Bệnh động mạch vành xảy ra khi dòng máu nuôi cơ tim bị giảm do mảng xơ vữa, co thắt hoặc rối loạn vi mạch. Bệnh có thể âm thầm hoặc gây đau tức ngực, khó thở và giảm khả năng gắng sức; cơn đau xuất hiện lúc nghỉ, kéo dài hoặc kèm vã mồ hôi, buồn nôn, choáng cần được cấp cứu. Điều trị tập trung vào kiểm soát yếu tố nguy cơ, dùng thuốc đúng chỉ định và tái thông mạch ở người phù hợp.
Bệnh động mạch vành là bệnh gì?
Bệnh động mạch vành là nhóm tình trạng làm giảm khả năng cung cấp máu của hệ mạch vành cho cơ tim. Bệnh có thể do mảng xơ vữa gây hẹp hoặc tắc các động mạch lớn, do rối loạn chức năng các vi mạch nhỏ hoặc do co thắt động mạch vành. Khái niệm bệnh mạch vành mạn bao gồm cả bệnh tắc nghẽn và không tắc nghẽn, có hoặc không có tiền sử nhồi máu hoặc tái thông mạch. Nhồi máu cơ tim là một biến chứng cấp của bệnh, không đồng nghĩa với toàn bộ bệnh động mạch vành.

| Tên bệnh | Bệnh động mạch vành |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Coronary artery disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh mạch vành; bệnh tim mạch vành; bệnh tim thiếu máu cục bộ; coronary heart disease; ischemic heart disease |
| Mã ICD-10 | Bệnh động mạch vành thuộc nhóm I20–I25 – bệnh tim thiếu máu cục bộ. I25.1 phù hợp với bệnh tim do xơ vữa động mạch vành mạn; đau thắt ngực thuộc I20, nhồi máu cơ tim cấp thuộc I21–I22 và mã cụ thể phải dựa trên biểu hiện lâm sàng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh tim mạch không lây; thuộc chuyên khoa tim mạch, liên quan động mạch vành, cơ tim và hệ tuần hoàn. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Động mạch vành là cơ quan bị ảnh hưởng chính; cơ tim có thể thiếu oxy, hoại tử hoặc hình thành sẹo. Tim có thể bị suy chức năng, rối loạn nhịp hoặc tổn thương van thứ phát. |
| Tính chất bệnh | Bệnh thường mạn tính và tiến triển, nhưng có thể chuyển thành hội chứng vành cấp khi mảng xơ vữa nứt vỡ hoặc dòng máu giảm đột ngột. Bệnh không lây. |
| Mức độ phổ biến | Rất thường gặp và là một trong những nguyên nhân chính gây đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim, suy tim và tử vong tim mạch. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh động mạch vành
Trong thể thường gặp nhất, LDL và các hạt lipoprotein gây xơ vữa tích tụ trong thành động mạch vành, kích hoạt viêm, tạo mảng xơ và làm lòng mạch hẹp dần. Khi nhu cầu oxy của tim tăng lúc vận động hoặc căng thẳng, dòng máu không đáp ứng đủ nên xuất hiện thiếu máu cơ tim. Nếu mảng nứt vỡ hoặc bị xói mòn, tiểu cầu và hệ đông máu tạo huyết khối, có thể gây hội chứng vành cấp. Ở bệnh vi mạch hoặc co thắt, dòng máu giảm do các mạch không giãn phù hợp hoặc co lại tạm thời dù không có chỗ hẹp lớn rõ ràng.
Bệnh được chia thực hành thành hội chứng vành mạn, gồm đau thắt ngực ổn định, bệnh vành đã được tái thông, bệnh không tắc nghẽn, bệnh vi mạch hoặc co thắt; và hội chứng vành cấp, gồm đau thắt ngực không ổn định, nhồi máu cơ tim không ST chênh lên và nhồi máu cơ tim ST chênh lên. Có thể phân loại thêm theo số nhánh mạch bị tổn thương, mức độ hẹp, vị trí giải phẫu, chức năng thất trái và mức độ thiếu máu cơ tim.
