Acid Aspartic, hay axit aspartic/aspartic acid, là một acid amin không thiết yếu mà cơ thể người có thể tự tổng hợp trong điều kiện sinh lý bình thường. Dạng L-aspartic acid tham gia cấu trúc protein và các quá trình chuyển hóa như chu trình ure, chuyển amin và vận chuyển chất khử qua hệ malate-aspartate. Dạng D-aspartic acid thường được quảng bá trong thực phẩm bổ sung liên quan testosterone hoặc sinh sản nam, nhưng bằng chứng trên người còn hạn chế và không nhất quán; một tổng quan hệ thống năm 2017 kết luận dữ liệu ở người còn thưa và chất lượng nghiên cứu còn hạn chế. Acid Aspartic có thể là thành phần của dung dịch acid amin kê đơn dùng trong dinh dưỡng tĩnh mạch, nhưng không nên tự ý dùng để điều trị bệnh hoặc tăng nội tiết tố. ([PubChem][1])
Nội dung chính
- Acid Aspartic là gì?: Một acid amin không thiết yếu; dạng sinh lý phổ biến là L-aspartic acid/aspartate. ([PubChem][1])
- Có phải thuốc không?: Bản thân Acid Aspartic có thể là thành phần trong dung dịch acid amin kê đơn dùng đường tĩnh mạch; sản phẩm bổ sung chứa D-aspartic acid không nên được xem là thuốc điều trị bệnh. ([DailyMed][2])
- Chỉ định được phê duyệt: Trong nhãn Aminosyn II, L-aspartic acid là một thành phần của dung dịch acid amin dùng làm nguồn nitrogen trong hỗ trợ dinh dưỡng khi người bệnh không thể/không nên dùng đường tiêu hóa hoặc hấp thu protein bị suy giảm. ([DailyMed][2])
- Testosterone/sinh sản nam: Dữ liệu D-aspartic acid ở người còn không nhất quán; nghiên cứu trên nam tập kháng lực ghi nhận 3 g/ngày không làm tăng testosterone, 6 g/ngày làm giảm testosterone toàn phần và tự do trong 14 ngày. ([PubMed][3])
- Không nên tự dùng: Không tự ý dùng Acid Aspartic/D-aspartic acid để tăng testosterone, điều trị vô sinh, tăng cơ hoặc điều trị bệnh nếu chưa được chuyên gia y tế đánh giá.
- Field thiếu dữ liệu: Các thông tin chưa có nguồn chính thức hoặc chưa chắc chắn được ghi “”.
Hoạt chất Acid Aspartic là gì?
Acid Aspartic là một acid amin nội sinh, không thiết yếu, có vai trò trong cấu trúc protein và chuyển hóa nitrogen. Trong cơ thể, dạng L-aspartic acid/aspartate là dạng liên quan trực tiếp đến protein và chuyển hóa sinh lý; dạng D-aspartic acid là đồng phân khác, được nghiên cứu về vai trò thần kinh-nội tiết nhưng chưa đủ căn cứ để xem là thuốc tăng testosterone hoặc thuốc điều trị vô sinh. ([PubChem][1])
Acid Aspartic
INN Aspartic acid; L-Aspartic acid; D-Aspartic acid. PubChem ghi nhận L-aspartic acid là acid amin không thiết yếu trong điều kiện sinh lý bình thường. ([PubChem][1])
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Acid Aspartic |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Aspartic acid; L-Aspartic acid; D-Aspartic acid. PubChem ghi nhận L-aspartic acid là acid amin không thiết yếu trong điều kiện sinh lý bình thường. ([PubChem][1]) |
| Tên IUPAC | 2-aminobutanedioic acid |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Axit aspartic; aspartate; L-aspartate; 2-aminobutanedioic acid; 2-aminosuccinic acid; Asp; ký hiệu một chữ trong protein là D nhưng không đồng nghĩa với D-aspartic acid. |
| Tên viết tắt | Asp |
| Tên Latinh / tên dược điển | Acidum asparticum |
| Tên USAN | aspartic acid |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Chưa xác minh |
|---|---|
| UNII | Chưa xác minh |
| PubChem CID | Chưa xác minh |
| RxNorm CUI | Chưa xác minh |
| Công thức phân tử | C4H7NO4 |
Dược động học của Acid Aspartic
