Thiếu folate là tình trạng cơ thể không có đủ vitamin B9 để tổng hợp DNA và tạo tế bào máu trưởng thành. Biểu hiện có thể gồm mệt mỏi, da nhợt, khó thở, hồi hộp, lưỡi đau và loét miệng; thiếu folate đơn thuần thường không gây bệnh lý thần kinh đặc hiệu nhưng đặc biệt quan trọng quanh thời điểm thụ thai vì liên quan sự đóng ống thần kinh. Nguyên nhân thường liên quan chế độ ăn nghèo rau xanh, đậu, uống rượu nhiều. Chẩn đoán phối hợp bệnh sử, khám và xét nghiệm huyết học để xác nhận cơ chế, mức độ và bệnh nền. Điều trị sớm, lựa chọn theo nguyên nhân, giúp cải thiện triệu chứng, bảo vệ cơ quan và giảm biến chứng.
Thiếu folate là bệnh gì?
Thiếu folate là tình trạng thiếu vi chất, không lây, thường tiến triển trong vài tuần đến vài tháng vì dự trữ folate của cơ thể tương đối hạn chế. Về bản chất, đây là tình trạng cơ thể không có đủ vitamin B9 để tổng hợp DNA và tạo tế bào máu trưởng thành. Khái niệm này cần được phân biệt với các bệnh có biểu hiện tương tự vì thiếu folate đơn thuần thường không gây bệnh lý thần kinh đặc hiệu nhưng đặc biệt quan trọng quanh thời điểm thụ thai vì liên quan sự đóng ống thần kinh. Việc xác định đúng nguyên nhân có ý nghĩa thực tế đối với xét nghiệm, thời gian theo dõi và lựa chọn điều trị. Người bệnh không nên tự kết luận chỉ từ một chỉ số, bởi kết quả cần được đặt trong bối cảnh triệu chứng, thuốc, bệnh nền và diễn tiến.
| Tên bệnh | Thiếu folate |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Folate deficiency |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiếu vitamin B9; thiếu acid folic; folate thấp; thiếu folat |
| Mã ICD-10 | E53.8 – Thiếu các vitamin nhóm B xác định khác; nếu đã có thiếu máu do folate, mã nhóm D52.- được lựa chọn theo nguyên nhân |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Huyết học – dinh dưỡng – thiếu máu hồng cầu khổng lồ |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tủy xương, hồng cầu và niêm mạc tiêu hóa bị ảnh hưởng chính; thai và nhau thai đặc biệt nhạy với thiếu folate trong phát triển sớm |
| Tính chất bệnh | Tình trạng thiếu vi chất, không lây, thường tiến triển trong vài tuần đến vài tháng vì dự trữ folate của cơ thể tương đối hạn chế |
| Mức độ phổ biến | Có thể gặp ở người ăn uống kém, rối loạn hấp thu, uống rượu nhiều, nhu cầu tăng hoặc dùng thuốc đối kháng folate; dữ liệu Việt Nam đại diện còn hạn chế |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Thiếu folate
Cơ chế của Thiếu folate được mô tả như sau: Folate thiếu làm giảm tổng hợp thymidylate và purine, khiến tế bào không sao chép DNA hiệu quả, tạo nguyên hồng cầu khổng lồ và sinh máu không hiệu quả; homocysteine có thể tăng nhưng methylmalonic acid thường không tăng. Chuỗi thay đổi này giải thích vì sao người bệnh có thể xuất hiện mệt mỏi, da nhợt, khó thở, hồi hộp, lưỡi đau và loét miệng và vì sao điều trị chỉ triệu chứng mà không xử lý cơ chế thường không đủ.
Thiếu folate được phân loại theo giảm đưa vào; giảm hấp thu; tăng nhu cầu; tăng mất; và ức chế chuyển hóa bởi thuốc. Phân loại giúp bác sĩ dự đoán diễn tiến, lựa chọn xét nghiệm và quyết định điều trị. Không nên tự xếp mức độ dựa trên một kết quả đơn lẻ, vì tiêu chuẩn chuyên môn còn tính đến triệu chứng, tổn thương cơ quan và bệnh nền.