Bệnh động mạch vành là một thành phần lớn của gánh nặng tim mạch toàn cầu. WHO ước tính bệnh tim mạch gây khoảng 19,8 triệu ca tử vong trong năm 2022; 85% số tử vong tim mạch liên quan nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Những số liệu này không phải tỷ lệ riêng của bệnh động mạch vành tại Việt Nam. Bệnh thường biểu hiện ở tuổi trung niên hoặc cao tuổi nhưng quá trình xơ vữa có thể bắt đầu sớm hơn nhiều. Nguy cơ và biểu hiện khác nhau theo tuổi, giới, di truyền, lối sống và khả năng tiếp cận chăm sóc y tế.
Không áp dụng
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh động mạch vành
Xơ vữa động mạch vành là nguyên nhân phổ biến nhất. Các nguyên nhân hoặc cơ chế khác gồm co thắt động mạch vành, rối loạn chức năng vi mạch, bóc tách động mạch vành tự phát, bất thường động mạch vành bẩm sinh, viêm mạch, thuyên tắc mạch và tổn thương do xạ trị. Thiếu máu cơ tim còn có thể xảy ra khi nhu cầu oxy tăng hoặc khả năng cung cấp oxy giảm do thiếu máu nặng, nhịp tim bất thường hay bệnh cấp, nhưng không phải mọi trường hợp như vậy đều được phân loại là bệnh động mạch vành do xơ vữa.
Có thể thay đổi: hút thuốc, LDL-cholesterol cao, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận mạn, thừa cân–béo phì, ít vận động, chế độ ăn không lành mạnh, giấc ngủ kém và sử dụng rượu có hại. Khó thay đổi: tuổi, tiền sử gia đình bệnh tim mạch sớm, tăng cholesterol máu gia đình, lipoprotein(a) cao và một số bệnh viêm hoặc di truyền. Nhiều yếu tố cùng tồn tại làm nguy cơ tăng mạnh hơn từng yếu tố riêng lẻ.
Nhóm nguy cơ gồm người hút thuốc; người mắc tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid, bệnh thận mạn hoặc béo phì; người có cha mẹ hoặc anh chị em mắc bệnh tim mạch sớm; người đã có xơ vữa ở động mạch não hoặc chi; và người từng bị nhồi máu cơ tim. Phụ nữ sau mãn kinh, người mắc bệnh viêm mạn, người nhiễm HIV hoặc từng xạ trị vùng ngực cũng có thể có nguy cơ tăng. Người trẻ vẫn có thể mắc bệnh khi có tăng cholesterol máu gia đình hoặc yếu tố nguy cơ mạnh.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh động mạch vành
Bệnh có thể không gây triệu chứng cho đến khi hẹp mạch đáng kể hoặc xảy ra biến cố cấp. Đau thắt ngực mạn thường xuất hiện khi vận động, xúc động, lạnh hoặc sau bữa ăn và giảm khi nghỉ; hội chứng vành cấp có thể xảy ra lúc nghỉ, kéo dài hơn hoặc khác rõ so với thường ngày. Người cao tuổi, phụ nữ và người đái tháo đường có thể chủ yếu khó thở, mệt, buồn nôn hoặc giảm khả năng gắng sức thay vì đau ngực điển hình. Không thể loại trừ bệnh chỉ vì điện tâm đồ lúc nghỉ bình thường hoặc không có đau ngực.
- Đau, tức, nặng hoặc bóp nghẹt ngực: thường ở giữa ngực, có thể liên quan vận động hoặc căng thẳng.
- Đau lan: có thể lan đến một hoặc hai tay, vai, cổ, hàm, lưng hoặc vùng thượng vị.
- Khó thở: xuất hiện khi gắng sức hoặc cùng cơn đau ngực.
- Mệt và giảm khả năng vận động: người bệnh không còn thực hiện được hoạt động quen thuộc.
- Vã mồ hôi, buồn nôn hoặc choáng: đặc biệt đáng chú ý khi xuất hiện cùng khó chịu ở ngực.
- Cảm giác đầy bụng, nóng rát hoặc khó tiêu không giải thích được.
