Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ là dạng thiếu máu do tổng hợp DNA bị rối loạn, khiến tế bào tiền thân trong tủy trưởng thành không đồng bộ và tạo hồng cầu to, dễ bị phá hủy trước khi ra tuần hoàn. Nguyên nhân thường gặp nhất là thiếu vitamin B12 hoặc folate do ăn không đủ, kém hấp thu, viêm teo dạ dày tự miễn, phẫu thuật dạ dày–hồi tràng, thai kỳ, thuốc hoặc sử dụng khí nitrous oxide. Người bệnh có thể mệt, da nhợt, viêm lưỡi, giảm cảm giác ngon miệng và khó thở; riêng thiếu vitamin B12 có thể gây tê bì, mất thăng bằng, giảm trí nhớ ngay cả khi chưa thiếu máu rõ. Công thức máu, phết máu, vitamin B12, folate và các chất chuyển hóa giúp xác định nguyên nhân. Điều trị sớm đặc biệt quan trọng vì tổn thương thần kinh kéo dài có thể không hồi phục hoàn toàn.
Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ là bệnh gì?
Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ là một kiểu rối loạn sinh máu trong đó nhân tế bào trưởng thành chậm hơn bào tương do tổng hợp DNA bị gián đoạn. Tủy xương xuất hiện các nguyên hồng cầu lớn và sinh máu không hiệu quả; ngoài hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu cũng có thể giảm khi bệnh nặng. Khái niệm này không đồng nghĩa với mọi thiếu máu hồng cầu to: bệnh gan, rượu, suy giáp hoặc tăng hồng cầu lưới có thể gây macrocytosis nhưng không có biến đổi nguyên hồng cầu khổng lồ. Vitamin B12 và folate tham gia các phản ứng tạo nucleotide nên thiếu hai vitamin này là nguyên nhân chủ yếu. Riêng thiếu B12 có thể gây tổn thương thần kinh độc lập với mức hemoglobin.
| Tên bệnh | Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Megaloblastic anemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiếu máu hồng cầu to nguyên hồng cầu khổng lồ; megaloblastic macrocytic anemia; thiếu máu do thiếu vitamin B12 hoặc folate |
| Mã ICD-10 | D53.1 – Các thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ khác, chưa được phân loại nơi khác; nếu xác định thiếu vitamin B12 hoặc folate, ưu tiên mã nhóm D51 hoặc D52 tương ứng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Huyết học; thiếu máu hồng cầu to do rối loạn tổng hợp DNA, thường liên quan thiếu hoặc sử dụng bất thường vitamin B12 và folate. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Máu và tủy xương là cơ quan chính; thiếu vitamin B12 còn có thể ảnh hưởng tủy sống, thần kinh ngoại biên, não và niêm mạc tiêu hóa. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng mắc phải trong đa số trường hợp, không lây; có thể mạn tính, tái phát nếu nguyên nhân kém hấp thu hoặc thuốc kéo dài chưa được xử lý. |
| Mức độ phổ biến | Không hiếm trong thực hành, nhất là ở người cao tuổi, người ăn hạn chế, bệnh kém hấp thu, sau phẫu thuật tiêu hóa hoặc dùng một số thuốc. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ
Thiếu folate hoặc vitamin B12 làm giảm tạo thymidylate và purine cần cho DNA. Nhân tế bào tiền thân hồng cầu không phân chia bình thường trong khi tổng hợp RNA và protein tiếp tục, tạo bất đồng bộ nhân–bào tương và tế bào lớn. Nhiều tế bào bị chết ngay trong tủy, gây sinh máu không hiệu quả, LDH và bilirubin gián tiếp có thể tăng, hồng cầu lưới thấp. Phết máu thường thấy macro-ovalocyte và bạch cầu trung tính tăng phân thùy. Trong thiếu B12, tích tụ methylmalonic acid và rối loạn chuyển hóa myelin góp phần gây bệnh lý tủy sống và thần kinh ngoại biên.
Phân loại theo nguyên nhân gồm thiếu vitamin B12, thiếu folate, rối loạn chuyển hóa do thuốc, bất hoạt B12 bởi nitrous oxide và các bệnh bẩm sinh hiếm. Thiếu B12 có thể do ăn thiếu, viêm teo dạ dày tự miễn hoặc cắt dạ dày–hồi tràng; thiếu folate thường liên quan khẩu phần, nhu cầu tăng, kém hấp thu hoặc thuốc. Phân biệt megaloblastic với macrocytosis không megaloblastic có ý nghĩa vì điều trị vitamin không phù hợp có thể trì hoãn chẩn đoán bệnh gan, suy giáp hoặc bệnh tủy.
