Ampicillin là kháng sinh beta-lactam thuộc nhóm aminopenicillin, được dùng để điều trị một số nhiễm khuẩn do vi khuẩn còn nhạy cảm. Hoạt chất này không có tác dụng với nhiễm virus như cảm lạnh thông thường và không nên dùng khi không có bằng chứng hoặc nghi ngờ hợp lý về nhiễm khuẩn. Theo nhãn thuốc chính thức, ampicillin có tác dụng diệt khuẩn bằng cách ức chế tổng hợp thành tế bào vi khuẩn; thuốc bị bất hoạt bởi beta-lactamase nên không phù hợp với các chủng sinh penicillinase nếu dùng đơn độc. Việc dùng Ampicillin cần theo đơn và hướng dẫn của nhân viên y tế, đặc biệt ở trẻ sơ sinh, người suy thận, phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú. Bài viết này cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị.
Nội dung chính
- Ampicillin là gì?: Kháng sinh aminopenicillin, thuộc nhóm beta-lactam.
- Dùng để làm gì?: Điều trị một số nhiễm khuẩn nhạy cảm như nhiễm khuẩn hô hấp, tiết niệu - sinh dục, tiêu hóa, viêm màng não trong các chỉ định được phê duyệt theo dạng dùng.
- Có dùng cho cảm cúm không?: Không. Nhãn thuốc nêu kháng sinh như ampicillin không điều trị nhiễm virus như cảm lạnh.
- Có tự mua, tự dùng được không?: Không nên. Ampicillin là thuốc kê đơn trong nhãn DailyMed; việc kê đơn tại Việt Nam cần phù hợp tờ hướng dẫn sử dụng được Bộ Y tế phê duyệt, hướng dẫn điều trị hoặc Dược thư quốc gia hiện hành.
- Lưu ý quan trọng nhất?: Nguy cơ dị ứng nặng, phản ứng da nặng, tiêu chảy liên quan Clostridioides difficile, tương tác thuốc và cần chỉnh liều/giãn khoảng cách dùng ở suy thận theo đánh giá chuyên môn.
Hoạt chất Ampicillin là gì?
Ampicillin là kháng sinh beta-lactam thuộc nhóm aminopenicillin, có tác dụng diệt khuẩn trên vi khuẩn nhạy cảm bằng cách ức chế tổng hợp thành tế bào vi khuẩn.
Ampicillin
INN Ampicillin. WHO Essential Medicines ghi INN là Ampicillin
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Ampicillin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Ampicillin. WHO Essential Medicines ghi INN là Ampicillin |
| Tên IUPAC | (2S,5R,6R)-6-[[(2R)-2-amino-2-phenylacetyl]amino]-3,3-dimethyl-7-oxo-4-thia-1-azabicyclo[3.2.0]heptane-2-carboxylic acid |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ampicillin trihydrate; ampicillin sodium; ampicillinum; ampicilline; ABPC; AP. Tình trạng sử dụng từng tên trong hồ sơ đăng ký thuốc tại Việt Nam. |
| Tên viết tắt | AMP |
| Tên Latinh / tên dược điển | Ampicillinum |
| Tên USAN | ampicillin |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 69-53-4 |
|---|---|
| UNII | 7C782967RD |
| PubChem CID | 6249 |
| RxNorm CUI | 221058 |
| Công thức phân tử | C16H19N3O4S |
Dược động học của Ampicillin
Ampicillin bền trong acid dạ dày và được hấp thu qua đường tiêu hóa. Thuốc phân bố vào nhiều mô và dịch cơ thể; vào dịch não tủy tốt hơn khi màng não viêm. Ampicillin thải trừ phần lớn dưới dạng không đổi qua nước tiểu; probenecid có thể làm chậm thải trừ do ức chế bài tiết ống thận.
Giai đoạn I: Hấp thu
Nhãn DailyMed ghi ampicillin bền trong acid dạ dày và hấp thu tốt qua đường tiêu hóa; với viên nang 500 mg, nồng độ đỉnh trung bình trong huyết thanh khoảng 3,0 mcg/mL. Để tối ưu hấp thu, nhãn hướng dẫn dùng với một ly nước đầy, trước bữa ăn 30 phút hoặc sau bữa ăn 2 giờ.