- Đau hàm, lưng hoặc cánh tay mà không đau ngực rõ.
- Khó ngủ hoặc mệt bất thường trong những ngày trước biến cố cấp.
- Hồi hộp hoặc gần ngất do rối loạn nhịp liên quan thiếu máu cơ tim.
- Đau ngực lúc nghỉ về đêm hoặc gần sáng trong co thắt động mạch vành.
Nên đặt lịch khám: khi có nhiều yếu tố nguy cơ hoặc giảm khả năng gắng sức chưa rõ nguyên nhân. Cần khám sớm: khi đau hoặc nặng ngực tái diễn lúc đi bộ, leo cầu thang, xúc động hoặc sau ăn; khó thở khi vận động; hoặc triệu chứng xuất hiện thường xuyên hơn. Cần đánh giá trong ngày: khi cơn đau mới xuất hiện, ngưỡng gắng sức gây đau giảm rõ, đau kéo dài hơn thường lệ hoặc xảy ra lúc nghỉ, vì có thể là hội chứng vành cấp.
Gọi 115 khi đau, tức, bóp nghẹt hoặc nóng rát vùng ngực kéo dài hơn vài phút, tái diễn liên tục hoặc xuất hiện lúc nghỉ; đau lan đến tay, vai, hàm, cổ, lưng hoặc thượng vị; khó thở; vã mồ hôi lạnh; buồn nôn; choáng hoặc ngất; da tái; tim đập bất thường; hoặc đột ngột kiệt sức. Nếu người bệnh bất tỉnh và không thở bình thường, gọi cấp cứu và bắt đầu hồi sinh tim phổi nếu đã được hướng dẫn. Không tự lái xe, không trì hoãn để đo huyết áp nhiều lần và không tự dùng thuốc của người khác.
Chẩn đoán Bệnh động mạch vành
Quy trình chẩn đoán trước tiên xác định người bệnh có hội chứng vành cấp cần cấp cứu hay bệnh mạn có thể đánh giá theo kế hoạch. Bác sĩ kết hợp đặc điểm triệu chứng, tiền sử, yếu tố nguy cơ, khám, điện tâm đồ và xét nghiệm. Ở bệnh mạn, khả năng có bệnh tắc nghẽn được ước tính trước khi chọn CT mạch vành hoặc xét nghiệm chức năng. Ở bệnh cấp, điện tâm đồ và troponin tim được thực hiện sớm, nhưng điều trị không nên trì hoãn khi biểu hiện nguy cơ cao. Chụp mạch vành xâm lấn được dùng khi cần xác định giải phẫu hoặc tái thông.
Bác sĩ hỏi vị trí, tính chất, thời gian, yếu tố khởi phát và giảm đau; triệu chứng khó thở, ngất hoặc hồi hộp; tiền sử tim mạch; hút thuốc; bệnh nền và thuốc đang dùng. Khám thường gồm huyết áp hai tay, mạch, độ bão hòa oxy, tim phổi, dấu suy tim, mạch ngoại biên và các dấu hiệu chẩn đoán khác như bệnh van tim hoặc thiếu máu. Khám có thể hoàn toàn bình thường giữa các cơn đau, nên kết quả bình thường không đủ để loại trừ bệnh động mạch vành.
Điện tâm đồ 12 chuyển đạo giúp phát hiện thiếu máu cơ tim, nhồi máu cũ hoặc rối loạn nhịp nhưng có thể bình thường. Troponin tim độ nhạy cao được dùng khi nghi hội chứng vành cấp; giá trị cần được đánh giá theo thời gian và bối cảnh vì troponin tăng còn có nhiều nguyên nhân khác. Xét nghiệm nền thường gồm công thức máu, đường huyết hoặc HbA1c, lipid máu, creatinin, điện giải và chức năng gan khi phù hợp. Lipoprotein(a) có thể được đo ít nhất một lần trong đời và apolipoprotein B được cân nhắc ở một số nhóm để đánh giá nguy cơ lipid chính xác hơn.
