạng thành tâm thất trở nên cứng, giảm khả năng thư giãn và nhận máu, trong khi kích thước thất thường không giãn và sức co bóp có thể còn bảo tồn lúc đầu. Máu ứ ngược làm hai tâm nhĩ giãn, tăng áp lực tĩnh mạch và gây khó thở, mệt, phù chân, bụng chướng, hồi hộp hoặc choáng. Bệnh không lây và có thể do amyloidosis tim, sarcoidosis, thừa sắt, xơ hóa nội tâm mạc, thuốc, xạ trị, bệnh hệ thống hay biến thể gene.
Bệnh cần được phân biệt với viêm màng ngoài tim co thắt vì cách điều trị khác. Siêu âm tim, điện tâm đồ, xét nghiệm máu, cộng hưởng từ tim và đôi khi thông tim hoặc sinh thiết giúp xác định nguyên nhân. Điều trị căn nguyên, kiểm soát ứ dịch, rối loạn nhịp và huyết khối có thể giảm triệu chứng; trường hợp tiến triển cần đánh giá suy tim chuyên sâu.
Bệnh cơ tim hạn chế là bệnh gì?
Bệnh cơ tim hạn chế là kiểu hình bệnh cơ tim trong đó một hoặc hai tâm thất có độ đàn hồi giảm, không giãn nở đủ trong thì tâm trương nên áp lực đổ đầy tăng. Thể tích thất thường bình thường hoặc giảm, thành tim có thể bình thường hoặc dày nhẹ, và chức năng co bóp thường còn tương đối bảo tồn cho đến giai đoạn muộn. Hai tâm nhĩ thường giãn rõ do phải đẩy máu vào các tâm thất cứng.

Đây không phải một nguyên nhân duy nhất mà là biểu hiện chung của nhiều bệnh, gồm amyloidosis, sarcoidosis, thừa sắt, bệnh nội tâm mạc và một số bệnh di truyền. Khái niệm này khác với rối loạn chức năng tâm trương thông thường ở tăng huyết áp hoặc lão hóa. Bệnh cũng phải được phân biệt với viêm màng ngoài tim co thắt, trong đó lớp màng ngoài tim cứng ép tim từ bên ngoài; sự phân biệt quan trọng vì co thắt màng ngoài tim có thể được điều trị bằng phẫu thuật ở người phù hợp.
| Tên bệnh | Bệnh cơ tim hạn chế |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Restrictive cardiomyopathy |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | RCM; bệnh cơ tim thể hạn chế; bệnh cơ tim hạn chế vô căn khi chưa xác định được nguyên nhân |
| Mã ICD-10 | I42.5 – bệnh cơ tim hạn chế khác |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh cơ tim hiếm; chuyên khoa Tim mạch, Suy tim và Tim mạch di truyền; hệ tim mạch |
| Cơ quan ảnh hưởng | Chủ yếu ảnh hưởng cơ thất trái và thất phải, làm hai tâm nhĩ giãn; tùy nguyên nhân có thể đồng thời ảnh hưởng gan, thận, phổi, thần kinh, tủy xương hoặc các cơ quan khác. |
| Tính chất bệnh | Thường là bệnh mạn tính, không lây; có thể nguyên phát hoặc thứ phát do bệnh xâm nhập, dự trữ, viêm, xơ hóa, độc chất hay di truyền. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp và là một trong những kiểu hình bệnh cơ tim ít phổ biến nhất. Tần suất thay đổi theo nguyên nhân, tuổi và khu vực; chưa có dữ liệu dân số toàn quốc đáng tin cậy tại Việt Nam. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh cơ tim hạn chế
Tổn thương xâm nhập, tích tụ chất bất thường, viêm, xơ hóa nội tâm mạc hoặc bất thường protein cơ tim làm cơ thất mất tính đàn hồi. Khi tim giãn ra trong thì tâm trương, máu chỉ vào thất nhanh ở đầu kỳ rồi bị hạn chế, khiến áp lực cuối tâm trương tăng dù thể tích thất không lớn.
Áp lực truyền ngược lên nhĩ, tĩnh mạch phổi và hệ tĩnh mạch toàn thân làm hai nhĩ giãn, gây khó thở, phù, gan sung huyết và cổ trướng. Nhĩ giãn tạo nền cho rung nhĩ và huyết khối. Cung lượng tim không tăng đủ khi gắng sức nên người bệnh mệt và chóng mặt. Khi bệnh tiến triển, xơ hóa, thiếu máu vi mạch, rối loạn dẫn truyền và tổn thương hai thất có thể làm giảm chức năng co bóp, tăng áp phổi và suy cơ quan.
Bệnh có thể phân theo căn nguyên: thể cơ tim nguyên phát hoặc di truyền; thể xâm nhập như amyloidosis và sarcoidosis; thể dự trữ như thừa sắt hoặc một số bệnh chuyển hóa; thể nội tâm mạc như xơ hóa nội tâm mạc và hội chứng tăng bạch cầu ái toan; và thể do điều trị hoặc độc chất như xạ trị, anthracycline hoặc một số thuốc.
