Đau thắt ngực là cảm giác đau, đè nặng, bóp nghẹt hoặc khó chịu xuất hiện khi cơ tim không nhận đủ máu giàu oxy so với nhu cầu. Cơn thường nằm sau xương ức và có thể lan lên cổ, hàm, vai, cánh tay, lưng hoặc vùng thượng vị; một số người chỉ khó thở, mệt, buồn nôn hoặc vã mồ hôi. Nguyên nhân thường gặp là bệnh động mạch vành do xơ vữa, nhưng co thắt mạch vành và rối loạn vi mạch cũng có thể gây triệu chứng. Đau xuất hiện khi gắng sức và giảm khi nghỉ thường gợi ý thể ổn định. Cơn mới xuất hiện, tăng dần, kéo dài hoặc xảy ra khi nghỉ có thể là hội chứng vành cấp, cần gọi 115. Chẩn đoán đúng nguyên nhân giúp lựa chọn thuốc, can thiệp và biện pháp phòng nhồi máu cơ tim phù hợp.
Đau thắt ngực là bệnh gì?
Đau thắt ngực là một hội chứng lâm sàng do cơ tim bị thiếu máu và oxy tạm thời khi lượng máu qua động mạch vành không đáp ứng nhu cầu. Người bệnh có thể cảm thấy đau, ép, nặng, siết hoặc nóng rát ở ngực; thuật ngữ “đau” không phản ánh đầy đủ vì triệu chứng đôi khi chỉ là khó thở, mệt hoặc khó chịu vùng hàm, lưng hay thượng vị.
Đau thắt ngực không đồng nghĩa với nhồi máu cơ tim. Trong cơn đau thắt ngực, thiếu máu cơ tim có thể chưa gây hoại tử tế bào; nhồi máu cơ tim có tổn thương cơ tim cấp được xác định bằng biểu hiện lâm sàng, điện tâm đồ và dấu ấn sinh học. Đau thành ngực, trào ngược dạ dày hoặc bệnh phổi cũng có thể gây triệu chứng tương tự nhưng không phải đau thắt ngực.

| Tên bệnh | Đau thắt ngực |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Angina pectoris |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Cơn đau thắt ngực, đau ngực do thiếu máu cơ tim, angina. Đau thắt ngực ổn định, không ổn định, do co thắt mạch vành và vi mạch là các thể bệnh, không phải tên đồng nghĩa hoàn toàn. |
| Mã ICD-10 | I20 là nhóm đau thắt ngực theo ICD-10 WHO; mã chi tiết phụ thuộc thể bệnh, gồm I20.0 đau thắt ngực không ổn định, I20.1 đau thắt ngực do co thắt mạch vành và I20.8 các thể khác. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Hội chứng thiếu máu cơ tim thuộc nhóm bệnh tim thiếu máu cục bộ; liên quan chuyên khoa tim mạch, nội khoa, cấp cứu và phục hồi chức năng tim. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Cơ tim và hệ động mạch vành chịu ảnh hưởng trực tiếp; bệnh nền có thể đồng thời liên quan động mạch chủ, mạch ngoại biên, não, thận và hệ tuần hoàn nói chung. |
| Tính chất bệnh | Hội chứng không lây do cơ tim thiếu máu và oxy tạm thời. Cơn có thể mạn tính, tương đối ổn định hoặc xuất hiện cấp tính, không ổn định và đe dọa nhồi máu cơ tim. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở người mắc bệnh động mạch vành. Tần suất tăng theo tuổi và gánh nặng yếu tố nguy cơ tim mạch; chưa có số liệu quốc gia Việt Nam cập nhật, đại diện và phân loại đầy đủ từng thể đau thắt ngực. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Đau thắt ngực
Cơ tim cần oxy liên tục để co bóp. Khi nhu cầu oxy tăng do vận động, nhịp tim nhanh, huyết áp cao hoặc stress nhưng dòng máu vành không tăng đủ, cơ tim chuyển sang trạng thái thiếu máu và tạo ra các chất trung gian kích thích đường dẫn truyền cảm giác, gây đau hoặc khó chịu.
Xơ vữa có thể làm lòng động mạch vành hẹp và hạn chế khả năng tăng lưu lượng khi gắng sức. Mảng xơ vữa nứt vỡ và hình thành huyết khối gây giảm dòng máu đột ngột trong đau thắt ngực không ổn định. Co thắt động mạch vành làm mạch co tạm thời, còn rối loạn nội mô hoặc vi mạch cản trở điều hòa dòng máu dù động mạch vành lớn không hẹp đáng kể.