Siêu âm tim đánh giá vận động thành tim, chức năng thất trái, van tim và biến chứng. CT mạch vành cho hình ảnh mảng xơ vữa và mức hẹp, thường hữu ích ở người nghi hội chứng vành mạn. Siêu âm tim gắng sức, xạ hình tưới máu, PET hoặc MRI tim gắng sức đánh giá thiếu máu chức năng. Chụp động mạch vành xâm lấn được chỉ định khi nguy cơ cao, triệu chứng nặng, xét nghiệm không xâm lấn bất thường hoặc dự kiến can thiệp. Kết quả hẹp trên hình ảnh cần được diễn giải cùng triệu chứng và ảnh hưởng sinh lý; không phải mọi chỗ hẹp đều cần đặt stent.
Không có một tiêu chuẩn duy nhất cho mọi thể bệnh động mạch vành. Chẩn đoán có thể dựa trên bằng chứng giải phẫu về mảng xơ vữa hoặc hẹp mạch vành; bằng chứng thiếu máu cơ tim trên xét nghiệm chức năng; tiền sử nhồi máu hoặc tái thông mạch; hoặc xác nhận rối loạn vi mạch và co thắt bằng phương pháp chuyên biệt. Hội chứng vành cấp được xác định từ triệu chứng, điện tâm đồ, biến đổi troponin và hình ảnh khi cần. Mức hẹp đơn thuần không luôn phản ánh mức thiếu máu, còn troponin tăng không tự động đồng nghĩa nhồi máu do tắc mạch vành.
Điều trị Bệnh động mạch vành
Mục tiêu là giảm đau thắt ngực, cải thiện khả năng sinh hoạt, ngăn nhồi máu và tử vong, bảo tồn chức năng tim và xử trí biến cố cấp. Điều trị lâu dài gồm không hút thuốc, vận động và ăn uống phù hợp, hạ LDL-cholesterol, kiểm soát huyết áp–đường huyết, thuốc phòng huyết khối khi có chỉ định và thuốc chống đau thắt ngực. Tái thông bằng can thiệp hoặc phẫu thuật được cân nhắc khi triệu chứng còn nhiều, thiếu máu cơ tim đáng kể hoặc giải phẫu có nguy cơ cao. Hội chứng vành cấp cần đánh giá tại bệnh viện và tái thông sớm theo phân tầng nguy cơ.
Statin cường độ phù hợp là nền tảng hạ lipid; ezetimibe, thuốc ức chế PCSK9, inclisiran, bempedoic acid hoặc thuốc khác có thể được bổ sung nếu chưa đạt mục tiêu hoặc không dung nạp. Thuốc kháng tiểu cầu được dùng theo thể bệnh, tiền sử nhồi máu và can thiệp; không tự uống aspirin vì nguy cơ chảy máu. Thuốc chẹn beta, chẹn kênh canxi, nitrate tác dụng kéo dài, ranolazine hoặc thuốc chống đau thắt ngực khác được chọn theo nhịp tim, huyết áp và bệnh kèm. Thuốc ức chế men chuyển hoặc chẹn thụ thể angiotensin, cùng thuốc điều trị đái tháo đường có lợi tim–thận, được dùng khi có chỉ định.
Can thiệp động mạch vành qua da dùng bóng nong và thường đặt stent để mở đoạn mạch hẹp hoặc tắc. Trong nhồi máu cơ tim ST chênh lên và một số hội chứng vành cấp nguy cơ cao, can thiệp cần thực hiện khẩn hoặc sớm. Ở bệnh mạn, can thiệp chủ yếu giúp giảm triệu chứng khi điều trị nội khoa chưa đủ và có thể cải thiện tiên lượng trong một số giải phẫu nguy cơ cao. Rủi ro gồm chảy máu, tổn thương mạch, phản ứng thuốc cản quang, tổn thương thận, huyết khối hoặc tái hẹp. Người đặt stent phải tuân thủ thuốc chống huyết khối đúng thời gian.