Bác sĩ cũng mô tả thất trái, thất phải hay hai thất bị ảnh hưởng; mức tăng áp phổi; chức năng tâm thu; rối loạn nhịp và mức suy tim. Phân loại theo nguyên nhân có ý nghĩa quyết định vì điều trị amyloidosis, sarcoidosis, thừa sắt và xơ hóa nội tâm mạc khác nhau rõ rệt.
Bệnh cơ tim hạn chế hiếm gặp ở cả người lớn và trẻ em. Tỷ lệ chính xác khó xác định vì đây là một kiểu hình do nhiều nguyên nhân, tiêu chuẩn chẩn đoán thay đổi và nhiều trường hợp được ghi nhận theo bệnh nền như amyloidosis thay vì theo RCM.
Ở người lớn tuổi, amyloidosis transthyretin là nguyên nhân ngày càng được nhận diện. Ở vùng nhiệt đới, xơ hóa nội tâm mạc có thể gặp nhiều hơn. Ở trẻ em, RCM thuộc nhóm bệnh cơ tim hiếm nhất nhưng thường diễn tiến nặng. Không có số liệu đại diện toàn quốc đủ tin cậy về tỷ lệ mắc, tuổi khởi phát hoặc phân bố nguyên nhân tại Việt Nam.
Bệnh không lây từ người sang người. Quá trình hình thành phụ thuộc nguyên nhân: protein amyloid lắng đọng ngoài tế bào; sắt tích tụ gây độc tế bào; u hạt sarcoid gây viêm và sẹo; bạch cầu ái toan làm tổn thương nội tâm mạc rồi tạo huyết khối và xơ hóa; xạ trị hoặc thuốc gây tổn thương cơ tim; còn biến thể gene làm protein cơ tim hoặc bộ khung tế bào hoạt động bất thường. Các quá trình này cuối cùng làm thất cứng và tăng áp lực đổ đầy.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh cơ tim hạn chế
Nguyên nhân xâm nhập: amyloidosis chuỗi nhẹ hoặc transthyretin, sarcoidosis và một số bệnh ác tính xâm nhập tim.
Nguyên nhân dự trữ hoặc chuyển hóa: thừa sắt, bệnh Fabry và một số rối loạn glycogen hoặc lysosome, dù kiểu hình có thể chồng lấp với bệnh cơ tim phì đại.
Nguyên nhân nội tâm mạc: xơ hóa nội tâm mạc, hội chứng tăng bạch cầu ái toan và tổn thương do thuốc liên quan serotonin.
Nguyên nhân do điều trị hoặc hệ thống: xạ trị vùng ngực, một số thuốc hóa trị, bệnh mô liên kết và tổn thương sau ghép.
Nguyên nhân nguyên phát hoặc di truyền: biến thể ở các gene như TNNI3, TNNT2, DES, FLNC hoặc gene khác; một số ca vẫn vô căn sau đánh giá.
Yếu tố liên quan căn nguyên: tuổi cao và dấu hiệu gợi ý amyloidosis transthyretin; bệnh tương bào hoặc có protein đơn dòng; tiền sử gia đình amyloidosis hoặc bệnh cơ tim; quá tải sắt do di truyền hoặc truyền máu; sarcoidosis; tăng bạch cầu ái toan; bệnh hệ thống và rối loạn chuyển hóa.
Yếu tố do điều trị: xạ trị trung thất, một số thuốc hóa trị hoặc thuốc có độc tính tim.
Yếu tố làm bệnh mất bù: rung nhĩ, nhiễm trùng, thiếu máu, suy thận, ăn nhiều muối, tự ngừng thuốc và mất cân bằng dịch. Yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn mắc bệnh và cần được đánh giá trong bối cảnh lâm sàng.
Nhóm cần chú ý gồm người cao tuổi có suy tim phân suất tống máu bảo tồn kèm thành tim dày, hội chứng ống cổ tay hai bên, hẹp ống sống hoặc bệnh lý thần kinh; người có bệnh tương bào; người bị sarcoidosis, thừa sắt, tăng bạch cầu ái toan hoặc bệnh mô liên kết; người từng xạ trị vùng ngực hay dùng thuốc độc tim.
Trẻ có tiền sử gia đình bệnh cơ tim, chậm phát triển, bệnh chuyển hóa hoặc triệu chứng suy tim không rõ nguyên nhân cũng cần đánh giá. Người thân bậc một của ca RCM nguyên phát hoặc có biến thể gene gây bệnh có thể cần điện tâm đồ, siêu âm và tư vấn di truyền.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh cơ tim hạn chế
Bệnh thường khởi phát âm thầm với giảm sức gắng sức, mệt và khó thở. Vì thất không giãn nhiều và phân suất tống máu có thể còn bình thường, người bệnh đôi khi bị chẩn đoán muộn hoặc nhầm với bệnh phổi, bệnh gan hay suy tim do tăng huyết áp.
Khi áp lực tĩnh mạch tăng, phù chân, gan to và cổ trướng có thể nổi bật hơn khó thở. Rung nhĩ hoặc block dẫn truyền có thể là biểu hiện đầu tiên ở một số căn nguyên xâm nhập. Trẻ em có thể khó tăng cân hoặc nhiễm trùng hô hấp tái diễn. Mức triệu chứng có thể tăng nhanh khi xuất hiện rung nhĩ, nhiễm trùng, thiếu máu hoặc suy thận.