Thiếu vitamin B12 tăng theo tuổi do giảm hấp thu và viêm teo dạ dày; NICE ghi nhận tỷ lệ thiếu B12 cao hơn ở nhóm trên 65 tuổi. Thiếu folate thường gặp ở khẩu phần nghèo rau, nghiện rượu, thai kỳ, bệnh kém hấp thu và tăng nhu cầu tế bào. Người ăn thuần chay không dùng thực phẩm tăng cường hoặc bổ sung có nguy cơ thiếu B12 sau thời gian dài. Dữ liệu Việt Nam về thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ toàn dân còn hạn chế và phụ thuộc tiêu chuẩn xét nghiệm.
Quá trình bệnh bắt đầu từ thiếu hụt hoặc mất chức năng coenzyme cần cho tổng hợp DNA. Vitamin B12 hấp thu qua dạ dày, yếu tố nội và hồi tràng nên bệnh ở bất kỳ mắt xích nào có thể gây thiếu; folate hấp thu chủ yếu ở ruột non và dự trữ ít hơn nên thiếu xuất hiện nhanh hơn. Thuốc hoặc nitrous oxide có thể cản chuyển hóa dù khẩu phần đủ. Không có đường lây từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ
- Thiếu vitamin B12 do chế độ ăn kéo dài, viêm teo dạ dày tự miễn, cắt dạ dày, bệnh hoặc cắt hồi tràng và phẫu thuật bariatric.
- Thiếu folate do khẩu phần nghèo, nghiện rượu, thai kỳ, tan máu mạn, bệnh da tăng thay mới tế bào hoặc kém hấp thu.
- Thuốc ảnh hưởng hấp thu hoặc chuyển hóa vitamin và thuốc ức chế tổng hợp DNA; cần xem xét chỉ định và thời gian sử dụng.
- Nitrous oxide dùng giải trí hoặc phơi nhiễm lặp lại có thể bất hoạt vitamin B12 chức năng.
- Bệnh tủy, thiếu đồng và rối loạn di truyền hiếm có thể tạo hình ảnh tương tự, cần chuyên khoa khi xét nghiệm vitamin không giải thích được.
- Nguyên nhân phối hợp: thiếu sắt có thể che lấp MCV tăng, làm hình thái hồng cầu không điển hình.
Có thể thay đổi: chế độ ăn thiếu thực phẩm chứa hoặc tăng cường B12/folate, lạm dụng rượu, dùng nitrous oxide, không theo dõi thuốc dài hạn và dinh dưỡng kém. Khó thay đổi: tuổi cao, bệnh tự miễn dạ dày, cắt dạ dày hoặc hồi tràng, bệnh celiac, Crohn và rối loạn hấp thu bẩm sinh. Thai kỳ làm tăng nhu cầu folate và cần dự phòng theo hướng dẫn sản khoa.
Người cao tuổi, người ăn thuần chay kéo dài không bổ sung B12, người nghiện rượu, thai phụ, người mắc celiac hoặc Crohn và người sau phẫu thuật dạ dày–ruột là nhóm nguy cơ. Người dùng metformin, thuốc ức chế acid kéo dài, thuốc chống co giật hoặc thuốc ảnh hưởng tổng hợp DNA cần được đánh giá theo triệu chứng và bối cảnh, không sàng lọc tràn lan.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ
Triệu chứng thiếu máu thường tiến triển chậm gồm mệt, yếu, khó thở khi gắng sức, hồi hộp và da nhợt. Viêm lưỡi, chán ăn, sụt cân hoặc tiêu chảy có thể gợi ý thiếu vitamin và bệnh tiêu hóa. Thiếu B12 có thể biểu hiện thần kinh trước hoặc không kèm macrocytosis: tê bì, cảm giác kim châm, dáng đi không vững, giảm cảm giác rung, suy giảm nhận thức hoặc thay đổi tâm trạng. Trẻ em có thể chậm phát triển hoặc giảm trương lực.
- Mệt, yếu và giảm sức bền: hậu quả của thiếu máu và sinh máu không hiệu quả.
- Da hoặc niêm mạc nhợt, đôi khi vàng nhẹ: có thể liên quan phá hủy tiền thân hồng cầu trong tủy.
- Viêm lưỡi đỏ, đau rát và loét miệng: phản ánh tổn thương biểu mô phân chia nhanh.
- Khó thở, hồi hộp và đau đầu khi gắng sức: tăng dần theo mức thiếu máu.
- Chán ăn, sụt cân hoặc rối loạn tiêu hóa: cần tìm bệnh kém hấp thu và nguyên nhân nền.