Về dịch tễ, tần suất giảm ở nơi có tăng cường acid folic nhưng vẫn gặp ở người suy dinh dưỡng, nghiện rượu, kém hấp thu và thai kỳ không bổ sung; thiếu phối hợp với sắt hoặc B12 khá thường gặp. Tần suất báo cáo có thể khác nhau do tiêu chuẩn chẩn đoán, phương pháp xét nghiệm và đặc điểm quần thể. Vì dữ liệu Việt Nam còn chưa đầy đủ cho mọi nhóm, bài viết tránh đưa tỷ lệ cụ thể không có nguồn đại diện.
Thiếu folate không lây. Quá trình hình thành bệnh liên quan đến Folate thiếu làm giảm tổng hợp thymidylate và purine, khiến tế bào không sao chép DNA hiệu quả, tạo nguyên hồng cầu khổng lồ và sinh máu không hiệu quả; homocysteine có thể tăng nhưng methylmalonic acid thường không tăng. Đường gây bệnh vì vậy là biến đổi sinh học trong cơ thể hoặc hậu quả của tác nhân nền, không phải lây truyền từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thiếu folate
Nguyên nhân và bối cảnh liên quan của Thiếu folate gồm chế độ ăn nghèo rau xanh và đậu, uống rượu nhiều, bệnh celiac, viêm ruột, thai kỳ, tan máu mạn, lọc máu và thuốc ảnh hưởng chuyển hóa folate. Cần phân biệt nguyên nhân nền với yếu tố thúc đẩy hoặc yếu tố làm bệnh nặng hơn. Không nên tự quy kết cho một thuốc, thực phẩm hay bệnh nền nếu chưa đánh giá quan hệ thời gian và loại trừ nguyên nhân khác.
Yếu tố nguy cơ được ghi nhận gồm khẩu phần ít rau–đậu, uống rượu, bệnh celiac hoặc viêm ruột, thai kỳ, tan máu mạn, lọc máu và dùng methotrexate, trimethoprim, sulfasalazine hoặc một số thuốc chống co giật. Một số yếu tố có thể điều chỉnh bằng thay đổi lối sống, bảo hộ hoặc theo dõi thuốc; các yếu tố di truyền, tuổi và bệnh nền cần được quản lý bằng sàng lọc và theo dõi cá thể hóa.
Nhóm cần ngưỡng nghi ngờ thấp hơn gồm phụ nữ chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai, người uống rượu kéo dài, người suy dinh dưỡng, người có bệnh ruột, tan máu mạn, lọc máu hoặc dùng thuốc ảnh hưởng folate. Những người này không nhất thiết sẽ mắc Thiếu folate, nhưng khi có mệt mỏi, da nhợt, khó thở, hồi hộp, lưỡi đau và loét miệng nên được đánh giá sớm để tránh chậm chẩn đoán.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thiếu folate
Triệu chứng của Thiếu folate có thể khởi phát âm thầm hoặc nhanh tùy nguyên nhân. Bức tranh chung gồm mệt mỏi, da nhợt, khó thở, hồi hộp, lưỡi đau và loét miệng. Một số người chưa có triệu chứng và chỉ phát hiện qua xét nghiệm; người cao tuổi, trẻ em, thai phụ hoặc người đa bệnh lý có thể biểu hiện không điển hình.
- Mệt mỏi, yếu và giảm khả năng gắng sức do thiếu máu.
- Da và niêm mạc nhợt, đôi khi hồi hộp hoặc khó thở.
- Lưỡi đỏ, đau rát và giảm cảm giác ngon miệng.
- Loét miệng tái diễn hoặc khó chịu đường tiêu hóa.
- Đau đầu, khó tập trung và dễ cáu gắt.
- Chóng mặt khi đứng hoặc hoạt động ở người thiếu máu rõ.
- Vàng da nhẹ do phá hủy tiền hồng cầu trong tủy.
- Giảm bạch cầu và tiểu cầu trong thiếu folate nghiêm trọng.
- Sụt cân hoặc tiêu chảy khi nguyên nhân là kém hấp thu.