- Khó thở khi gắng sức: do áp lực đổ đầy thất và áp lực tĩnh mạch phổi tăng.
- Mệt, giảm sức bền: tim không tăng cung lượng đủ khi hoạt động.
- Phù chân: thường liên quan ứ máu tĩnh mạch và giữ muối nước.
- Bụng chướng hoặc nhanh no: có thể do gan sung huyết, cổ trướng và phù thành ruột.
- Hồi hộp: thường do rung nhĩ, ngoại tâm thu hoặc rối loạn dẫn truyền.
- Khó thở khi nằm hoặc về đêm: xuất hiện khi sung huyết phổi tăng.
- Chóng mặt hoặc choáng: có thể do cung lượng tim thấp, huyết áp thấp hoặc loạn nhịp.
- Ngất: có thể gợi ý rối loạn nhịp, tăng áp phổi nặng hoặc cung lượng tim thấp.
- Đau ngực: có thể do thiếu máu vi mạch, amyloidosis hoặc bệnh động mạch vành đi kèm.
- Ho ra máu: hiếm gặp nhưng có thể liên quan tăng áp tĩnh mạch phổi nặng và cần đánh giá khẩn.
- Đột quỵ hoặc thuyên tắc: có thể xảy ra do rung nhĩ hoặc huyết khối trong nhĩ.
- Nhịp chậm hoặc block tim: đáng lưu ý ở amyloidosis, sarcoidosis và một số bệnh di truyền.
Nên đặt lịch khám: khi có khó thở khi gắng sức, mệt kéo dài, phù chân, bụng chướng, hồi hộp hoặc giảm khả năng hoạt động; người có amyloidosis, sarcoidosis, thừa sắt hay tiền sử xạ trị nên hỏi về đánh giá tim.
Cần khám trong ngày: khi khó thở tăng nhanh, phù nhiều, tăng cân nhanh trong vài ngày, hồi hộp kéo dài, chóng mặt gần ngất, tiểu ít hoặc đau ngực mới xuất hiện.
Cần tái khám sớm: khi rung nhĩ tái phát, huyết áp thấp kèm mệt, chức năng thận xấu đi, có tác dụng không mong muốn của thuốc hoặc đang dự định mang thai, phẫu thuật hay tập luyện mới. Không tự điều chỉnh thuốc.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi có khó thở dữ dội, tím môi, không nói được câu trọn vẹn; đau ngực kéo dài; ngất hoặc không đáp ứng; tim đập rất nhanh hoặc rất chậm kèm choáng; ho ra máu nhiều; lú lẫn, vã mồ hôi lạnh, tiểu rất ít; dấu hiệu đột quỵ như méo miệng, yếu liệt một bên hoặc nói khó; hoặc ngừng thở, ngừng tim.
Không tự lái xe khi tình trạng nặng. Không trì hoãn để chờ thuốc lợi tiểu tác dụng, tự uống thêm thuốc hoặc thử mẹo dân gian. Nếu ngừng tim và người xung quanh đã được hướng dẫn, bắt đầu hồi sinh tim phổi và dùng máy khử rung tự động khi có sẵn.
Chẩn đoán Bệnh cơ tim hạn chế
Chẩn đoán cần xác nhận sinh lý hạn chế, xác định căn nguyên và phân biệt với viêm màng ngoài tim co thắt. Bác sĩ phối hợp bệnh sử, khám, điện tâm đồ, siêu âm và xét nghiệm tìm bệnh toàn thân. Hình ảnh thường cho thấy hai nhĩ giãn, thất không giãn, rối loạn đổ đầy và đôi khi thành tim dày.
Cộng hưởng từ tim giúp nhận diện xơ hóa hoặc kiểu ngấm thuốc gợi ý bệnh xâm nhập. Xạ hình hạt nhân, xét nghiệm protein đơn dòng, đánh giá sắt hoặc PET được dùng theo nghi ngờ. Khi kết quả không thống nhất, thông tim hai bên có thể so sánh huyết động giữa hạn chế cơ tim và co thắt màng ngoài tim. Sinh thiết chỉ thực hiện khi kết quả có khả năng thay đổi chẩn đoán hoặc điều trị.
Bác sĩ hỏi diễn tiến khó thở, phù, đau ngực, ngất, hồi hộp; tiền sử amyloidosis, sarcoidosis, bệnh máu, thừa sắt, tăng bạch cầu ái toan, bệnh tự miễn; xạ trị, hóa trị; và tiền sử gia đình bệnh cơ tim hoặc đột tử. Các dấu ngoài tim như bệnh thần kinh, ống cổ tay, ban da, gan to hoặc rối loạn huyết học có thể gợi ý nguyên nhân.
Khám thường gồm huyết áp, mạch, độ bão hòa oxy, cân nặng; nghe tim phổi; tìm tĩnh mạch cổ nổi, tiếng ngựa phi, hở van, gan to, cổ trướng, phù và dấu tưới máu kém. Dấu Kussmaul có thể xuất hiện nhưng không đặc hiệu. Khám không thể tự phân biệt chắc chắn RCM với co thắt màng ngoài tim.