Đau thắt ngực ổn định thường xuất hiện theo một kiểu tương đối dự đoán được khi gắng sức hoặc xúc động và giảm khi nghỉ hoặc dùng thuốc đã được kê. Đau thắt ngực không ổn định là cơn mới xuất hiện, nặng dần, thường xuyên hơn, kéo dài hơn hoặc xảy ra khi nghỉ; đây là một dạng hội chứng vành cấp.
Đau thắt ngực do co thắt mạch vành thường xảy ra thành cơn do động mạch vành co tạm thời. Đau thắt ngực vi mạch liên quan rối loạn các mạch vành nhỏ và có thể xuất hiện khi động mạch vành lớn không tắc nghẽn. Việc xác định thể bệnh có ý nghĩa đối với lựa chọn xét nghiệm và thuốc.
Đau thắt ngực thường xuất hiện trong bệnh động mạch vành và phổ biến hơn khi tuổi tăng. Nam giới có xu hướng mắc bệnh động mạch vành tắc nghẽn sớm hơn, trong khi phụ nữ có thể gặp nhiều hơn các hội chứng đau thắt ngực hoặc thiếu máu cơ tim không có tắc nghẽn động mạch vành lớn.
Số liệu dịch tễ phụ thuộc định nghĩa, phương pháp hỏi triệu chứng và khả năng tiếp cận xét nghiệm, nên tỷ lệ giữa các nghiên cứu khác nhau đáng kể. Tại Việt Nam, chưa có dữ liệu toàn quốc gần đây đủ để ước tính riêng đau thắt ngực ổn định, không ổn định, co thắt và vi mạch.
Đau thắt ngực không hình thành qua đường lây nhiễm. Quá trình thường bắt đầu từ tổn thương nội mô và tích tụ mảng xơ vữa trong động mạch vành. Khi lòng mạch hẹp, dòng máu vẫn có thể đủ lúc nghỉ nhưng không đáp ứng được khi cơ tim tăng nhu cầu, từ đó gây cơn khi vận động hoặc xúc động.
Ở thể không ổn định, mảng xơ vữa có thể nứt hoặc xói mòn, kích hoạt tiểu cầu và hình thành huyết khối làm dòng máu giảm đột ngột. Ở thể co thắt hoặc vi mạch, bất thường điều hòa trương lực mạch làm lưu lượng máu giảm ngay cả khi không có mảng hẹp lớn.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Đau thắt ngực
Nguyên nhân thường gặp nhất là bệnh động mạch vành do mảng xơ vữa làm hẹp dòng máu đến cơ tim. Khi mảng xơ vữa mất ổn định và hình thành huyết khối, người bệnh có thể xuất hiện đau thắt ngực không ổn định hoặc nhồi máu cơ tim. Co thắt động mạch vành và rối loạn vi mạch là các nguyên nhân quan trọng khác.
Thiếu máu nặng, nhịp tim quá nhanh, huyết áp tăng nặng, hẹp van động mạch chủ, bệnh cơ tim phì đại, thiếu oxy hoặc cường giáp có thể làm mất cân bằng cung–cầu oxy và gây triệu chứng. Các tình trạng này có thể là nguyên nhân nền hoặc yếu tố thúc đẩy trên người đã có bệnh mạch vành.
Yếu tố có thể thay đổi gồm hút thuốc, tăng huyết áp, cholesterol LDL cao, đái tháo đường, thừa cân, ít vận động, chế độ ăn không lành mạnh, stress kéo dài và sử dụng cocaine hoặc chất kích thích. Kiểm soát các yếu tố này giúp giảm tiến triển bệnh động mạch vành và nguy cơ biến cố.
Yếu tố khó thay đổi gồm tuổi, tiền sử gia đình mắc bệnh động mạch vành sớm và khuynh hướng di truyền. Bệnh thận mạn, bệnh viêm hệ thống, mãn kinh sớm, tiền sử tiền sản giật và một số điều trị ung thư cũng có thể làm nguy cơ tim mạch tăng.
Người trung niên hoặc cao tuổi, người hút thuốc, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, bệnh thận mạn hoặc có người thân mắc bệnh mạch vành sớm dễ bị đau thắt ngực hơn. Người đã từng nhồi máu cơ tim, đặt stent hoặc phẫu thuật bắc cầu vẫn có thể tái xuất hiện triệu chứng.
Phụ nữ, người mắc bệnh tự miễn và người có triệu chứng nhưng không phát hiện hẹp mạch vành lớn có thể thuộc nhóm đau thắt ngực vi mạch hoặc co thắt. Người trẻ dùng cocaine, amphetamine hoặc có bất thường động mạch vành cũng có thể gặp thiếu máu cơ tim.