Phẫu thuật bắc cầu động mạch vành tạo đường dẫn máu mới vượt qua chỗ hẹp. Phương pháp được cân nhắc khi bệnh thân chung, bệnh nhiều nhánh phức tạp, một số trường hợp đái tháo đường, chức năng tim giảm hoặc giải phẫu không thuận lợi cho can thiệp qua da. Quyết định dựa trên hội chẩn tim mạch–ngoại khoa, mức độ triệu chứng, nguy cơ phẫu thuật, tuổi sinh học và mong muốn của người bệnh. Phẫu thuật không chữa khỏi xu hướng xơ vữa nên thuốc dự phòng, dinh dưỡng, vận động và kiểm soát yếu tố nguy cơ vẫn phải tiếp tục.
Phục hồi chức năng tim sau nhồi máu, can thiệp hoặc phẫu thuật giúp người bệnh trở lại vận động an toàn, cải thiện thể lực và tuân thủ điều trị. Hỗ trợ cai thuốc lá, tư vấn dinh dưỡng, quản lý căng thẳng, giấc ngủ và sức khỏe tinh thần là các phần quan trọng. Người bệnh nên có kế hoạch xử trí khi đau ngực do bác sĩ hướng dẫn, mang danh sách thuốc và báo tác dụng phụ. Không có thực phẩm chức năng, truyền dịch hoặc sản phẩm “thông mạch” nào thay thế được thuốc và tái thông mạch khi có chỉ định.
Theo dõi gồm tần suất, thời gian và ngưỡng gắng sức gây đau; khó thở; khả năng vận động; huyết áp; nhịp tim; cân nặng; tuân thủ và tác dụng phụ thuốc. Lipid máu được kiểm tra sau khi bắt đầu hoặc điều chỉnh thuốc rồi định kỳ; chức năng gan, thận, điện giải, đường huyết và nguy cơ chảy máu được đánh giá tùy điều trị. Siêu âm tim hoặc xét nghiệm thiếu máu cơ tim được lặp lại khi triệu chứng hoặc tình trạng lâm sàng thay đổi, không nhất thiết theo lịch cố định cho mọi người. Đau ngực mới, tăng dần hoặc xuất hiện lúc nghỉ cần đánh giá ngay.
Bệnh động mạch vành thường cần quản lý suốt đời. Thuốc chống đau thắt ngực có thể cải thiện triệu chứng trong vài ngày đến vài tuần; lipid máu thay đổi sau vài tuần nhưng lợi ích phòng biến cố tích lũy lâu dài. Sau nhồi máu, đặt stent hoặc phẫu thuật, thời gian dùng từng thuốc chống huyết khối được cá thể hóa theo nguy cơ thiếu máu và chảy máu. Không tự ngừng thuốc khi hết đau hoặc xét nghiệm đạt mục tiêu, vì bệnh vẫn có thể tiến triển hoặc tái phát.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm đau thắt ngực không ổn định, nhồi máu cơ tim, suy tim, sốc tim, rối loạn nhịp thất, rung nhĩ, ngừng tim và đột tử. Cơ tim hoại tử có thể gây thủng vách, đứt cơ nhú, hở van hai lá cấp, phình thất hoặc huyết khối trong tim. Bệnh mạn kéo dài có thể gây bệnh cơ tim thiếu máu và suy giảm chức năng thất trái. Điều trị cũng có rủi ro như chảy máu do thuốc chống huyết khối, tổn thương thận do thuốc cản quang, huyết khối stent hoặc tắc cầu nối.
Bệnh có thể được kiểm soát tốt nhưng thường không khỏi hoàn toàn. Tiên lượng tốt hơn khi phát hiện sớm, bỏ thuốc lá, hạ LDL-C đầy đủ, kiểm soát huyết áp–đường huyết, vận động và dùng thuốc đều. Nguy cơ cao hơn khi có bệnh thân chung hoặc nhiều nhánh, chức năng thất trái giảm, bệnh thận, đái tháo đường, hút thuốc tiếp diễn, nhồi máu trước đây hoặc triệu chứng tái diễn. Tái thông mạch có thể cải thiện triệu chứng và tiên lượng ở nhóm phù hợp nhưng không loại bỏ nguy cơ xơ vữa tại những vị trí khác.