Xét nghiệm cơ bản: công thức máu, điện giải, chức năng thận, gan, tuyến giáp, đường huyết và dấu ấn sung huyết giúp đánh giá mức độ bệnh và an toàn điều trị.
BNP hoặc NT-proBNP và troponin: hỗ trợ đánh giá suy tim hoặc tổn thương cơ tim nhưng không xác định riêng RCM.
Tìm amyloidosis: điện di miễn dịch huyết thanh và nước tiểu cùng chuỗi nhẹ tự do giúp phát hiện bệnh chuỗi nhẹ; không được bỏ qua bước này trước khi kết luận ATTR bằng xạ hình.
Tìm nguyên nhân khác: ferritin và độ bão hòa transferrin, số lượng bạch cầu ái toan, xét nghiệm tự miễn hoặc chuyển hóa được chọn theo bệnh sử. Xét nghiệm gene kèm tư vấn được cân nhắc khi nghi thể gia đình hoặc nguyên phát.
Siêu âm tim: đánh giá kích thước nhĩ, thất, thành tim, chức năng tâm thu, Doppler đổ đầy, áp lực phổi và van; biến dạng cơ tim có thể cung cấp dấu gợi ý căn nguyên.
Cộng hưởng từ tim: mô tả thể tích, chức năng và đặc tính mô; kiểu ngấm gadolinium hoặc T1 ngoại bào có thể gợi ý amyloidosis, sarcoidosis, thừa sắt hay xơ hóa nội tâm mạc.
Xạ hình xương với chất đánh dấu phù hợp: có thể hỗ trợ chẩn đoán amyloidosis transthyretin khi không có bằng chứng protein đơn dòng; không dùng đơn độc để loại trừ amyloidosis chuỗi nhẹ.
CT tim hoặc PET: hữu ích khi đánh giá màng ngoài tim, vôi hóa, sarcoidosis hoặc khi MRI không phù hợp. Mỗi phương tiện có giới hạn và phải được diễn giải cùng lâm sàng.
Không có một ngưỡng duy nhất xác định mọi trường hợp RCM. Chẩn đoán dựa trên kiểu hình sinh lý hạn chế: áp lực đổ đầy thất tăng, thể tích thất bình thường hoặc giảm, hai nhĩ giãn và chức năng tâm thu thường bảo tồn hoặc chỉ giảm nhẹ ở giai đoạn đầu, sau khi loại trừ nguyên nhân tải bất thường và bệnh màng ngoài tim.
Siêu âm Doppler và cộng hưởng từ hỗ trợ nhưng thông tim có thể cần khi nghi co thắt màng ngoài tim hoặc dữ liệu không thống nhất. Chẩn đoán căn nguyên tuân theo tiêu chuẩn riêng: ví dụ amyloidosis transthyretin có thể được xác định không xâm lấn trong bối cảnh xạ hình điển hình và không có protein đơn dòng; các trường hợp khác có thể cần sinh thiết mô. Tiêu chuẩn này không dùng để tự chẩn đoán.
Điều trị Bệnh cơ tim hạn chế
Mục tiêu là điều trị căn nguyên khi có thể, giảm sung huyết mà không làm giảm quá mức lượng máu về tim, kiểm soát nhịp và tần số, phòng huyết khối, bảo tồn chức năng cơ quan và đánh giá sớm suy tim tiến triển. Không có phác đồ duy nhất vì amyloidosis, sarcoidosis, thừa sắt và bệnh nội tâm mạc cần điều trị khác nhau.
Người mất bù, thiếu oxy, huyết áp thấp, suy thận tiến triển, loạn nhịp nguy hiểm hoặc tăng áp phổi nặng có thể cần nhập viện. Điều trị nên phối hợp tim mạch với huyết học, miễn dịch, di truyền hoặc chuyên khoa khác. Chuyển đến trung tâm suy tim và ghép tim sớm khi triệu chứng tiến triển, nhất là ở trẻ em hoặc khi cửa sổ ghép có thể bị thu hẹp bởi tăng áp phổi hay tổn thương đa cơ quan.
Thuốc lợi tiểu quai và đôi khi thuốc đối kháng mineralocorticoid được dùng để giảm phù, cổ trướng và khó thở, nhưng phải điều chỉnh thận trọng vì thất cứng phụ thuộc lượng máu đổ về; giảm thể tích quá mức có thể gây tụt huyết áp hoặc suy thận. Điều trị huyết áp và suy tim được cá thể hóa theo căn nguyên, chức năng thất và khả năng dung nạp.
Rung nhĩ thường cần kiểm soát nhịp hoặc tần số và đánh giá chống đông. Digoxin, chẹn kênh canxi và một số thuốc giãn mạch có thể gây vấn đề ở amyloidosis hoặc huyết áp thấp nên chỉ dùng khi bác sĩ thấy phù hợp. Điều trị đặc hiệu có thể gồm thuốc ổn định hoặc giảm tạo transthyretin, hóa trị bệnh chuỗi nhẹ, corticosteroid hoặc ức chế miễn dịch cho sarcoidosis chọn lọc, và thải sắt hoặc chích máu cho quá tải sắt. Không tự mua hay đổi thuốc.