Giai đoạn II: Phân bố
Ampicillin khuếch tán vào hầu hết mô và dịch cơ thể. Thuốc vào dịch não tủy và não chủ yếu khi màng não bị viêm. Tỷ lệ gắn protein huyết tương trung bình khoảng 20%, thấp hơn nhiều penicillin khác. Dạng hoạt tính cũng được ghi nhận trong mật với nồng độ cao hơn huyết thanh ở nhãn dạng tiêm.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Ampicillin được thải trừ phần lớn dưới dạng không đổi qua nước tiểu. Probenecid có thể làm giảm bài tiết ống thận của ampicillin, làm tăng nồng độ trong máu và/hoặc nguy cơ độc tính.
| t½ · Thời gian bán thải | StatPearls/NCBI ghi thời gian bán thải của ampicillin khoảng 0,7–1,5 giờ ở người lớn có chức năng thận bình thường. Ở trẻ sơ sinh, dược động học thay đổi theo tuổi thai và tuổi sau sinh do chức năng thận chưa hoàn thiện. |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố quan trọng gồm chức năng thận, tuổi sơ sinh/nhũ nhi, tình trạng viêm màng não, thời điểm dùng so với bữa ăn và thuốc dùng cùng như probenecid. Nhãn DailyMed nêu chức năng thận chưa hoàn thiện ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ làm chậm thải trừ penicillin; probenecid làm chậm thải trừ ampicillin qua thận.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Ampicillin
Ampicillin thuộc nhóm penicillin phổ mở rộng/aminopenicillin. WHO ATC xếp ampicillin trong nhóm J01CA, mã J01CA01; WHO Essential Medicines phân loại ampicillin trong nhóm kháng sinh ACCESS.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Ampicillin gắn vào các protein gắn penicillin, ức chế các bước cuối của tổng hợp peptidoglycan ở thành tế bào, từ đó gây ly giải và chết tế bào vi khuẩn nhạy cảm. Nhãn DailyMed mô tả thuốc có tác dụng diệt khuẩn trong giai đoạn vi khuẩn đang nhân lên và cơ chế chính là ức chế sinh tổng hợp thành tế bào.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Ampicillin có tác dụng trên một số vi khuẩn Gram dương và Gram âm còn nhạy cảm. Nhãn DailyMed liệt kê các chủng có thể nhạy cảm trong bối cảnh chỉ định, gồm Enterococcus spp., Streptococcus pneumoniae, Streptococcus pyogenes, viridans streptococci, E. coli, H. influenzae không sinh penicillinase, N. meningitidis, P. mirabilis, Salmonella spp. và Shigella spp. Kháng thuốc chủ yếu liên quan beta-lactamase làm phá vỡ vòng beta-lactam.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Ampicillin
Theo nhãn DailyMed, dạng uống được chỉ định cho nhiễm khuẩn do chủng nhạy cảm ở đường tiết niệu - sinh dục, đường hô hấp, đường tiêu hóa và viêm màng não do N. meningitidis. Dạng tiêm được chỉ định trong một số nhiễm khuẩn hô hấp, viêm màng não do vi khuẩn, nhiễm khuẩn huyết, viêm nội tâm mạc, nhiễm khuẩn tiết niệu và nhiễm khuẩn tiêu hóa do chủng nhạy cảm. Chỉ định cụ thể phải căn cứ dạng thuốc, tờ hướng dẫn sử dụng được phê duyệt và kết quả đánh giá lâm sàng/vi sinh.
Ứng dụng đang nghiên cứu. Dùng ngoài chỉ định: một số tài liệu y khoa thứ cấp đề cập ampicillin trong dự phòng nhiễm Streptococcus nhóm B ở trẻ sơ sinh, viêm màng ối hoặc một số phác đồ chuyên khoa; các ứng dụng này cần dựa trên hướng dẫn điều trị hiện hành và quyết định của bác sĩ, không áp dụng như khuyến nghị tự dùng.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin dưới đây chỉ để tham khảo từ nhãn thuốc, không dùng để tự kê đơn hoặc tự điều chỉnh liều. Liều thực tế phụ thuộc loại nhiễm khuẩn, mức độ nặng, cân nặng, tuổi, chức năng thận, kháng sinh đồ và phác đồ tại cơ sở điều trị.
- Dạng uống: nhãn DailyMed ghi người lớn và trẻ >20 kg có thể dùng 250 mg x 4 lần/ngày cho nhiễm khuẩn hô hấp hoặc 500 mg x 4 lần/ngày cho nhiễm khuẩn tiết niệu - sinh dục/tiêu hóa ngoài lậu; trẻ ≤20 kg có liều tính theo mg/kg/ngày và không vượt liều người lớn.
- Dạng tiêm: nhãn DailyMed ghi người ≥40 kg có thể dùng 250–500 mg mỗi 6 giờ cho nhiễm khuẩn hô hấp/mô mềm, 500 mg mỗi 6 giờ cho nhiễm khuẩn tiêu hóa/tiết niệu - sinh dục; viêm màng não hoặc nhiễm khuẩn huyết dùng liều cao hơn theo mg/kg/ngày và chia nhiều lần.