Đau thắt ngực và biến cố vành có thể tái phát sau điều trị nội khoa, đặt stent hoặc phẫu thuật. Nguyên nhân gồm mảng xơ vữa mới, tiến triển tổn thương cũ, tái hẹp, huyết khối stent, tắc cầu nối, co thắt hoặc vi mạch vành. Nguy cơ tăng khi tự ngừng thuốc kháng tiểu cầu hoặc statin, tiếp tục hút thuốc và kiểm soát kém huyết áp, lipid hoặc đái tháo đường. Giảm nguy cơ bằng điều trị dự phòng thứ phát, phục hồi chức năng tim và tái khám lâu dài.
Phòng mắc bệnh: không hút thuốc, ăn lành mạnh, vận động đều, duy trì cân nặng phù hợp và kiểm tra huyết áp, lipid, đường huyết cùng chức năng thận. Người có tiền sử gia đình bệnh tim sớm hoặc tăng cholesterol máu gia đình cần đánh giá sớm hơn. Phòng biến cố và tái phát: dùng thuốc hạ lipid và thuốc phòng huyết khối đúng chỉ định, kiểm soát bệnh nền, tham gia phục hồi chức năng và nhận biết dấu hiệu nhồi máu. Không có vaccine đặc hiệu phòng bệnh động mạch vành, nhưng tiêm chủng theo khuyến cáo giúp giảm nhiễm trùng có thể làm bệnh tim mất ổn định.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh động mạch vành
Ưu tiên rau, trái cây nguyên quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, hạt, cá, sữa phù hợp và nguồn đạm nạc. Dùng dầu thực vật giàu chất béo không bão hòa thay cho mỡ động vật; hạn chế thịt chế biến, thực phẩm chiên, chất béo trans, chất béo bão hòa, đường bổ sung và thức ăn nhiều muối. Người suy tim, bệnh thận hoặc đái tháo đường cần kế hoạch riêng. Không có món ăn nào làm tan nhanh mảng xơ vữa; tỏi, chanh, dầu cá hoặc sản phẩm bổ sung không thay thế statin và thuốc được chỉ định.
Người ổn định nên hướng tới ít nhất 150 phút mỗi tuần vận động aerobic cường độ vừa, kết hợp tập sức mạnh phù hợp và giảm thời gian ngồi lâu. Bắt đầu từ mức có thể dung nạp và tăng dần; phục hồi chức năng tim được ưu tiên sau nhồi máu, đặt stent hoặc phẫu thuật. Người có đau ngực chưa được đánh giá, đau lúc nghỉ, khó thở tăng, ngất hoặc rối loạn nhịp cần tạm ngừng tập và đi khám. Không tập xuyên qua cơn đau để “rèn tim”.
Ghi lại thời điểm, thời gian, hoạt động gây đau ngực, vị trí lan, mức khó thở và thuốc đã dùng theo kế hoạch của bác sĩ. Theo dõi huyết áp, nhịp tim, cân nặng và đường huyết khi có chỉ định. Uống thuốc đều và kiểm tra số lượng thuốc để tránh hết thuốc chống huyết khối đột ngột. Đồng hồ thông minh hoặc máy đo huyết áp không thể loại trừ thiếu máu cơ tim. Cơn đau mới, kéo dài, xuất hiện lúc nghỉ hoặc không giảm theo kế hoạch xử trí đã được hướng dẫn cần gọi 115.
- Không trì hoãn gọi 115 khi nghi nhồi máu cơ tim.
- Không tự lái xe đến bệnh viện khi đang đau ngực, khó thở, choáng hoặc vã mồ hôi.
- Không tự ngừng statin, thuốc kháng tiểu cầu, chẹn beta hoặc thuốc tim khác.
- Không tự uống aspirin, thuốc chống đông hoặc thuốc của người khác.
- Không dùng thực phẩm chức năng hoặc mẹo dân gian để thay thế điều trị.