Máy tạo nhịp được chỉ định khi có block tim hoặc nhịp chậm có triệu chứng; máy khử rung cấy được được cân nhắc theo tiền sử loạn nhịp thất, ngừng tim và căn nguyên, không dùng thường quy cho mọi RCM. Triệt đốt catheter có thể điều trị một số rối loạn nhịp nhưng hiệu quả có thể hạn chế khi nhĩ giãn lớn hoặc bệnh xâm nhập tiến triển.
Thông tim có vai trò chẩn đoán huyết động và đánh giá tăng áp phổi, không phải thủ thuật chữa bệnh. Dẫn lưu dịch màng phổi hoặc cổ trướng đôi khi cần trong sung huyết kháng trị nhưng không thay thế điều trị nền. Thiết bị hỗ trợ thất thường khó áp dụng hơn so với bệnh cơ tim giãn vì buồng thất nhỏ và suy thất phải; quyết định cần trung tâm suy tim chuyên sâu.
Ghép tim là lựa chọn quan trọng ở RCM giai đoạn tiến triển không đáp ứng điều trị, đặc biệt khi cung lượng tim thấp, nhập viện lặp lại hoặc tăng áp phổi đang tiến triển. Thời điểm đánh giá rất quan trọng vì tăng sức cản mạch phổi cố định, tổn thương gan thận hoặc bệnh toàn thân hoạt động có thể ảnh hưởng khả năng ghép.
Cắt màng ngoài tim không điều trị RCM nhưng có thể chữa hoặc cải thiện viêm màng ngoài tim co thắt, vì vậy phân biệt hai bệnh là bắt buộc. Phẫu thuật cắt bỏ xơ hóa nội tâm mạc hoặc sửa van chỉ phù hợp với một số trường hợp chọn lọc tại trung tâm giàu kinh nghiệm. Phẫu thuật không thay thế điều trị căn nguyên toàn thân.
Chăm sóc hỗ trợ gồm giáo dục theo dõi cân nặng, phù và khó thở; tư vấn dinh dưỡng, vận động có giám sát, tiêm chủng phù hợp, hỗ trợ bỏ thuốc lá và quản lý giấc ngủ, lo âu hoặc trầm cảm. Người bệnh nên có danh sách thuốc và kế hoạch hành động khi triệu chứng tăng.
Điều trị vật lý, hỗ trợ dinh dưỡng và chăm sóc giảm nhẹ có thể giúp giảm mệt, khó thở và gánh nặng triệu chứng ở bệnh tiến triển. Chăm sóc giảm nhẹ có thể thực hiện song song với điều trị căn nguyên hoặc đánh giá ghép tim. Không sử dụng thực phẩm chức năng hoặc thảo dược thay cho điều trị y khoa.
Theo dõi gồm triệu chứng, cân nặng, huyết áp, nhịp tim, phù, cổ trướng, khả năng gắng sức và dấu tưới máu. Xét nghiệm điện giải, thận, gan, công thức máu và dấu ấn đặc hiệu được lặp lại tùy thuốc và căn nguyên. Điện tâm đồ, Holter hoặc thiết bị theo dõi giúp phát hiện rung nhĩ, block tim và loạn nhịp thất.
Siêu âm đánh giá áp lực phổi, chức năng hai thất và van; MRI, xạ hình hoặc PET được lặp lại khi cần theo dõi bệnh nền. Người dùng thuốc đặc hiệu amyloidosis, hóa trị, thải sắt hoặc ức chế miễn dịch cần theo dõi chuyên khoa. Dấu tiến triển gồm tăng nhu cầu lợi tiểu, huyết áp giảm, suy thận, nhập viện lặp lại và giảm khả năng vận động; đây là lúc cần đánh giá suy tim nâng cao.
Điều trị thường kéo dài nhiều năm hoặc suốt đời. Thuốc lợi tiểu được điều chỉnh theo mức ứ dịch; thuốc điều trị căn nguyên có thời gian và mục tiêu khác nhau. Một số nguyên nhân như thừa sắt, sarcoidosis hoạt động hoặc bệnh tăng bạch cầu ái toan có thể cải thiện nếu điều trị sớm, trong khi amyloidosis và xơ hóa đã hình thành thường cần kiểm soát lâu dài.
Đáp ứng không nên đánh giá chỉ sau vài ngày hoặc bằng một chỉ số. Bác sĩ theo dõi triệu chứng, nhập viện, chức năng cơ quan, hình ảnh và dấu ấn bệnh nền trong nhiều tháng. Không có thời hạn cố định để khỏi và không tự ngừng thuốc khi phù giảm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp gồm suy tim phải hoặc hai thất, phù, cổ trướng, tràn dịch màng phổi, tăng áp phổi, hở van ba lá chức năng và suy giảm khả năng vận động. Rung nhĩ có thể làm bệnh mất bù nhanh vì thất cứng phụ thuộc co bóp của nhĩ để đổ đầy.
Biến chứng nghiêm trọng gồm huyết khối và đột quỵ, block tim, nhịp nhanh thất, ngừng tim, sốc tim, suy thận và tổn thương gan do sung huyết. Tăng áp phổi cố định có thể làm mất cơ hội ghép tim. Điều trị cũng có thể gây tụt huyết áp, rối loạn điện giải, suy thận, chảy máu do chống đông hoặc độc tính thuốc đặc hiệu; cần giám sát chặt.