- Thay đổi sắc tố da, tóc hoặc móng không đặc hiệu.
Nên đặt lịch khám: khi có mệt mỏi, da nhợt, khó thở, hồi hộp, lưỡi đau và loét miệng kéo dài hoặc thuộc nhóm nguy cơ. Cần khám trong ngày: khi triệu chứng tăng nhanh, có sốt, chảy máu, tiểu ít, dấu thần kinh hoặc khó thở đáng kể tùy bệnh. Cần tái khám sớm: nếu đã điều trị Thiếu folate nhưng không cải thiện, xuất hiện tác dụng phụ hoặc xét nghiệm xấu đi. Không tự chờ đợi khi có dấu hiệu tổn thương cơ quan.
- Khó thở lúc nghỉ, đau ngực, ngất hoặc lú lẫn trong thiếu folate nặng: gọi 115 hoặc đến cấp cứu.
- Chảy máu không cầm, sốt cao kèm giảm bạch cầu hoặc bầm tím lan nhanh cần đánh giá khẩn.
- Thai phụ có choáng, khó thở nặng hoặc tim đập nhanh liên tục không nên tự lái xe.
- Không trì hoãn cấp cứu để thử tăng rau xanh, viên bổ sung không rõ thành phần hoặc mẹo dân gian.
Chẩn đoán Thiếu folate
Chẩn đoán Thiếu folate phối hợp bệnh sử, khám lâm sàng và công thức máu, phết máu, folate huyết thanh hoặc hồng cầu tùy cơ sở, vitamin B12, ferritin, homocysteine, chức năng gan–thận–tuyến giáp và xét nghiệm celiac khi phù hợp. Quy trình vừa xác nhận tình trạng, vừa đánh giá mức độ và tìm nguyên nhân. Một xét nghiệm bất thường đơn độc thường không đủ; bác sĩ có thể lặp lại hoặc bổ sung xét nghiệm khi kết quả không phù hợp với biểu hiện.
Bác sĩ hỏi khẩu phần, rượu, thai kỳ, bệnh ruột, thuốc và sụt cân; khám nhợt, lưỡi đỏ, loét miệng, dấu suy dinh dưỡng, bụng và thần kinh để tìm biểu hiện không phù hợp với thiếu folate đơn thuần. Khám giúp đánh giá mức độ và định hướng nguyên nhân nhưng không thay thế xét nghiệm xác nhận.
Các xét nghiệm chính gồm công thức máu, phết máu, folate huyết thanh hoặc hồng cầu tùy cơ sở, vitamin B12, ferritin, homocysteine, chức năng gan–thận–tuyến giáp và xét nghiệm celiac khi phù hợp. Mỗi xét nghiệm có mục đích và giới hạn riêng: một số xác nhận cơ chế, một số đánh giá mức độ, một số dùng tìm bệnh nền. Kết quả cần được diễn giải theo thời điểm lấy mẫu, thuốc đã dùng, chức năng gan–thận và phương pháp phòng xét nghiệm.
Vai trò chẩn đoán hình ảnh trong Thiếu folate: hình ảnh không xác nhận thiếu folate; siêu âm, nội soi hoặc CT chỉ dùng khi tìm bệnh gan, bệnh ruột, khối u hoặc nguyên nhân khác của sụt cân và thiếu máu. Hình ảnh thường dùng để tìm nguyên nhân hoặc biến chứng, không thay thế xét nghiệm huyết học cốt lõi và không nên thực hiện tràn lan khi không có chỉ định.
Tiêu chuẩn chẩn đoán được áp dụng trong thực hành là folate dưới khoảng tham chiếu kết hợp biểu hiện phù hợp và bằng chứng thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ, sau khi xem xét B12 và các nguyên nhân macrocytosis khác. Tiêu chuẩn phải do bác sĩ sử dụng trong bối cảnh phù hợp, không nên biến thành công cụ tự chẩn đoán hoặc tự quyết định thuốc.