Dược động học chuẩn của Acid Aspartic đơn chất ở người theo kiểu thuốc độc lập. Về sinh học, L-aspartic acid là acid amin nội sinh được hấp thu/chuyển hóa qua các con đường chuyển hóa acid amin; khi dùng trong dung dịch acid amin tĩnh mạch, nó góp vào nguồn nitrogen và acid amin cho tổng hợp protein. ([DailyMed][2])
Giai đoạn I: Hấp thu
Hấp thu đường uống của Acid Aspartic trong chế phẩm bổ sung ở người. Khi dùng đường tĩnh mạch trong dung dịch acid amin, hoạt chất đi trực tiếp vào tuần hoàn theo chế độ truyền do bác sĩ chỉ định.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng đường uống định lượng của Acid Aspartic/D-aspartic acid trong chế phẩm bổ sung. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thông số phân bố định lượng của Acid Aspartic như thuốc đơn chất. Aspartate là chất chuyển hóa nội sinh hiện diện trong mô và tham gia nhiều phản ứng chuyển amin.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Aspartate tham gia phản ứng chuyển amin thông qua aspartate aminotransferase; enzyme này xúc tác chuyển đổi giữa aspartate/α-ketoglutarate và oxaloacetate/glutamate, với pyridoxal-5′-phosphate là đồng yếu tố. ([NCBI][7])
Giai đoạn IV: Thải trừ
Dữ liệu thải trừ định lượng của Acid Aspartic đơn chất ở người. Trong bối cảnh dinh dưỡng tĩnh mạch, lượng acid amin dư hoặc nitrogen liên quan cần được theo dõi qua ure máu, chức năng thận, chức năng gan và cân bằng chuyển hóa. ([DailyMed][2])
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Chức năng gan, chức năng thận, tình trạng dinh dưỡng, chuyển hóa nitrogen, bệnh lý chuyển hóa bẩm sinh, chế độ protein và đường dùng có thể ảnh hưởng đến xử lý acid amin. Với dung dịch acid amin tĩnh mạch, DailyMed cảnh báo suy gan/suy thận có thể làm tăng nguy cơ mất cân bằng acid amin, tăng BUN, tăng amoniac và biến chứng chuyển hóa. ([DailyMed][2])
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Acid Aspartic
Acid amin không thiết yếu; thành phần trong dung dịch acid amin/dinh dưỡng tĩnh mạch; thành phần thực phẩm bổ sung tùy sản phẩm. Không nên gộp mọi dạng L-aspartic acid, D-aspartic acid và muối aspartate thành cùng một chỉ định điều trị.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Với vai trò dinh dưỡng, L-aspartic acid cung cấp acid amin/nitrogen cho tổng hợp protein và chuyển hóa nội sinh. Aspartate cũng tham gia phản ứng chuyển amin, chu trình ure, gluconeogenesis và hệ malate-aspartate shuttle. Với D-aspartic acid, cơ chế liên quan điều hòa thần kinh-nội tiết vẫn đang nghiên cứu; bằng chứng lâm sàng ở người chưa nhất quán. ([DailyMed][2])
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Trong dung dịch acid amin tĩnh mạch, tác dụng dược lực học là hỗ trợ cân bằng nitrogen, tổng hợp protein, lành vết thương và giảm dị hóa protein khi phối hợp với dextrose, điện giải, vitamin, vi lượng và lipid theo phác đồ dinh dưỡng. Đây là tác dụng của dung dịch acid amin phối hợp, không phải bằng chứng cho Acid Aspartic đơn chất điều trị bệnh. ([DailyMed][2])
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Acid Aspartic
- Thành phần trong dung dịch acid amin kê đơn dùng để hỗ trợ dinh dưỡng đường tĩnh mạch khi dinh dưỡng đường tiêu hóa không dung nạp, không phù hợp, không đủ hoặc hấp thu protein bị suy giảm. ([DailyMed][2])
- Thành phần trong thực phẩm bổ sung acid amin hoặc D-aspartic acid: không được xem là chỉ định điều trị bệnh nếu không có phê duyệt thuốc phù hợp. FDA nêu thực phẩm bổ sung không được tiếp thị để điều trị, phòng ngừa hoặc chữa bệnh. ([U.S. Food and Drug Administration][8])
- Chỉ định thuốc đơn chất Acid Aspartic tại Việt Nam.