Tiên lượng thay đổi rất lớn theo nguyên nhân, tuổi, mức tăng áp phổi, chức năng hai thất, rối loạn nhịp và mức tổn thương ngoài tim. Một số bệnh có điều trị đặc hiệu giúp làm chậm tiến triển hoặc cải thiện chức năng, trong khi RCM vô căn ở trẻ và bệnh xâm nhập tiến triển có thể nặng.
Phân suất tống máu bình thường không đồng nghĩa bệnh nhẹ vì cung lượng tim và áp lực đổ đầy có thể bất thường nghiêm trọng. Dấu tiên lượng xấu gồm triệu chứng tăng, huyết áp thấp, suy thận, tăng áp phổi, nhập viện lặp lại và giảm khả năng gắng sức. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân từ một lần siêu âm; đánh giá ghép tim sớm có thể cần thiết ở người tiến triển.
RCM thường là bệnh mạn tính hơn là bệnh khỏi rồi tái phát. Tuy nhiên, các đợt mất bù có thể tái diễn do rung nhĩ, nhiễm trùng, thiếu máu, ăn nhiều muối, suy thận, không dùng thuốc đều hoặc tiến triển của bệnh nền.
Sarcoidosis hoặc bệnh tăng bạch cầu ái toan có thể hoạt động trở lại; amyloidosis và quá tải sắt có thể tiếp tục tiến triển nếu điều trị căn nguyên chưa hiệu quả. Giảm nguy cơ bằng theo dõi đều, nhận biết tăng cân và phù, điều trị bệnh nền, dùng thuốc đúng hướng dẫn và liên hệ sớm khi khó thở hoặc hồi hộp tăng.
Không thể phòng mọi trường hợp, nhất là thể di truyền hoặc vô căn. Có thể giảm nguy cơ mắc hoặc tiến triển bằng phát hiện và điều trị sớm thừa sắt, sarcoidosis, tăng bạch cầu ái toan và bệnh tương bào; theo dõi tim trước, trong và sau điều trị có độc tính tim; dùng liều xạ trị bảo vệ tim theo tiêu chuẩn chuyên môn; và sàng lọc gia đình khi nghi căn nguyên di truyền.
Phòng biến chứng gồm kiểm soát rung nhĩ, dùng chống đông khi có chỉ định, tiêm chủng phù hợp, hạn chế muối theo hướng dẫn và tránh tự ngừng thuốc. Không có vaccine đặc hiệu phòng RCM. Người thân không nên tự xét nghiệm gene đơn lẻ mà cần tư vấn để chọn xét nghiệm và diễn giải đúng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh cơ tim hạn chế
Ưu tiên chế độ ăn tốt cho tim với rau, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, cá và đạm nạc; hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, nhiều natri, đường bổ sung và chất béo bão hòa. Giảm muối có thể giúp kiểm soát phù nhưng mức hạn chế cần phù hợp huyết áp, chức năng thận, dinh dưỡng và mức dùng lợi tiểu.
Không tự hạn chế dịch nghiêm ngặt; bác sĩ chỉ định khi sung huyết hoặc hạ natri máu. Người có amyloidosis, suy thận, bệnh gan hoặc điều trị hóa chất có nhu cầu dinh dưỡng riêng. Tránh rượu quá mức và không dùng muối thay thế chứa kali, thảo dược hay thực phẩm bổ sung khi chưa rà soát tương tác.
Vận động nhẹ đến vừa có thể duy trì thể lực ở người ổn định, nhưng khả năng tăng cung lượng tim bị hạn chế nên cần bắt đầu chậm, nghỉ xen kẽ và tránh tập đến kiệt sức. Chương trình phục hồi chức năng tim có giám sát hữu ích khi có sẵn.
Cường độ phải cá thể hóa theo triệu chứng, huyết áp, tăng áp phổi, rối loạn nhịp và căn nguyên. Tránh gắng sức nặng khi đang phù, khó thở, nhiễm trùng hoặc huyết áp thấp. Dừng tập nếu đau ngực, choáng, ngất, hồi hộp kéo dài hoặc khó thở bất thường. Trẻ em và người có tăng áp phổi cần quyết định theo từng trường hợp vì dữ liệu an toàn còn hạn chế.
Người bệnh có thể cân mỗi ngày vào cùng thời điểm, ghi mức phù, vòng bụng nếu có cổ trướng, khó thở, số gối khi ngủ, nhịp tim và huyết áp nếu có thiết bị phù hợp. Ghi lại lượng nước tiểu giảm, hồi hộp hoặc chóng mặt giúp bác sĩ nhận biết xu hướng mất bù.
Liên hệ bác sĩ khi cân nặng tăng nhanh trong vài ngày, phù hoặc bụng chướng tăng, khó thở nhiều hơn, nhịp bất thường kéo dài, huyết áp thấp có triệu chứng hoặc tiểu ít. Thiết bị tại nhà không đo được áp lực đổ đầy và không thay thế khám. Không tự tăng lợi tiểu hoặc hạn chế nước quá mức nếu chưa có kế hoạch cụ thể.
- Không tự tăng thuốc lợi tiểu hoặc hạn chế nước quá mức vì có thể gây tụt huyết áp, suy thận và giảm cung lượng tim.