Điều trị Thiếu folate
Nguyên tắc điều trị Thiếu folate: bổ sung folate, sửa chế độ ăn, xử lý kém hấp thu hoặc nhu cầu tăng và loại bỏ yếu tố gây thiếu khi an toàn; phải đánh giá B12 trước hoặc đồng thời. Bác sĩ phân tầng mức độ, xử lý nguyên nhân và cân nhắc nhập viện khi có nguy cơ tổn thương cơ quan, nhiễm trùng, chảy máu hoặc mất bù. Kế hoạch phải cá thể hóa theo tuổi, thai kỳ, bệnh nền và khả năng theo dõi.
Điều trị bằng thuốc có thể gồm folic acid là dạng thường dùng; folinic acid chỉ phù hợp một số tình huống đối kháng folate. Không tự thay đổi methotrexate, thuốc chống co giật hoặc thuốc nền. Việc chọn hoạt chất, đường dùng và thời gian dựa trên nguyên nhân, mức độ và nguy cơ. Người bệnh không tự mua, tự tăng giảm hoặc ngừng thuốc vì có thể làm bệnh nặng lên hoặc che lấp chẩn đoán.
Thủ thuật hoặc can thiệp liên quan đến Thiếu folate: không có thủ thuật điều trị; truyền hồng cầu chỉ cân nhắc khi thiếu máu nặng gây thiếu oxy, còn nội soi hoặc sinh thiết nhằm tìm nguyên nhân. Chỉ định dựa trên triệu chứng, mức độ và lợi ích–nguy cơ; các can thiệp này phải được thực hiện tại cơ sở có chuyên môn phù hợp.
Vai trò phẫu thuật trong Thiếu folate: phẫu thuật không điều trị thiếu folate trực tiếp; người sau phẫu thuật ruột hoặc bariatric cần theo dõi nhiều vi chất và tối ưu thiếu máu quanh mổ. Nếu người bệnh cần mổ vì bệnh khác, nhóm điều trị phải phối hợp để giảm nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng, thiếu oxy hoặc tương tác thuốc.
Chăm sóc hỗ trợ gồm tư vấn khẩu phần giàu rau–đậu, điều trị suy dinh dưỡng, hỗ trợ giảm rượu, chăm sóc răng miệng khi viêm lưỡi và điều chỉnh hoạt động khi thiếu máu. Mục tiêu là giảm biến chứng, duy trì chức năng và chất lượng sống, nhưng không thay thế điều trị nguyên nhân hoặc can thiệp cấp cứu.
Theo dõi Thiếu folate gồm theo dõi triệu chứng, hồng cầu lưới, hemoglobin và MCV; không đáp ứng gợi ý tiếp tục mất folate, kém hấp thu, thiếu B12 hoặc sắt phối hợp hay chẩn đoán khác. Bác sĩ đánh giá cả đáp ứng và độc tính điều trị; kết quả xấu đi hoặc triệu chứng mới cần liên hệ sớm, không chờ đến lần hẹn định kỳ.
Thời gian điều trị: thường cần vài tháng để phục hồi dự trữ, nhưng bệnh kém hấp thu, tan máu mạn hoặc thuốc kéo dài có thể đòi hỏi bổ sung lâu hơn. Không thể cam kết thời điểm khỏi cố định vì nguyên nhân, mức độ, bệnh nền và đáp ứng khác nhau. Ngừng sớm hoặc theo dõi không đủ có thể làm tăng nguy cơ tái phát.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng của Thiếu folate có thể gồm thiếu máu nặng, giảm bạch cầu hoặc tiểu cầu; trong thai kỳ, thiếu quanh thụ thai làm tăng nguy cơ khuyết tật ống thần kinh; folic acid đơn độc có thể che lấp thiếu B12. Nguy cơ tăng khi bệnh nặng, chẩn đoán muộn, có bệnh nền hoặc điều trị gây độc tính. Nhận biết dấu cảnh báo và theo dõi đúng giúp giảm hậu quả.
Tiên lượng của Thiếu folate: thường hồi phục tốt khi bổ sung đúng và xử lý nguyên nhân; dự phòng trước thụ thai có giá trị hơn điều trị muộn đối với khuyết tật ống thần kinh. Đây là thông tin ở mức quần thể; không thể dự đoán chính xác kết quả hoặc tuổi thọ cá nhân chỉ từ một xét nghiệm hay một lần khám.