D-aspartic acid đang được nghiên cứu/được quảng bá trong các bối cảnh testosterone, tập luyện kháng lực và sinh sản nam, nhưng kết quả ở người không nhất quán. Tổng quan hệ thống năm 2017 kết luận bằng chứng trên người còn thưa, chủ yếu do số lượng nghiên cứu ít và chất lượng còn hạn chế; nghiên cứu ở nam tập kháng lực cho thấy không cải thiện testosterone hoặc kết quả tập luyện. ([PubMed][9])
Liều dùng và cách sử dụng
Không có liều Acid Aspartic đơn chất chung cho mọi người. Với dung dịch acid amin tĩnh mạch, liều là liều tổng acid amin, phụ thuộc nhu cầu protein, tình trạng chuyển hóa và đáp ứng lâm sàng; DailyMed nêu tổng liều hằng ngày phụ thuộc nhu cầu protein và đáp ứng chuyển hóa/lâm sàng của người bệnh. ([DailyMed][2]) D-aspartic acid trong nghiên cứu thường được dùng 3–6 g/ngày trong thời gian ngắn, nhưng dữ liệu không đủ để khuyến cáo tự dùng; 6 g/ngày trong một nghiên cứu 14 ngày ở nam tập kháng lực làm giảm testosterone toàn phần và tự do. ([PubMed][3])
Chỉ dùng theo đúng dạng sản phẩm và hướng dẫn của bác sĩ/dược sĩ. Dung dịch acid amin tĩnh mạch phải dùng trong cơ sở y tế, theo kỹ thuật vô khuẩn và theo dõi xét nghiệm. Không tự ý dùng D-aspartic acid để tăng testosterone, tăng cơ, hỗ trợ sinh sản hoặc điều trị bệnh.
Với dinh dưỡng tĩnh mạch chứa acid amin, cần theo dõi glucose, BUN/ure máu, điện giải, amoniac, cân bằng acid-base, protein huyết thanh, chức năng gan, chức năng thận, áp lực thẩm thấu và công thức máu theo chỉ định. DailyMed nhấn mạnh cần đánh giá xét nghiệm phù hợp trong quá trình dùng dung dịch acid amin. ([DailyMed][2]) Với thực phẩm bổ sung D-aspartic acid, nên theo dõi triệu chứng bất thường, thuốc đang dùng và bệnh nền; chưa có bộ chỉ số theo dõi chuẩn được phê duyệt.
Cảnh báo và lưu ý về Acid Aspartic
Với dung dịch acid amin chứa L-aspartic acid như Aminosyn II, nhãn DailyMed ghi không dùng ở bệnh nhân hôn mê gan hoặc rối loạn chuyển hóa liên quan suy giảm sử dụng nitrogen. ([DailyMed][2]) Chống chỉ định riêng cho Acid Aspartic/D-aspartic acid đơn chất. Không dùng nếu có tiền sử quá mẫn với thành phần của sản phẩm.