Triệu chứng và dấu hiệu của Đau thắt ngực
Cảm giác điển hình là đè nặng, bóp chặt, nghẹt hoặc tức sau xương ức, có thể lan đến một hoặc hai cánh tay, vai, cổ, hàm, lưng hay thượng vị. Cơn ổn định thường xuất hiện khi đi nhanh, leo cầu thang, mang nặng, xúc động, gặp lạnh hoặc sau bữa ăn lớn và giảm khi nghỉ.
Không phải ai cũng đau ngực rõ. Người cao tuổi, phụ nữ và người đái tháo đường có thể chủ yếu khó thở, mệt, buồn nôn, vã mồ hôi hoặc giảm khả năng gắng sức. Cơn xuất hiện khi nghỉ, kéo dài hơn thường lệ hoặc không giảm theo kế hoạch đã được hướng dẫn cần được coi là bất thường.
- Đè nặng hoặc bóp nghẹt ngực: thường ở sau xương ức, khó xác định bằng một đầu ngón tay và có thể lan sang vùng khác.
- Đau lan: cảm giác khó chịu có thể lan lên cổ, hàm, vai, cánh tay, lưng hoặc vùng thượng vị.
- Khó thở khi gắng sức: có thể đi cùng đau ngực hoặc là biểu hiện tương đương của thiếu máu cơ tim.
- Mệt và giảm sức gắng: người bệnh nhận thấy đi bộ, leo cầu thang hoặc làm việc thường ngày khó hơn trước.
- Vã mồ hôi hoặc buồn nôn: đáng lưu ý khi xuất hiện cùng cơn đau mới, nặng hoặc kéo dài.
- Đau vùng hàm, lưng hoặc thượng vị mà không đau ngực: có thể gặp nhưng dễ bị nhầm với bệnh răng hàm mặt, cơ xương hoặc tiêu hóa.
- Choáng hoặc gần ngất: có thể liên quan rối loạn nhịp, tụt huyết áp hoặc thiếu máu cơ tim đáng kể.
- Đánh trống ngực: có thể xảy ra khi thiếu máu cơ tim kích hoạt rối loạn nhịp hoặc khi nhịp nhanh là yếu tố thúc đẩy.
- Triệu chứng chủ yếu khi nghỉ hoặc về đêm: có thể gợi ý co thắt mạch vành hoặc hội chứng vành cấp tùy bối cảnh.
Nên đặt lịch khám: khi đau, tức ngực hoặc khó thở tái diễn lúc gắng sức, khi sức vận động giảm không rõ nguyên nhân hoặc khi có nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch. Cần khám trong ngày: khi kiểu đau thay đổi, cơn xuất hiện thường xuyên hơn, cần ít gắng sức hơn để khởi phát hoặc thuốc cắt cơn được kê trước đó kém hiệu quả.
Cần tái khám sớm: sau khi bắt đầu hoặc điều chỉnh thuốc, sau can thiệp mạch vành, khi có chóng mặt, nhịp chậm, phù hoặc tác dụng không mong muốn. Cơn mới, kéo dài hoặc xảy ra khi nghỉ không nên chờ lịch khám thông thường.
Gọi cấp cứu 115 ngay khi đau, đè nặng hoặc khó chịu ở ngực xuất hiện khi nghỉ, kéo dài trên khoảng 15 phút, nặng dần hoặc không giảm theo kế hoạch xử trí đã được bác sĩ hướng dẫn. Cũng cần cấp cứu nếu cơn kèm khó thở, vã mồ hôi lạnh, buồn nôn, choáng, ngất, tim đập bất thường hoặc đau lan lên hàm, lưng hay cánh tay.
Ngừng hoạt động và ngồi hoặc nằm ở tư thế an toàn. Không tự lái xe, không chờ cơn tự hết, không dùng thuốc của người khác và không trì hoãn để thử xoa bóp, bấm huyệt hay mẹo dân gian.
Chẩn đoán Đau thắt ngực
Chẩn đoán bắt đầu bằng việc xác định cơn có thể là hội chứng vành cấp hay không. Bác sĩ đánh giá đặc điểm đau, thời điểm khởi phát, yếu tố gây và giảm cơn, triệu chứng kèm, nguy cơ tim mạch và bệnh đã biết. Điện tâm đồ và troponin tim được ưu tiên khi triệu chứng cấp hoặc mới thay đổi.
Ở người ổn định, bác sĩ ước tính khả năng bệnh động mạch vành rồi lựa chọn chụp cắt lớp vi tính động mạch vành, xét nghiệm gắng sức có hình ảnh hoặc phương tiện khác. Chụp động mạch vành xâm lấn được cân nhắc khi nguy cơ cao, xét nghiệm bất thường hoặc triệu chứng dai dẳng. Không tự kết luận dựa vào vị trí đau hay việc cơn đáp ứng với thuốc nitrate.