- Người suy thận có thể cần điều chỉnh khoảng cách dùng theo độ thanh thải creatinin; việc này phải do bác sĩ/dược sĩ quyết định.
Dạng uống nên dùng với một ly nước đầy, trước bữa ăn 30 phút hoặc sau bữa ăn 2 giờ để tối ưu hấp thu. Dạng tiêm bắp/tĩnh mạch phải do nhân viên y tế thực hiện; dung dịch tiêm cần được chuẩn bị đúng hướng dẫn và kiểm tra tiểu phân/đổi màu trước khi dùng. Nhãn dạng tiêm cảnh báo tiêm tĩnh mạch quá nhanh có thể gây co giật.
Cần theo dõi đáp ứng lâm sàng, dấu hiệu dị ứng, phát ban, tiêu chảy kéo dài hoặc có máu, bội nhiễm nấm/vi khuẩn không nhạy cảm. Khi dùng kéo dài hoặc liều cao, nhãn khuyến cáo đánh giá định kỳ chức năng thận, gan và hệ tạo máu. Với nhiễm khuẩn cần xác định căn nguyên, nên lấy mẫu nuôi cấy/kháng sinh đồ khi phù hợp.
Cảnh báo và lưu ý về Ampicillin
Chống chỉ định ở người có tiền sử quá mẫn nghiêm trọng với ampicillin hoặc kháng sinh beta-lactam khác, như phản vệ hoặc hội chứng Stevens-Johnson. Nhãn dạng uống cũng ghi chống chỉ định với nhiễm khuẩn do vi khuẩn sinh penicillinase và ở bệnh nhân từng vàng da ứ mật/rối loạn chức năng gan liên quan điều trị ampicillin.
Tác dụng không mong muốn được báo cáo gồm tiêu chảy, buồn nôn, nôn, viêm miệng, viêm lưỡi, viêm ruột, viêm đại tràng giả mạc; phát ban, ngứa, mày đay; tăng men gan; thiếu máu, giảm tiểu cầu, tăng bạch cầu ái toan, giảm bạch cầu hoặc mất bạch cầu hạt. Phản ứng tại chỗ tiêm như đau tại vị trí tiêm hoặc viêm tĩnh mạch huyết khối có thể gặp với dạng tiêm.
Cần lưu ý phản vệ, phù mạch, phản ứng da nặng như SJS/TEN/DRESS/AGEP, tiêu chảy liên quan Clostridioides difficile, độc tính gan, rối loạn huyết học nghiêm trọng và co giật, đặc biệt trong bối cảnh liều cao, suy thận hoặc dùng đường tiêm. Khi có dấu hiệu như khó thở, phù mặt/môi, phát ban lan rộng, tổn thương niêm mạc, tiêu chảy nặng hoặc co giật, người bệnh cần được xử trí y tế kịp thời.
Không dùng ampicillin cho nhiễm virus như cảm lạnh. Không dùng khi không có chỉ định nhiễm khuẩn rõ ràng hoặc dự phòng hợp lý vì có thể làm tăng nguy cơ kháng thuốc. Cần khai thác tiền sử dị ứng penicillin, cephalosporin và dị ứng khác trước khi dùng. Người bệnh tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm khuẩn có tỷ lệ phát ban cao khi dùng ampicillin nên không khuyến cáo dùng trong tình huống này. Cần thận trọng với nguy cơ bội nhiễm và tiêu chảy liên quan C. difficile.
Khi quá liều, nhãn DailyMed khuyến cáo ngừng thuốc, điều trị triệu chứng và hỗ trợ khi cần. Ở bệnh nhân suy thận, kháng sinh nhóm ampicillin có thể được loại bỏ bằng thẩm tách máu nhưng không bằng thẩm phân phúc mạc. Việc xử trí quá liều phải do cơ sở y tế thực hiện.
Dạng viên nang trong nhãn DailyMed được bảo quản ở 20°C đến 25°C và cấp phát trong bao bì kín. Dạng tiêm sau pha cần dùng dung dịch mới pha; tiêm bắp/tĩnh mạch nên dùng trong vòng 1 giờ sau pha theo nhãn được trích dẫn. Điều kiện bảo quản cụ thể có thể khác nhau theo chế phẩm, vì vậy cần tuân thủ tờ hướng dẫn sử dụng của sản phẩm được cấp phép.