Với dung dịch acid amin tĩnh mạch, có thể gặp kích ứng tĩnh mạch tại chỗ, đỏ bừng toàn thân, sốt, buồn nôn; các biến chứng chuyển hóa của dinh dưỡng tĩnh mạch có thể gồm rối loạn acid-base, rối loạn điện giải, tăng đường huyết, mất nước, tăng men gan và tăng amoniac ở trẻ em. ([DailyMed][2]) Tác dụng không mong muốn đặc hiệu của D-aspartic acid đường uống dài hạn.
Với dung dịch acid amin tĩnh mạch, cần lưu ý tăng BUN, mất cân bằng acid amin, tăng amoniac, lơ mơ/hôn mê ở bệnh nhân suy gan, nguy cơ tích lũy nhôm ở người suy thận hoặc trẻ sinh non khi dùng kéo dài sản phẩm có chứa nhôm. ([DailyMed][2]) Với D-aspartic acid bổ sung, dữ liệu an toàn dài hạn còn hạn chế; cần thận trọng với các dấu hiệu rối loạn nội tiết, tâm trạng, tiêu hóa hoặc phản ứng dị ứng.
- Không tự dùng Acid Aspartic/D-aspartic acid để điều trị bệnh, tăng testosterone hoặc điều trị vô sinh.
- Người bệnh gan, thận, rối loạn chuyển hóa nitrogen, trẻ sơ sinh/trẻ nhỏ, phụ nữ có thai hoặc cho con bú cần thận trọng đặc biệt.
- Với dinh dưỡng tĩnh mạch, nguy cơ nhiễm khuẩn catheter, quá tải dịch, rối loạn chuyển hóa và sai sót pha trộn cần được kiểm soát bởi nhân viên y tế. ([DailyMed][2])
- Thực phẩm bổ sung không phải thuốc và không nên được dùng thay thế điều trị y khoa. ([Office of Dietary Supplements][10])
Với dung dịch acid amin tĩnh mạch, DailyMed nêu khi quá tải dịch hoặc quá tải chất hòa tan cần đánh giá lại người bệnh và áp dụng biện pháp điều chỉnh phù hợp. ([DailyMed][2]) Với D-aspartic acid/Acid Aspartic đường uống, hướng xử trí quá liều chuẩn hóa. Nếu dùng quá liều hoặc có triệu chứng bất thường, cần ngừng dùng và liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc.
Bảo quản theo nhãn từng sản phẩm. Với Aminosyn II, nhãn ghi bảo quản 20–25°C, tránh đông lạnh, chỉ dùng nếu dung dịch trong và bao bì không hư hỏng; sau khi mở cổng của bao bì pharmacy bulk package cần hoàn tất rút dung dịch trong vòng 4 giờ và không lưu trữ dung dịch có phụ gia. ([DailyMed][2])
Đối tượng đặc biệt
Với dung dịch acid amin tĩnh mạch, DailyMed lưu ý tăng amoniac có ý nghĩa đặc biệt ở trẻ sơ sinh/trẻ nhỏ và cần đo amoniac máu thường xuyên; an toàn và hiệu quả của dung dịch trong bao bì linh hoạt ở bệnh nhi chưa được thiết lập đầy đủ. ([DailyMed][2]) Với D-aspartic acid bổ sung cho trẻ em; không tự ý dùng.
DailyMed nêu lựa chọn liều ở người cao tuổi cần thận trọng do tần suất suy giảm chức năng gan, thận, tim, bệnh kèm và dùng nhiều thuốc cao hơn; thuốc được thải trừ đáng kể qua thận nên có thể cần theo dõi chức năng thận. ([DailyMed][2])
Với Aminosyn II, nhãn cũ ghi Pregnancy Category C, chưa có nghiên cứu sinh sản trên động vật và chưa biết có gây hại thai hay không; chỉ dùng cho phụ nữ có thai khi thật sự cần thiết. ([DailyMed][2]) Dữ liệu an toàn của D-aspartic acid bổ sung trong thai kỳ; không tự ý dùng.