Khả năng tái phát: có thể tái phát nhanh vì dự trữ nhỏ nếu chế độ ăn, rượu, kém hấp thu, nhu cầu tăng hoặc thuốc gây thiếu vẫn còn. Giảm nguy cơ bằng cách xử lý nguyên nhân, tuân thủ điều trị và tái khám theo kế hoạch. Khi triệu chứng quay lại, cần đánh giá lại thay vì tự lặp lại đơn thuốc cũ.
Phòng ngừa Thiếu folate và biến chứng gồm ăn đa dạng có rau lá xanh, đậu, trái cây và thực phẩm tăng cường; giảm rượu; điều trị bệnh ruột; dùng folic acid trước thụ thai và đầu thai kỳ theo khuyến cáo. Không có biện pháp nào bảo đảm tuyệt đối, nhưng quản lý yếu tố nguy cơ và phát hiện sớm có thể giảm mức độ nặng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thiếu folate
Nguyên tắc ăn uống: rau lá xanh, đậu, măng tây, bơ, trái cây họ cam, gan và ngũ cốc tăng cường là nguồn tốt; nấu quá lâu có thể làm giảm folate. Chế độ ăn phải phù hợp với thận, gan, tim, thai kỳ và bệnh tiêu hóa. Không coi thực phẩm hoặc thực phẩm bổ sung là thuốc chữa Thiếu folate.
Sinh hoạt và vận động: vận động nhẹ đến vừa và tăng dần khi sức bền cải thiện; tránh tập nặng khi chóng mặt, hồi hộp, khó thở hoặc đau ngực. Người bệnh nên nghỉ khi triệu chứng tăng và điều chỉnh công việc có nguy cơ ngã, chấn thương hoặc nhiễm trùng. Đau ngực, ngất hoặc khó thở lúc nghỉ là lý do dừng hoạt động và đi khám.
Theo dõi tại nhà: ghi mức mệt, khẩu phần, lượng rượu, triệu chứng tiêu hóa và lịch dùng thuốc; tê bì hoặc mất thăng bằng cần báo bác sĩ vì không điển hình cho thiếu folate đơn thuần. Ghi nhận triệu chứng và lịch thuốc giúp bác sĩ đánh giá diễn tiến, nhưng theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm hoặc cấp cứu khi có dấu nặng.
- Không tự dùng folic acid kéo dài trước khi loại trừ thiếu vitamin B12.
- Không tự ngừng methotrexate, thuốc chống co giật hoặc thuốc nền.
- Không coi rau xanh là phương pháp thay thế điều trị khi đã có thiếu máu.
- Không tiếp tục uống rượu nhiều trong lúc điều trị suy dinh dưỡng.
- Không bỏ qua triệu chứng thần kinh vì có thể đồng thời thiếu B12.
- Không dùng viên bổ sung không rõ hàm lượng trong thai kỳ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ, thiếu folate có thể gây chậm tăng trưởng, kích thích, viêm lưỡi và thiếu máu hồng cầu to; trẻ sinh non hoặc kém hấp thu cần đánh giá riêng và không dùng liều người lớn. Mọi thuốc, xét nghiệm và mục tiêu theo dõi cần điều chỉnh theo tuổi, cân nặng và phát triển.
Người cao tuổi dễ thiếu do ăn ít, khó nhai, bệnh tiêu hóa, rượu và đa thuốc; macrocytosis cũng có thể do gan, suy giáp hoặc MDS nên cần đánh giá rộng. Cần xem xét đa bệnh lý, đa thuốc, té ngã và khả năng tự chăm sóc.
Folate đặc biệt quan trọng trước thụ thai và những tuần đầu; nhóm nguy cơ cao cần tư vấn liều chuyên khoa và điều trị thiếu phải đánh giá đồng thời B12 và sắt. Không tự ngừng thuốc; quyết định phải cân bằng lợi ích–nguy cơ cho mẹ và thai.