- Không tự ngừng chống đông, thuốc kiểm soát nhịp, thuốc amyloidosis, thải sắt hoặc ức chế miễn dịch.
- Không dùng thuốc chống viêm, thuốc cảm, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung kéo dài mà chưa hỏi bác sĩ.
- Không cho rằng phân suất tống máu bình thường nghĩa là tim hoạt động bình thường.
- Không trì hoãn việc phân biệt với viêm màng ngoài tim co thắt khi bác sĩ đề nghị đánh giá chuyên sâu.
- Không tập nặng khi đang phù, khó thở, chóng mặt hoặc tăng áp phổi chưa kiểm soát.
- Không trì hoãn cấp cứu khi khó thở dữ dội, ngất, đau ngực kéo dài hoặc dấu hiệu đột quỵ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
RCM là một trong những bệnh cơ tim hiếm nhất ở trẻ nhưng thường tiến triển nghiêm trọng. Trẻ có thể giảm khả năng vận động, khó thở, đau ngực, ngất, phù, chậm tăng cân hoặc bị nhầm với hen và nhiễm trùng hô hấp tái diễn. Hai nhĩ giãn và tăng áp phổi có thể xuất hiện sớm dù chức năng co bóp còn bảo tồn.
Nguyên nhân gồm gene sarcomere hoặc bộ khung tế bào, bệnh chuyển hóa và hội chứng; nhiều trường hợp vẫn chưa rõ nguyên nhân. Điều trị thuốc thường chỉ kiểm soát triệu chứng, vì vậy cần theo dõi tại trung tâm tim mạch nhi và đánh giá ghép tim sớm khi bệnh tiến triển. Hoạt động, chống đông, thiết bị và sàng lọc gia đình phải được cá thể hóa.
Ở người cao tuổi, amyloidosis transthyretin cần được nghĩ đến khi suy tim phân suất tống máu bảo tồn kèm thành tim dày, điện thế điện tâm đồ không tương xứng, hội chứng ống cổ tay hai bên, hẹp ống sống hoặc bệnh thần kinh tự chủ. Tăng huyết áp, bệnh van tim, rung nhĩ và suy thận thường cùng tồn tại và có thể che lấp chẩn đoán.
Điều trị phải cân bằng giảm sung huyết với nguy cơ tụt huyết áp, suy thận, té ngã và đa thuốc. Các dấu hiệu ngoài tim và xét nghiệm protein đơn dòng giúp chọn đường chẩn đoán amyloidosis. Tuổi cao không tự loại trừ điều trị đặc hiệu hoặc đánh giá chuyên sâu.
Thai kỳ làm tăng thể tích máu và nhịp tim, trong khi thất hạn chế khó tăng cung lượng, nên RCM có thể gây suy tim, rối loạn nhịp hoặc tăng áp phổi nặng hơn. Nguy cơ phụ thuộc triệu chứng, chức năng hai thất, áp lực phổi, căn nguyên và tổn thương cơ quan; một số người thuộc nhóm nguy cơ rất cao.
Cần tư vấn trước mang thai với nhóm tim mạch–sản khoa để đánh giá khả năng mang thai, di truyền, thuốc và kế hoạch sinh. Nhiều thuốc điều trị căn nguyên, chống đông hoặc suy tim cần thay đổi; không tự ngừng thuốc. Khó thở tăng, đau ngực, ngất, phù nhanh hoặc hồi hộp kéo dài trong thai kỳ và sau sinh cần đánh giá khẩn.
Quyết định cho con bú phụ thuộc tình trạng huyết động của mẹ và từng thuốc. Một số lợi tiểu liều cao có thể giảm tiết sữa; thuốc chống đông, chống loạn nhịp, hóa trị, thuốc amyloidosis hoặc ức chế miễn dịch có mức dữ liệu và nguy cơ khác nhau.
Không mặc định ngừng cho bú và không tự bỏ thuốc. Bác sĩ tim mạch, sản khoa, huyết học và nhi khoa cần rà soát từng hoạt chất, cân bằng lợi ích–nguy cơ và theo dõi trẻ khi cần. Mẹ nên tránh mất nước, kiệt sức và thiếu ngủ kéo dài vì có thể làm triệu chứng nặng hơn.
Người suy giảm miễn dịch có thể mắc sarcoidosis không điển hình, nhiễm trùng hoặc bệnh ác tính xâm nhập tim, đồng thời thuốc điều trị ung thư hoặc ghép tạng có thể gây tổn thương cơ tim và tương tác với thuốc tim. Sốt và dấu viêm có thể mờ nhạt, trong khi khó thở hoặc rối loạn nhịp tiến triển nhanh.
Ngưỡng đi khám nên thấp hơn khi có mệt mới, đau ngực, hồi hộp, phù hoặc khó thở. Đánh giá thường cần phối hợp tim mạch, huyết học, ung thư hoặc truyền nhiễm. Không tự ngừng thuốc ức chế miễn dịch, hóa trị hay thuốc tim.