Đối tượng đặc biệt
Có thể được dùng cho trẻ em khi có chỉ định chuyên môn. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, chức năng thận chưa hoàn thiện có thể làm chậm thải trừ penicillin; nhãn khuyến cáo dùng liều thấp nhất phù hợp với phác đồ điều trị hiệu quả. Liều trẻ em phải do bác sĩ tính theo cân nặng, tuổi thai/tuổi sau sinh, loại nhiễm khuẩn và chức năng thận.
Nhãn nguồn đối chiếu không nêu khuyến cáo riêng cho người cao tuổi. Cần đánh giá chức năng thận, bệnh đi kèm và thuốc đang dùng vì ampicillin thải trừ chủ yếu qua thận và có tương tác thuốc đáng lưu ý.
Nhãn DailyMed ghi nghiên cứu sinh sản trên động vật không cho thấy bằng chứng gây hại thai do penicillin, nhưng chưa có nghiên cứu đầy đủ và kiểm soát tốt ở phụ nữ có thai; vì vậy chỉ dùng trong thai kỳ khi thật sự cần thiết theo đánh giá của bác sĩ. Không tự dùng ampicillin khi đang mang thai.
Ampicillin được bài tiết vào sữa mẹ. LactMed/NCBI ghi ampicillin tạo nồng độ thấp trong sữa và nhìn chung được xem là chấp nhận được ở bà mẹ cho con bú, nhưng có báo cáo không thường xuyên về thay đổi hệ vi khuẩn đường ruột của trẻ như tiêu chảy hoặc tưa miệng. Cần hỏi bác sĩ/dược sĩ và theo dõi trẻ khi mẹ dùng thuốc.
Ampicillin có liên quan đến rối loạn chức năng gan, viêm gan và vàng da ứ mật trong cảnh báo của nhãn DailyMed; chức năng gan nên được theo dõi định kỳ ở bệnh nhân suy gan. Khuyến cáo điều chỉnh liều cụ thể theo mức độ suy gan.
Cần thận trọng vì ampicillin thải trừ chủ yếu qua thận. StatPearls/NCBI nêu tần suất dùng cần điều chỉnh theo độ thanh thải creatinin; trong suy thận, ampicillin có thể được loại bỏ bằng thẩm tách máu. Việc chỉnh liều phải do bác sĩ/dược sĩ thực hiện.
Tương tác thuốc của Ampicillin
Các tương tác được nhãn DailyMed ghi nhận gồm: allopurinol làm tăng tỷ lệ phát ban; kháng sinh kìm khuẩn như chloramphenicol, erythromycin, sulfonamide hoặc tetracycline có thể ảnh hưởng tác dụng diệt khuẩn của penicillin trong dữ liệu in vitro; thuốc tránh thai đường uống có thể giảm hiệu quả và tăng chảy máu giữa kỳ; probenecid làm giảm bài tiết ống thận của ampicillin, có thể tăng nồng độ thuốc và/hoặc độc tính. Ampicillin cũng có thể gây dương tính giả glucose niệu với một số xét nghiệm dùng đồng sulfat.
Thắc mắc về hoạt chất Ampicillin
Ampicillin là kháng sinh beta-lactam nhóm aminopenicillin, có tác dụng diệt khuẩn trên vi khuẩn nhạy cảm bằng cách ức chế tổng hợp thành tế bào vi khuẩn. Thuốc chỉ dùng khi có chỉ định phù hợp của nhân viên y tế.
Không. Ampicillin là kháng sinh nên không điều trị nhiễm virus như cảm lạnh thông thường. Dùng kháng sinh khi không cần thiết có thể làm tăng nguy cơ kháng thuốc.
Có. Nhãn DailyMed ghi ampicillin là thuốc kê đơn. Tại Việt Nam, việc kê đơn thuốc hóa dược trong điều trị ngoại trú cần phù hợp tờ hướng dẫn sử dụng được Bộ Y tế phê duyệt, hướng dẫn điều trị hoặc Dược thư quốc gia Việt Nam hiện hành.
Có thể gặp tiêu chảy, buồn nôn, nôn, viêm miệng/viêm lưỡi, phát ban, ngứa, mày đay hoặc thay đổi xét nghiệm máu. Phản ứng nghiêm trọng nhưng cần chú ý gồm phản vệ, phản ứng da nặng, tiêu chảy liên quan C. difficile, rối loạn huyết học và co giật.
Phụ nữ có thai chỉ dùng khi bác sĩ đánh giá thật sự cần thiết. Khi cho con bú, LactMed ghi ampicillin thường tạo nồng độ thấp trong sữa, nhưng vẫn cần theo dõi trẻ về tiêu chảy hoặc tưa miệng và hỏi ý kiến bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng.