Bác sĩ hỏi vị trí, tính chất, thời gian kéo dài, mức gắng sức gây cơn, khả năng lan đau, triệu chứng đi kèm và sự thay đổi so với trước. Cần rà soát thuốc đang dùng, tiền sử tim mạch, hút thuốc, đái tháo đường, tăng huyết áp, cholesterol, bệnh thận và tiền sử gia đình.
Khám có thể gồm huyết áp hai tay, mạch, nhịp tim, độ bão hòa oxy, nghe tim phổi, tìm tiếng thổi van tim, dấu suy tim, bệnh mạch ngoại biên và nguyên nhân cơ xương. Khám bình thường giữa các cơn không loại trừ đau thắt ngực.
Troponin tim độ nhạy cao được đo nối tiếp khi nghi hội chứng vành cấp nhằm phát hiện tổn thương cơ tim; troponin bình thường không tự loại trừ đau thắt ngực không ổn định. Điện tâm đồ có thể cho thấy biến đổi thiếu máu hoặc rối loạn nhịp nhưng kết quả bình thường giữa cơn không loại trừ bệnh.
Xét nghiệm đường huyết hoặc HbA1c, lipid máu, công thức máu, creatinine và điện giải giúp đánh giá yếu tố nguy cơ, thiếu máu và độ an toàn của xét nghiệm hoặc thuốc. Xét nghiệm gắng sức điện tâm đồ đơn thuần có giới hạn và không phù hợp cho mọi người; bác sĩ lựa chọn dựa trên khả năng vận động, điện tâm đồ nền và nguồn lực.
Chụp cắt lớp vi tính động mạch vành có thể đánh giá mảng xơ vữa và mức hẹp, thường hữu ích ở người có khả năng bệnh thấp đến trung bình. Siêu âm tim đánh giá chức năng thất trái, vận động thành tim, van tim và nguyên nhân cấu trúc. Siêu âm tim gắng sức, xạ hình tưới máu, PET hoặc cộng hưởng từ tim gắng sức giúp phát hiện thiếu máu cơ tim.
Chụp động mạch vành xâm lấn được dùng khi nghi tổn thương nguy cơ cao, hội chứng vành cấp hoặc triệu chứng không kiểm soát. Khi không có hẹp đáng kể nhưng triệu chứng tiếp diễn, đo chức năng vi mạch hoặc thử nghiệm co thắt có thể được cân nhắc tại trung tâm chuyên sâu.
Đau thắt ngực được xác định từ sự phù hợp giữa triệu chứng và bằng chứng thiếu máu cơ tim hoặc bệnh mạch vành. Đặc điểm gợi ý gồm cảm giác siết hoặc nặng ở ngực hay vùng lân cận, xuất hiện khi gắng sức và giảm khi nghỉ; tuy nhiên, không có một đặc điểm đơn lẻ nào đủ để chẩn đoán.
Đau thắt ngực không ổn định được cân nhắc khi triệu chứng mới khởi phát, tăng nặng, kéo dài hoặc xảy ra khi nghỉ nhưng chưa có bằng chứng hoại tử cơ tim đáp ứng tiêu chuẩn nhồi máu. Phân loại phải dựa trên điện tâm đồ, troponin nối tiếp, nguy cơ lâm sàng và diễn tiến; không sử dụng đáp ứng với nitrate như một phép thử chẩn đoán.
Điều trị Đau thắt ngực
Điều trị có ba mục tiêu: giảm nhanh triệu chứng, phòng nhồi máu cơ tim và tử vong, đồng thời cải thiện khả năng hoạt động và chất lượng sống. Cơn nghi hội chứng vành cấp cần cấp cứu, theo dõi và điều trị chống huyết khối hoặc tái tưới máu theo mức nguy cơ. Đau thắt ngực mạn cần xử lý nguyên nhân, yếu tố nguy cơ và tác nhân thúc đẩy.
Thuốc giảm cơn được lựa chọn theo nhịp tim, huyết áp, chức năng tim và thể đau thắt ngực. Thuốc phòng biến cố được dùng khi có bệnh xơ vữa hoặc chỉ định liên quan. Can thiệp hoặc phẫu thuật được cân nhắc khi giải phẫu phù hợp, nguy cơ cao hoặc triệu chứng vẫn hạn chế sinh hoạt dù đã tối ưu điều trị.
Nitrate tác dụng nhanh có thể được kê để xử trí cơn hoặc dùng trước hoạt động dễ gây đau. Thuốc chẹn beta và thuốc chẹn kênh canxi thường được lựa chọn để kiểm soát triệu chứng mạn; nitrate tác dụng kéo dài, ranolazine hoặc thuốc chống đau thắt ngực khác được cân nhắc theo đáp ứng, huyết áp, nhịp tim và khả năng tiếp cận.