- Không gắng sức qua cơn đau ngực và không hút thuốc, kể cả thuốc lá điện tử.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Bệnh động mạch vành do xơ vữa rất hiếm khi biểu hiện ở trẻ em, nhưng quá trình nguy cơ có thể bắt đầu sớm. Trẻ tăng cholesterol máu gia đình, đái tháo đường, bệnh thận, béo phì, bệnh Kawasaki, bất thường động mạch vành bẩm sinh hoặc từng xạ trị vùng ngực cần theo dõi chuyên khoa. Đau ngực ở trẻ thường không do mạch vành, nhưng đau hoặc ngất khi vận động, tiền sử Kawasaki, bất thường tim hoặc gia đình có đột tử sớm cần đánh giá tim mạch. Không tự cho trẻ dùng aspirin hoặc statin.
Người cao tuổi có thể biểu hiện bằng khó thở, mệt, lú lẫn, ngất hoặc suy tim thay vì đau ngực điển hình. Bệnh nhiều nhánh, vôi hóa mạch, bệnh thận, thiếu máu, suy giảm thể lực và đa thuốc làm chẩn đoán và điều trị phức tạp hơn. Tái thông mạch vẫn có thể mang lại lợi ích nhưng cần cân nhắc nguy cơ chảy máu, tổn thương thận, mê sảng, phục hồi và mục tiêu chăm sóc. Không nên tự giảm điều trị chỉ dựa vào tuổi; quyết định cần dựa trên thể trạng và mong muốn của người bệnh.
Bệnh động mạch vành trong thai kỳ hiếm nhưng có thể đe dọa tính mạng. Ngoài xơ vữa, bóc tách động mạch vành tự phát là nguyên nhân quan trọng của nhồi máu liên quan thai kỳ và hậu sản. Đau ngực, khó thở, ngất hoặc vã mồ hôi cần đánh giá cấp cứu; không nên quy mọi triệu chứng cho thai nghén. Người đã có bệnh cần tư vấn tim mạch–sản khoa trước mang thai để rà soát statin, thuốc tác động hệ renin–angiotensin, thuốc chống huyết khối và thuốc chống đau thắt ngực. Xét nghiệm và tái thông được thực hiện khi lợi ích cho mẹ vượt nguy cơ.
Lựa chọn thuốc khi cho con bú phụ thuộc hoạt chất, nguy cơ tim mạch của mẹ, tuổi và sức khỏe của trẻ. Một số thuốc kháng tiểu cầu, chẹn beta hoặc thuốc tim có thể sử dụng với theo dõi phù hợp, trong khi dữ liệu cho nhiều thuốc hạ lipid và chống đau thắt ngực còn khác nhau. Không tự ngừng thuốc thiết yếu hoặc ngừng cho bú chỉ dựa trên thông tin chung. Đau ngực, khó thở hoặc ngất sau sinh phải được cấp cứu vì nhồi máu và bóc tách động mạch vành có thể xảy ra trong giai đoạn hậu sản.
HIV, bệnh tự miễn, viêm mạn, ghép tạng và một số thuốc ức chế miễn dịch có thể làm tăng rối loạn lipid, đái tháo đường, tăng huyết áp, viêm mạch hoặc nguy cơ huyết khối. Tương tác giữa statin, thuốc kháng tiểu cầu và thuốc kháng virus hoặc chống thải ghép cần được kiểm tra kỹ. Không tự đổi thuốc nền. Đau ngực hoặc khó thở có thể do bệnh mạch vành, nhiễm trùng, viêm cơ tim hoặc thuyên tắc phổi nên ngưỡng đi khám cần thấp hơn, nhất là khi triệu chứng mới xuất hiện.
Đái tháo đường, bệnh thận mạn, tăng huyết áp, rối loạn lipid, suy tim, bệnh động mạch ngoại biên và tiền sử đột quỵ làm tăng nguy cơ biến cố và ảnh hưởng lựa chọn thuốc. Người bệnh thận cần điều chỉnh thuốc, theo dõi kali, creatinin và nguy cơ tổn thương do thuốc cản quang. Người đái tháo đường có thể thiếu triệu chứng đau ngực và được cân nhắc thuốc có lợi tim–thận. Người có nguy cơ chảy máu cao cần cá thể hóa thuốc chống huyết khối. Mục tiêu điều trị phải dựa trên toàn bộ nguy cơ tim–thận–chuyển hóa.