Nhu cầu folate tiếp tục tăng khi cho con bú; thiếu folate thường không phải lý do ngừng cho bú nhưng cần bổ sung và đánh giá dinh dưỡng phù hợp. Kế hoạch cần đánh giá thuốc bài tiết qua sữa và tình trạng của trẻ.
Người suy giảm miễn dịch có thể thiếu do ăn kém, tiêu chảy, nhiễm trùng hoặc thuốc; giảm bạch cầu phải loại trừ nhiễm trùng, độc tính thuốc và suy tủy. Ngưỡng đi khám thấp hơn khi sốt hoặc diễn tiến bất thường.
Bệnh celiac, viêm ruột, bệnh gan do rượu, tan máu mạn, suy thận lọc máu và ung thư làm thay đổi nhu cầu hoặc hấp thu folate. Điều trị cần phối hợp với kiểm soát bệnh nền và theo dõi tương tác.
Sau phẫu thuật ruột hoặc bariatric, thiếu folate thường đi cùng thiếu sắt, B12, protein và vitamin khác; cần theo dõi theo loại phẫu thuật. Không tự quy mọi bất thường sau mổ cho bệnh cũ mà cần đánh giá nguyên nhân mới.
Câu hỏi thường gặp về Thiếu folate
Thiếu folate thường điều trị được, nhưng kéo dài có thể gây thiếu máu nặng, giảm bạch cầu hoặc tiểu cầu. Quanh thời điểm thụ thai, folate không đủ làm tăng nguy cơ khuyết tật ống thần kinh. Một nguy cơ khác là tự dùng folic acid khi chưa loại trừ thiếu B12, khiến thiếu máu cải thiện nhưng tổn thương thần kinh vẫn tiến triển. Với Thiếu folate, quyết định cụ thể vẫn cần dựa trên triệu chứng, xét nghiệm và bệnh nền; không nên tự điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi tình trạng diễn biến xấu.
Đa số trường hợp phục hồi khi bổ sung và xử lý nguyên nhân. Thiếu do ăn uống kém có thể cải thiện trong một giai đoạn, còn bệnh ruột, tan máu mạn, lọc máu hoặc thuốc kéo dài có thể cần bổ sung lâu hơn. Cần kiểm tra cả B12, sắt và bệnh nền nếu đáp ứng không như dự kiến. Với Thiếu folate, quyết định cụ thể vẫn cần dựa trên triệu chứng, xét nghiệm và bệnh nền; không nên tự điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi tình trạng diễn biến xấu.
Tê bì và mất thăng bằng không phải đặc điểm điển hình của thiếu folate đơn thuần. Những dấu hiệu này gợi ý thiếu vitamin B12 hoặc bệnh thần kinh khác, và folate cùng B12 có thể thiếu đồng thời. Vì vậy, không nên tự uống folic acid để thử khi có triệu chứng thần kinh. Với Thiếu folate, quyết định cụ thể vẫn cần dựa trên triệu chứng, xét nghiệm và bệnh nền; không nên tự điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi tình trạng diễn biến xấu.
Nên tăng rau lá xanh, đậu, măng tây, bơ, trái cây họ cam, gan và thực phẩm tăng cường. Không cần kiêng đặc hiệu, nhưng nên hạn chế rượu vì rượu làm giảm hấp thu và chất lượng khẩu phần. Thực phẩm không thay thế thuốc khi đã có thiếu máu hoặc kém hấp thu. Với Thiếu folate, quyết định cụ thể vẫn cần dựa trên triệu chứng, xét nghiệm và bệnh nền; không nên tự điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi tình trạng diễn biến xấu.
Có. Dự trữ folate nhỏ nên tình trạng có thể tái phát trong vài tháng nếu chế độ ăn vẫn kém, tiếp tục uống rượu, bệnh ruột chưa kiểm soát hoặc nhu cầu tăng kéo dài. Khi macrocytosis trở lại, cần đánh giá thêm B12, sắt, gan, tuyến giáp và tủy xương. Với Thiếu folate, quyết định cụ thể vẫn cần dựa trên triệu chứng, xét nghiệm và bệnh nền; không nên tự điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi tình trạng diễn biến xấu.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