Bệnh thận mạn, bệnh gan, tăng huyết áp, đái tháo đường, rung nhĩ, bệnh van tim, bệnh phổi và thiếu máu có thể làm triệu chứng nặng hơn hoặc ảnh hưởng lựa chọn thuốc. Amyloidosis, sarcoidosis, thừa sắt, bệnh tương bào và tăng bạch cầu ái toan vừa là bệnh nền vừa có thể là nguyên nhân trực tiếp.
Quản lý cần phối hợp điều trị căn nguyên với kiểm soát thể tích, nhịp tim, chức năng thận–gan và tương tác thuốc. Người có nhiều bệnh nền dễ tụt huyết áp hoặc rối loạn điện giải khi dùng lợi tiểu. Không áp dụng phác đồ của người khác hoặc tự bổ sung sắt khi chưa xác định thiếu sắt.
Người mắc RCM cần báo bác sĩ gây mê trước phẫu thuật vì tim phụ thuộc tiền tải, khó tăng thể tích nhát bóp và dễ mất bù khi nhịp nhanh, tụt huyết áp hoặc thay đổi dịch đột ngột. Tăng áp phổi, rung nhĩ, bệnh gan thận và bệnh nền xâm nhập làm nguy cơ cao hơn.
Kế hoạch quanh mổ cần cá thể hóa dịch truyền, lợi tiểu, chống đông và thuốc điều trị căn nguyên. Sau mổ, khó thở, phù tăng, huyết áp thấp, rối loạn nhịp, tiểu ít hoặc lú lẫn cần đánh giá sớm. Không tự ngừng hoặc dùng lại chống đông và thuốc chuyên biệt quanh thời điểm mổ.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh cơ tim hạn chế
Có thể nguy hiểm vì bệnh làm áp lực trong tim tăng, gây suy tim, tăng áp phổi, rung nhĩ, huyết khối, đột quỵ và tổn thương gan thận. Mức nguy hiểm phụ thuộc nguyên nhân: một số bệnh có điều trị đặc hiệu, trong khi amyloidosis tiến triển hoặc RCM ở trẻ có thể nặng. Phân suất tống máu bình thường không loại trừ bệnh nghiêm trọng. Khó thở dữ dội, đau ngực kéo dài, ngất, tím tái hoặc tim đập nhanh kèm choáng cần gọi cấp cứu 115. Người có triệu chứng tăng hoặc nhập viện lặp lại nên được đánh giá tại trung tâm suy tim chuyên sâu.
Khả năng hồi phục phụ thuộc nguyên nhân. Viêm màng ngoài tim co thắt, một bệnh dễ nhầm với RCM, có thể cải thiện rõ sau cắt màng ngoài tim ở người phù hợp. Một số nguyên nhân như thừa sắt, sarcoidosis hoạt động hoặc hội chứng tăng bạch cầu ái toan có thể đáp ứng khi điều trị sớm. Amyloidosis thường cần thuốc làm chậm tiến triển hoặc điều trị bệnh tạo protein bất thường, còn xơ hóa đã hình thành khó đảo ngược hoàn toàn. Thuốc lợi tiểu chủ yếu giảm triệu chứng. Trường hợp tiến triển có thể cần ghép tim. Không có cách chữa chung cho mọi RCM.
Một số trường hợp có tính di truyền, nhưng nhiều trường hợp do bệnh mắc phải như amyloidosis chuỗi nhẹ, sarcoidosis, thừa sắt thứ phát, xạ trị hoặc bệnh tăng bạch cầu ái toan. RCM nguyên phát có thể liên quan các gene cơ tim; amyloidosis transthyretin di truyền cũng có thể gây kiểu hình hạn chế. Tiền sử gia đình âm tính không loại trừ hoàn toàn gene bệnh. Tư vấn di truyền nên thực hiện trước và sau xét nghiệm. Khi xác định biến thể gây bệnh, cha mẹ, anh chị em và con có thể được xét nghiệm theo chuỗi hoặc sàng lọc tim theo kế hoạch chuyên khoa.
Thường có. RCM là bệnh mạn tính và đa số người bệnh cần theo dõi suốt đời. Lợi tiểu được điều chỉnh theo mức ứ dịch; chống đông, thuốc kiểm soát nhịp và thuốc điều trị nguyên nhân có thể dùng lâu dài tùy trường hợp. Ngay cả khi phù và khó thở giảm, thất vẫn có thể cứng và bệnh nền tiếp tục tiến triển. Tái khám giúp theo dõi thận, gan, điện giải, tăng áp phổi, rối loạn nhịp và đáp ứng điều trị. Không tự ngừng thuốc hoặc giảm tái khám vì một lần siêu âm cho kết quả ổn định.
Người ổn định thường có thể vận động nhẹ đến vừa theo kế hoạch cá thể hóa, nhưng khả năng tăng cung lượng tim bị hạn chế nên dễ mệt hoặc choáng. Nên bắt đầu chậm, nghỉ xen kẽ và tránh tập đến kiệt sức. Người có tăng áp phổi, loạn nhịp, ngất, huyết áp thấp hoặc suy tim mất bù cần đánh giá chuyên khoa trước khi tập. Dừng hoạt động nếu đau ngực, chóng mặt, ngất, hồi hộp kéo dài hoặc khó thở bất thường. Trẻ em cần quyết định từng trường hợp vì bằng chứng về vận động an toàn trong RCM còn hạn chế.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