DailyMed khuyến cáo thận trọng khi dùng dung dịch acid amin từ bao bì linh hoạt cho phụ nữ cho con bú. ([DailyMed][2]) Dữ liệu D-aspartic acid bổ sung trong thời kỳ cho con bú; nên hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng.
Dung dịch acid amin không dùng ở bệnh nhân hôn mê gan; bệnh nhân suy gan có thể gặp mất cân bằng acid amin, kiềm chuyển hóa, azotemia trước thận, tăng amoniac, lơ mơ và hôn mê khi dùng acid amin tĩnh mạch. ([DailyMed][2])
DailyMed cảnh báo truyền acid amin ở người suy thận có thể làm tăng BUN; sản phẩm chứa nhôm có thể tích lũy độc tính khi dùng đường tĩnh mạch kéo dài ở bệnh nhân suy thận. Cần theo dõi chức năng thận và nitrogen. ([DailyMed][2])
Dữ liệu cho Acid Aspartic/D-aspartic acid ảnh hưởng trực tiếp đến lái xe/vận hành máy móc. Nếu có chóng mặt, buồn nôn, mệt, rối loạn tâm trạng hoặc đang dùng phối hợp với thuốc ảnh hưởng thần kinh, nên tránh lái xe/vận hành máy móc và hỏi chuyên gia y tế.
Tương tác thuốc của Acid Aspartic
Với dung dịch acid amin phối hợp, DailyMed nêu tetracycline có tác dụng chống đồng hóa và có thể làm giảm tác dụng tiềm năng của acid amin truyền cùng dextrose trong phác đồ nuôi dưỡng đường tĩnh mạch. ([DailyMed][2]) Tương tác riêng của Acid Aspartic/D-aspartic acid bổ sung với thuốc nội tiết, thuốc hỗ trợ sinh sản hoặc liệu pháp testosterone; người đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng.
Thắc mắc về hoạt chất Acid Aspartic
Acid Aspartic là một acid amin không thiết yếu, cơ thể có thể tự tổng hợp trong điều kiện bình thường. Dạng L-aspartic acid/aspartate tham gia cấu trúc protein và nhiều quá trình chuyển hóa nitrogen. ([PubChem][1])
L-Aspartic acid là dạng thường tham gia protein và chuyển hóa sinh lý. D-Aspartic acid là đồng phân khác, được nghiên cứu về vai trò thần kinh-nội tiết và thường xuất hiện trong thực phẩm bổ sung; tuy nhiên bằng chứng trên người về tăng testosterone hoặc cải thiện sinh sản còn hạn chế và không nhất quán. ([PubMed][9])
Chưa có đủ bằng chứng đáng tin cậy để khuyến cáo tự dùng Acid Aspartic/D-aspartic acid nhằm tăng testosterone. Một tổng quan hệ thống ghi nhận kết quả trên người không nhất quán; nghiên cứu ở nam tập kháng lực cho thấy 3 g/ngày không làm tăng testosterone và 6 g/ngày làm giảm testosterone toàn phần, testosterone tự do trong 14 ngày. ([PubMed][9])
Không nên xem Acid Aspartic/D-aspartic acid là thuốc điều trị vô sinh nam nếu chưa có chỉ định và đánh giá y khoa. Một số nghiên cứu đang xem xét vai trò D-aspartic acid trong sinh sản nam, nhưng dữ liệu chưa đủ để thay thế thăm khám, xét nghiệm tinh dịch đồ, đánh giá nội tiết và điều trị chuyên khoa. ([PubMed][11])
Không nên tự ý dùng, đặc biệt nếu đang có bệnh nền, đang dùng thuốc nội tiết, thuốc hỗ trợ sinh sản, thuốc điều trị mạn tính, đang mang thai hoặc cho con bú. FDA nêu thực phẩm bổ sung không được tiếp thị như sản phẩm điều trị, phòng ngừa hoặc chữa bệnh; người dùng nên hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng. ([U.S. Food and Drug Administration][8])