Statin, thuốc kháng tiểu cầu, thuốc kiểm soát huyết áp và đái tháo đường có thể được chỉ định để giảm nguy cơ do bệnh động mạch vành, nhưng không áp dụng giống nhau cho mọi người. Nitrate có thể gây tụt huyết áp và tương tác nguy hiểm với thuốc ức chế phosphodiesterase-5; không tự mua, tăng liều, phối hợp hoặc ngừng thuốc.
Can thiệp động mạch vành qua da sử dụng bóng và thường đặt stent để mở đoạn mạch hẹp hoặc tắc. Thủ thuật được ưu tiên trong nhiều hội chứng vành cấp và có thể cải thiện triệu chứng ở bệnh mạch vành mạn khi tổn thương gây thiếu máu, triệu chứng dai dẳng hoặc nguy cơ giải phẫu cao.
Can thiệp có nguy cơ chảy máu, tổn thương thận do cản quang, dị ứng, tổn thương mạch, huyết khối hoặc tái hẹp. Stent không chữa toàn bộ quá trình xơ vữa và không giúp đau thắt ngực vi mạch khi không có tổn thương mạch lớn phù hợp để can thiệp.
Phẫu thuật bắc cầu động mạch vành tạo đường đi mới cho máu vượt qua đoạn mạch hẹp. Phẫu thuật được cân nhắc ở một số người có bệnh nhiều nhánh, tổn thương thân chung, giải phẫu phức tạp, đái tháo đường hoặc chức năng tim giảm, tùy đánh giá của nhóm tim mạch can thiệp và phẫu thuật.
Mục tiêu có thể là cải thiện tiên lượng, giảm triệu chứng hoặc cả hai. Quyết định phụ thuộc mức độ bệnh, nguy cơ phẫu thuật, bệnh đồng mắc và nguyện vọng người bệnh. Sau mổ vẫn cần thuốc phòng biến cố, kiểm soát yếu tố nguy cơ và theo dõi lâu dài.
Người bệnh cần được hướng dẫn nhận biết kiểu cơn thường ngày, dấu hiệu bất ổn và cách sử dụng thuốc cắt cơn đã được kê. Nhật ký ghi hoạt động gây cơn, thời gian, triệu chứng kèm và số lần dùng thuốc giúp bác sĩ đánh giá hiệu quả điều trị.
Phục hồi chức năng tim, tư vấn bỏ thuốc lá, dinh dưỡng, vận động có giám sát và hỗ trợ tâm lý có thể cải thiện khả năng hoạt động và tuân thủ. Lo âu có thể làm cảm giác đau nặng hơn nhưng không nên quy mọi cơn đau cho tâm lý trước khi loại trừ nguyên nhân nguy hiểm.
Theo dõi gồm tần suất, thời gian và ngưỡng gắng sức gây cơn; nhu cầu dùng thuốc cắt cơn; khả năng vận động; nhịp tim; huyết áp và dấu suy tim. Cơn xuất hiện thường hơn, xảy ra khi nghỉ hoặc khác kiểu cũ cần được đánh giá lại ngay.
Bác sĩ có thể theo dõi lipid máu, đường huyết, chức năng thận, điện giải và tác dụng không mong muốn tùy thuốc. Không cần lặp lại định kỳ mọi xét nghiệm hình ảnh khi triệu chứng và chức năng ổn định; xét nghiệm được cân nhắc khi tình trạng lâm sàng thay đổi.
Cơn ổn định thường kéo dài vài phút và giảm khi ngừng gắng sức hoặc dùng thuốc đã được kê; cơn kéo dài hoặc không giảm là dấu hiệu cảnh báo. Đánh giá hội chứng vành cấp diễn ra trong những giờ đầu và có thể cần nằm viện tùy kết quả điện tâm đồ, troponin và mức nguy cơ.
Bệnh động mạch vành, co thắt hoặc rối loạn vi mạch thường cần quản lý lâu dài. Triệu chứng có thể cải thiện sau vài ngày đến vài tuần khi điều chỉnh thuốc, nhưng không có thời hạn cố định bảo đảm hết cơn hoặc ngừng điều trị.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Đau thắt ngực không ổn định có thể tiến triển thành nhồi máu cơ tim, rối loạn nhịp nguy hiểm, suy tim, sốc tim hoặc ngừng tim. Thiếu máu cơ tim tái diễn trong bệnh mạch vành mạn có thể làm giảm chức năng tim và hạn chế nghiêm trọng khả năng sinh hoạt.