Sau bắc cầu động mạch vành, người bệnh cần chăm sóc vết mổ, tập thở, vận động tăng dần và tham gia phục hồi chức năng tim. Sau can thiệp hoặc phẫu thuật, thuốc kháng tiểu cầu, statin và các thuốc tim phải được dùng đúng đơn; không tự dừng trước thủ thuật hoặc nha khoa khác. Đau ngực mới, khó thở tăng, ngất, tim đập nhanh kéo dài, sốt, vết mổ đỏ chảy dịch hoặc chân lấy tĩnh mạch sưng đau cần được đánh giá. Phẫu thuật tái lập dòng máu nhưng không loại bỏ bệnh xơ vữa nền.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh động mạch vành
Bệnh thường không khỏi hoàn toàn vì mảng xơ vữa và xu hướng tổn thương mạch có thể tồn tại lâu dài. Tuy nhiên, bỏ thuốc lá, hạ LDL-cholesterol, kiểm soát huyết áp–đường huyết, vận động và dùng thuốc đều có thể ổn định mảng, giảm đau và giảm đáng kể nguy cơ nhồi máu. Đặt stent hoặc phẫu thuật bắc cầu giúp cải thiện dòng máu tại vị trí cần thiết nhưng không làm sạch toàn bộ hệ mạch vành. Vì vậy, người bệnh vẫn cần điều trị dự phòng và tái khám ngay cả khi không còn triệu chứng.
Đau do thiếu máu cơ tim thường được mô tả là nặng, tức, bóp nghẹt, đè ép hoặc nóng rát ở giữa ngực; có thể lan lên cổ, hàm, vai, tay hoặc lưng. Đau mạn thường xuất hiện khi vận động hoặc xúc động và giảm khi nghỉ. Tuy nhiên, biểu hiện có thể không điển hình, đặc biệt ở phụ nữ, người cao tuổi và người đái tháo đường. Đau mới xuất hiện, kéo dài, tăng dần hoặc xảy ra lúc nghỉ, nhất là kèm khó thở, vã mồ hôi hay buồn nôn, cần gọi 115.
Không. Điện tâm đồ lúc nghỉ có thể hoàn toàn bình thường ở người có bệnh động mạch vành, nhất là giữa các cơn đau hoặc khi chỗ hẹp chưa gây thiếu máu tại thời điểm ghi. Chẩn đoán cần kết hợp triệu chứng, nguy cơ và các xét nghiệm phù hợp như troponin trong bệnh cảnh cấp, siêu âm tim, CT mạch vành hoặc xét nghiệm gắng sức có hình ảnh. Khi đang đau ngực, điện tâm đồ bình thường ban đầu cũng không đủ loại trừ hội chứng vành cấp; bác sĩ có thể cần ghi lại và theo dõi troponin theo thời gian.
Không phải mọi người đều cần đặt stent. Nhiều trường hợp bệnh mạn được kiểm soát tốt bằng thay đổi lối sống và thuốc. Can thiệp được cân nhắc khi đau thắt ngực còn ảnh hưởng đáng kể dù đã điều trị phù hợp, có thiếu máu cơ tim quan trọng, giải phẫu nguy cơ cao hoặc xảy ra hội chứng vành cấp. Mức hẹp nhìn thấy trên phim không phải yếu tố duy nhất; bác sĩ còn xét vị trí, ảnh hưởng đến dòng máu, chức năng tim, bệnh nền và nguy cơ thủ thuật. Sau đặt stent, điều trị dự phòng vẫn phải tiếp tục.
Không nên tự bắt đầu aspirin. Thuốc có lợi cho nhiều người đã được xác định mắc bệnh động mạch vành, từng nhồi máu hoặc đặt stent, nhưng cũng có thể gây xuất huyết tiêu hóa hoặc xuất huyết não. Loại thuốc, số thuốc kháng tiểu cầu và thời gian sử dụng phụ thuộc bệnh mạn hay hội chứng vành cấp, loại can thiệp và nguy cơ chảy máu. Người đang dùng aspirin không nên tự ngừng, đặc biệt sau đặt stent. Khi nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc chảy máu bất thường, cần liên hệ cơ sở y tế.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