- Tê bì, cảm giác kim châm hoặc mất thăng bằng: đặc biệt gợi ý thiếu vitamin B12.
- Suy giảm trí nhớ, trầm cảm, kích động hoặc lú lẫn do thiếu vitamin B12.
- Giảm cảm giác rung, yếu chân và dáng đi thất điều do thoái hóa tủy sống bán cấp kết hợp.
- Giảm bạch cầu và tiểu cầu gây nhiễm trùng hoặc chảy máu khi bệnh nặng.
- Vô sinh tạm thời hoặc biến chứng thai kỳ trong thiếu folate kéo dài.
- Tăng sắc tố da hoặc tóc bạc sớm được mô tả nhưng không đặc hiệu.
Nên đặt lịch khám: khi mệt kéo dài kèm viêm lưỡi, ăn chay nghiêm ngặt, bệnh tiêu hóa, phẫu thuật dạ dày–ruột hoặc dùng thuốc nguy cơ. Cần khám trong ngày: khi tê bì tăng, đi không vững, yếu chân, lú lẫn, khó thở rõ hoặc giảm nhiều dòng tế bào máu. Cần tái khám sớm: khi đã thay thế vitamin nhưng triệu chứng không cải thiện, tái phát, hoặc nguyên nhân kém hấp thu chưa được xác định.
- Yếu chân tiến triển nhanh, mất thăng bằng nghiêm trọng, bí tiểu, lú lẫn hoặc thay đổi ý thức cần đánh giá khẩn vì có thể tổn thương thần kinh nặng.
- Khó thở khi nghỉ, đau ngực, ngất, tim đập rất nhanh hoặc chảy máu do giảm tiểu cầu cần cấp cứu.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không tự lái xe khi mất thăng bằng và không trì hoãn để tự uống folic acid.
Chẩn đoán Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ
Bác sĩ kết hợp công thức máu, phết máu ngoại biên và xét nghiệm nguyên nhân. MCV cao, macro-ovalocyte, bạch cầu trung tính tăng phân thùy và hồng cầu lưới thấp gợi ý megaloblastic, nhưng MCV có thể bình thường nếu kèm thiếu sắt. Vitamin B12 hoặc active B12, folate, methylmalonic acid và homocysteine giúp phân biệt thiếu hụt; kháng thể yếu tố nội hỗ trợ tìm viêm teo dạ dày tự miễn. Cần lấy mẫu trước điều trị khi có thể, nhưng không trì hoãn B12 nếu nghi thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ kèm triệu chứng thần kinh.
Bác sĩ hỏi chế độ ăn, rượu, thuốc, nitrous oxide, phẫu thuật tiêu hóa, tiêu chảy, bệnh tự miễn, thai kỳ và tiền sử gia đình. Khám đánh giá da niêm, lưỡi, gan lách, cân nặng và dấu kém hấp thu. Khám thần kinh gồm cảm giác, phản xạ, sức cơ, dáng đi và nhận thức khi nghi thiếu B12. Không nên tự thử thăng bằng hoặc lái xe nếu đang mất vững.
- Công thức máu: đánh giá hemoglobin, MCV, RDW, bạch cầu, tiểu cầu và mức độ giảm nhiều dòng.
- Phết máu ngoại biên: tìm macro-ovalocyte, bạch cầu trung tính tăng phân thùy và biến đổi hình thái khác.
- Hồng cầu lưới: thường thấp trước điều trị và tăng khi tủy đáp ứng sau thay thế vitamin.
- Vitamin B12 toàn phần hoặc active B12: xét nghiệm ban đầu; ngưỡng cần theo phòng xét nghiệm và hướng dẫn.
- Folate huyết thanh hoặc xét nghiệm phù hợp tại cơ sở: đánh giá thiếu folate trong bối cảnh dinh dưỡng và thuốc.
- Methylmalonic acid và homocysteine: hữu ích khi B12 không rõ; suy thận và thiếu folate có thể ảnh hưởng diễn giải.
- Kháng thể yếu tố nội, xét nghiệm celiac, chức năng tuyến giáp, gan, LDH và bilirubin: tìm nguyên nhân và loại trừ macrocytosis khác.
Hình ảnh học không chẩn đoán thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ. Nội soi dạ dày có thể được cân nhắc khi nghi viêm teo dạ dày tự miễn, triệu chứng tiêu hóa báo động hoặc cần đánh giá nguy cơ ung thư dạ dày theo chuyên khoa. MRI tủy sống hoặc não chỉ dùng khi triệu chứng thần kinh không điển hình, tiến triển hoặc cần loại trừ chèn ép và nguyên nhân khác.