Thuốc có thể gây tụt huyết áp, nhịp chậm, đau đầu, chảy máu hoặc rối loạn chức năng cơ quan tùy nhóm. Can thiệp và phẫu thuật có nguy cơ chảy máu, đột quỵ, tổn thương thận, huyết khối stent hoặc biến chứng vết mổ; theo dõi giúp phát hiện sớm các vấn đề này.
Nhiều người đau thắt ngực ổn định có thể kiểm soát tốt triệu chứng bằng thuốc, thay đổi lối sống và tái thông mạch khi phù hợp. Tiên lượng phụ thuộc nguyên nhân, mức độ bệnh mạch vành, chức năng thất trái, đái tháo đường, bệnh thận, hút thuốc và khả năng tuân thủ.
Đau thắt ngực không ổn định báo hiệu nguy cơ biến cố sớm và cần được xử trí như hội chứng vành cấp. Động mạch vành không hẹp không đồng nghĩa bệnh vô hại vì rối loạn vi mạch hoặc co thắt vẫn có thể gây triệu chứng và biến cố. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ số cơn đau.
Cơn có thể tái diễn khi người bệnh gắng sức vượt ngưỡng, stress, gặp lạnh, ăn quá no, hút thuốc, dùng thuốc không đều hoặc khi bệnh mạch vành tiến triển. Co thắt và rối loạn vi mạch cũng có thể gây cơn theo từng đợt dù hình ảnh mạch vành không thay đổi nhiều.
Giảm nguy cơ bằng cách dùng thuốc đúng hướng dẫn, tránh thuốc lá và chất kích thích, kiểm soát huyết áp, lipid, đường huyết và tham gia phục hồi chức năng tim. Cơn thay đổi tính chất không nên được xem đơn thuần là tái phát quen thuộc.
Phòng đau thắt ngực và biến cố liên quan tập trung vào không hút thuốc, kiểm soát huyết áp, cholesterol và đái tháo đường, duy trì vận động phù hợp, cân nặng hợp lý và chế độ ăn tốt cho tim. Người đã có bệnh mạch vành cần dùng thuốc phòng biến cố đúng chỉ định.
Phòng cơn tái phát còn gồm nhận biết ngưỡng hoạt động, khởi động trước vận động, tránh gắng sức đột ngột khi quá lạnh hoặc sau bữa ăn lớn và mang theo thuốc cắt cơn nếu đã được kê. Không có vaccine phòng đau thắt ngực.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Đau thắt ngực
Ưu tiên rau, trái cây nguyên quả, đậu, hạt, ngũ cốc nguyên cám, cá và nguồn đạm ít béo; thay chất béo bão hòa bằng chất béo không bão hòa phù hợp. Hạn chế thịt chế biến, thức ăn nhanh, đồ chiên, đường tự do, natri và thực phẩm siêu chế biến.
Không có món ăn nào làm tan mảng xơ vữa hoặc cắt cơn thay thuốc. Bữa ăn quá lớn có thể làm tăng nhu cầu tim và khởi phát cơn ở một số người. Bệnh thận, suy tim, đái tháo đường hoặc dùng thuốc chống đông cần chế độ ăn được cá thể hóa.
Vận động đều có lợi cho người bệnh mạch vành ổn định, nhưng cường độ phải dựa trên mức triệu chứng, chức năng tim và đánh giá của bác sĩ. Có thể bắt đầu bằng đi bộ hoặc đạp xe nhẹ, khởi động kỹ và tăng dần; phục hồi chức năng tim được ưu tiên sau hội chứng vành cấp hoặc tái thông mạch khi đủ điều kiện.
Ngừng vận động nếu xuất hiện đau ngực, khó thở khác thường, choáng hoặc đánh trống ngực. Không tập khi cơn mới xuất hiện, đang nặng dần hoặc xảy ra lúc nghỉ. Tránh gắng sức đột ngột, đặc biệt trong thời tiết quá lạnh.
Ghi thời điểm cơn, hoạt động đang thực hiện, vị trí và hướng lan, thời gian kéo dài, triệu chứng kèm và đáp ứng với nghỉ hoặc thuốc đã được kê. Theo dõi huyết áp và nhịp tim nếu bác sĩ yêu cầu, nhưng kết quả bình thường không loại trừ thiếu máu cơ tim.
Thực hiện đúng kế hoạch xử trí cơn cá nhân và luôn biết khi nào phải gọi 115. Không tự thử gắng sức để kiểm tra, không dùng thiết bị đeo tay để loại trừ nhồi máu cơ tim và không lặp lại thuốc quá số lần đã được hướng dẫn.
- Không xem mọi cơn đau ngực là đau dạ dày, đau cơ hoặc lo âu khi chưa đánh giá các dấu hiệu tim mạch nguy hiểm.
- Không tiếp tục vận động để “thử sức” khi đang đau, khó thở, choáng hoặc vã mồ hôi.
- Không tự dùng nitrate nếu chưa được kê và không phối hợp nitrate với thuốc điều trị rối loạn cương có tương tác nguy hiểm.
- Không tự ngừng thuốc kháng tiểu cầu sau đặt stent vì có thể làm tăng nguy cơ huyết khối và nhồi máu cơ tim.
- Không tự lái xe hoặc chờ người nhà đưa đi khi có cơn mới, kéo dài, xảy ra khi nghỉ hoặc kèm dấu hiệu cấp cứu.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Đau thắt ngực do xơ vữa rất hiếm ở trẻ em. Triệu chứng thiếu máu cơ tim ở trẻ có thể liên quan bất thường động mạch vành bẩm sinh, bệnh Kawasaki, bệnh cơ tim phì đại, viêm mạch, phẫu thuật tim trước đó hoặc rối loạn lipid di truyền nặng.
Trẻ đau ngực khi vận động kèm ngất, khó thở, hồi hộp hoặc tiền sử gia đình đột tử cần được đánh giá tim mạch sớm. Không dùng thuốc của người lớn hoặc áp dụng kế hoạch cắt cơn của người thân cho trẻ.
Người cao tuổi có thể không mô tả đau ngực điển hình mà chủ yếu khó thở, mệt, lú lẫn, choáng hoặc giảm vận động. Bệnh thận, thiếu máu, bệnh van tim và đa thuốc làm chẩn đoán cũng như điều trị phức tạp hơn.
Cần cân bằng hiệu quả giảm cơn với nguy cơ tụt huyết áp tư thế, nhịp chậm, té ngã và chảy máu. Tuổi cao không phải lý do tự động từ chối can thiệp, nhưng mục tiêu phải dựa trên tình trạng suy yếu, chức năng nhận thức, mong muốn và nguy cơ thủ thuật.
Đau thắt ngực và hội chứng vành cấp ít gặp trong thai kỳ nhưng có thể đe dọa mẹ và thai. Nguyên nhân có thể gồm xơ vữa, bóc tách động mạch vành tự phát, huyết khối, co thắt hoặc mất cân bằng cung–cầu oxy. Đau ngực mới, kéo dài, khó thở, choáng hoặc vã mồ hôi cần cấp cứu.
Xét nghiệm và điều trị phải phối hợp tim mạch, sản khoa và gây mê khi cần. Nhiều thuốc tim mạch có lưu ý riêng trong thai kỳ; không tự dùng nitrate, aspirin, thuốc giảm cholesterol hoặc tự ngừng thuốc đang dùng khi chưa được đánh giá.
Người có đau ngực mới hoặc dấu hiệu hội chứng vành cấp sau sinh cần cấp cứu vì nguy cơ tim mạch vẫn có thể tăng trong giai đoạn hậu sản. Bóc tách động mạch vành tự phát là một nguyên nhân cần được lưu ý ở phụ nữ quanh thời kỳ sinh.
Khả năng tiếp tục cho bú phụ thuộc hoạt chất, liều, thời điểm dùng, sức khỏe trẻ và mức độ bệnh của mẹ. Không trì hoãn điều trị cấp cứu vì lo ngừng bú; bác sĩ và dược sĩ sẽ lựa chọn thuốc phù hợp hoặc hướng dẫn vắt, tạm ngưng hay tiếp tục cho bú khi an toàn.
Người ghép tạng, mắc bệnh viêm hệ thống hoặc dùng corticosteroid và thuốc ức chế miễn dịch kéo dài có thể tăng nguy cơ xơ vữa, tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn lipid. Một số thuốc cũng gây co thắt mạch, tổn thương nội mô hoặc tương tác với thuốc tim mạch.
Đau ngực, khó thở hoặc giảm sức gắng mới xuất hiện cần được đánh giá với ngưỡng thận trọng hơn. Không tự ngừng thuốc chống thải ghép hoặc thuốc điều trị bệnh nền; cần phối hợp chuyên khoa để kiểm tra tương tác và chức năng thận.
Đái tháo đường và bệnh thận mạn làm tăng nguy cơ bệnh động mạch vành, đồng thời có thể làm triệu chứng kém điển hình. Tăng huyết áp, rối loạn lipid, bệnh mạch ngoại biên, đột quỵ và suy tim làm nguy cơ biến cố cao hơn và ảnh hưởng lựa chọn thuốc hoặc tái thông mạch.
Hen, bệnh phổi tắc nghẽn, nhịp tim chậm, tụt huyết áp, thiếu máu và bệnh van tim cần được xem xét khi chọn thuốc chống đau thắt ngực. Điều trị phải phối hợp các bệnh nền thay vì chỉ tập trung làm hết đau.
Đau ngực sau phẫu thuật có thể do vết mổ, phổi, trào ngược, thiếu máu, mất máu, nhịp nhanh hoặc thiếu máu cơ tim. Thuốc gây mê và thuốc giảm đau có thể làm triệu chứng không điển hình, nên đau ngực, khó thở, tụt huyết áp hoặc biến đổi điện tâm đồ cần được đánh giá ngay.
Người bệnh không tự dùng lại, ngừng hoặc thay đổi thuốc kháng tiểu cầu, chống đông và thuốc tim mạch quanh thời điểm phẫu thuật. Kế hoạch cần được thống nhất giữa bác sĩ phẫu thuật, gây mê và tim mạch để cân bằng nguy cơ chảy máu với huyết khối.
Câu hỏi thường gặp về Đau thắt ngực
Không hoàn toàn giống nhau. Đau thắt ngực xảy ra khi cơ tim tạm thời không nhận đủ máu và oxy; cơn có thể chưa gây hoại tử cơ tim. Nhồi máu cơ tim xảy ra khi thiếu máu gây tổn thương tế bào cơ tim và thường được xác định bằng triệu chứng, điện tâm đồ cùng troponin. Tuy nhiên, người bệnh không thể tự phân biệt an toàn tại nhà. Cơn mới xuất hiện, kéo dài, xảy ra khi nghỉ, nặng hơn trước hoặc kèm khó thở, vã mồ hôi, buồn nôn hay choáng có thể là hội chứng vành cấp và cần gọi 115.
Đau thắt ngực ổn định thường có kiểu khởi phát tương đối dự đoán được và nguy cơ tức thời thấp hơn đau thắt ngực không ổn định, nhưng không phải tình trạng vô hại. Cơn thường cho thấy cơ tim đang thiếu máu và có thể liên quan bệnh động mạch vành, từ đó làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và các biến cố khác. Điều trị đúng có thể giảm triệu chứng và nguy cơ. Nếu cơn xuất hiện với mức gắng sức nhẹ hơn, thường xuyên hơn, kéo dài hơn, xảy ra khi nghỉ hoặc không giảm như trước, cần được đánh giá khẩn thay vì xem đó là cơn ổn định quen thuộc.
Khả năng kiểm soát phụ thuộc nguyên nhân. Thuốc, thay đổi lối sống và tái thông mạch có thể giúp nhiều người hết hoặc giảm rõ số cơn. Tuy nhiên, xơ vữa động mạch vành là quá trình mạn tính nên vẫn cần điều trị dự phòng và theo dõi ngay cả khi không còn đau. Co thắt hoặc rối loạn vi mạch cũng có thể tái diễn và cần thuốc phù hợp với cơ chế. Đặt stent hoặc phẫu thuật bắc cầu không loại bỏ toàn bộ bệnh mạch máu. Không tự ngừng thuốc khi triệu chứng cải thiện vì một số thuốc chủ yếu nhằm phòng nhồi máu cơ tim hơn là giảm cảm giác đau.
Phần lớn người có bệnh mạch vành ổn định nên vận động đều sau khi được đánh giá và hướng dẫn mức phù hợp. Đi bộ, đạp xe nhẹ hoặc phục hồi chức năng tim có thể cải thiện sức bền và kiểm soát yếu tố nguy cơ. Cần khởi động, tăng dần cường độ và mang theo thuốc cắt cơn nếu đã được kê. Dừng vận động khi xuất hiện đau ngực, khó thở bất thường, choáng hoặc đánh trống ngực. Không tập nếu cơn mới xuất hiện, đang tăng dần hoặc xảy ra khi nghỉ; những trường hợp này cần được đánh giá y tế trước.
Không. Nitroglycerin có thể làm giảm đau thắt ngực, nhưng đáp ứng với thuốc không đủ để xác định nguyên nhân vì một số tình trạng khác cũng có thể cải thiện, trong khi cơn thiếu máu cơ tim nghiêm trọng đôi khi không giảm hoàn toàn. Chẩn đoán phải dựa trên đặc điểm triệu chứng, điện tâm đồ, troponin và xét nghiệm mạch vành hoặc thiếu máu cơ tim khi cần. Chỉ dùng nitroglycerin nếu đã được kê và tuân theo kế hoạch cụ thể. Nếu đau kéo dài, nặng dần hoặc kèm khó thở, vã mồ hôi, choáng hay buồn nôn, hãy gọi 115 dù thuốc có làm giảm một phần triệu chứng.
Lưu ý: Thông tin chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của nhân viên y tế.