Chẩn đoán dựa trên bằng chứng sinh máu megaloblastic hoặc macrocytosis phù hợp cùng xác định nguyên nhân. NICE 2024 khuyến nghị dùng B12 toàn phần hoặc active B12 làm xét nghiệm ban đầu ở đa số người lớn, active B12 trong thai kỳ và MMA hoặc homocysteine khi kết quả không rõ theo bối cảnh. Không loại trừ thiếu B12 chỉ vì không có thiếu máu hoặc MCV tăng. Tủy đồ hiếm khi cần và dành cho trường hợp chưa giải thích được hoặc nghi bệnh tủy.
Điều trị Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ
Mục tiêu là thay thế vitamin thiếu, ngăn tổn thương thần kinh và điều trị nguyên nhân gây thiếu. Khi nghi thiếu B12 kèm triệu chứng thần kinh hoặc thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ, điều trị B12 không nên bị trì hoãn chỉ để chờ toàn bộ xét nghiệm. Trước khi dùng folic acid đơn độc, cần đánh giá B12. Nhập viện khi thiếu máu nặng có triệu chứng, giảm nhiều dòng tế bào, rối loạn thần kinh tiến triển hoặc không thể bảo đảm điều trị ngoại trú.
Vitamin B12 được thay thế bằng đường uống hoặc tiêm tùy nguyên nhân, mức độ, triệu chứng thần kinh và khả năng hấp thu. Thiếu B12 do viêm teo dạ dày tự miễn, cắt toàn bộ dạ dày hoặc cắt hoàn toàn hồi tràng thường cần điều trị lâu dài. Folic acid dùng khi xác định thiếu folate sau khi đã đánh giá B12. Bác sĩ cũng xem xét điều chỉnh thuốc gây thiếu hụt nhưng không tự ngừng metformin, thuốc chống co giật hoặc thuốc ức chế acid.
Truyền hồng cầu hiếm khi cần vì thiếu máu thường phát triển chậm, nhưng có thể cân nhắc khi thiếu oxy mô nặng, bệnh tim mất bù hoặc hemoglobin rất thấp có triệu chứng. Nội soi hoặc sinh thiết được sử dụng để tìm nguyên nhân kém hấp thu, bệnh celiac hoặc viêm teo dạ dày, không phải để điều trị trực tiếp thiếu máu. Can thiệp thần kinh phụ thuộc chẩn đoán khác nếu hình ảnh phát hiện bất thường.
Không áp dụng
Phòng té ngã, dụng cụ hỗ trợ đi lại và vật lý trị liệu có thể cần khi mất thăng bằng hoặc yếu chân. Tư vấn dinh dưỡng giúp xây dựng nguồn B12 và folate phù hợp cho người ăn chay, người cao tuổi hoặc bệnh kém hấp thu. Hỗ trợ nhận thức và tâm lý hữu ích nếu có giảm trí nhớ hoặc thay đổi tâm trạng; các biện pháp này bổ sung chứ không thay thế vitamin.
Theo dõi triệu chứng thần kinh, công thức máu và hồng cầu lưới giúp đánh giá đáp ứng. Hemoglobin và MCV thay đổi dần; cảm giác tê hoặc mất thăng bằng có thể hồi phục chậm hơn và không hoàn toàn nếu điều trị muộn. Cần liên hệ bác sĩ khi yếu tăng, xuất hiện triệu chứng mới, xét nghiệm không cải thiện hoặc thiếu hụt tái diễn. Người có nguyên nhân không hồi phục cần kế hoạch duy trì và kiểm tra định kỳ.
Thời gian phụ thuộc nguyên nhân. Thiếu folate do khẩu phần hoặc nhu cầu tạm thời có thể điều trị trong một giai đoạn sau khi nguồn thiếu được sửa; thiếu B12 do viêm teo dạ dày tự miễn hoặc cắt dạ dày–hồi tràng thường cần thay thế lâu dài. Đáp ứng huyết học xuất hiện trước phục hồi thần kinh; không cam kết mốc hồi phục vì tổn thương kéo dài có thể để lại di chứng.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Thiếu máu nặng gây suy tim hoặc thiếu oxy mô; sinh máu không hiệu quả có thể làm vàng da nhẹ và tăng LDH. Thiếu B12 kéo dài có thể gây bệnh lý tủy sống, thần kinh ngoại biên, suy giảm nhận thức và rối loạn tâm thần, một phần có thể không hồi phục. Thiếu folate trong giai đoạn quanh thụ thai liên quan nguy cơ dị tật ống thần kinh. Điều trị folate đơn độc khi thiếu B12 có thể che dấu thiếu máu nhưng không ngăn tổn thương thần kinh.
Tiên lượng huyết học thường tốt khi thay thế đúng vitamin và xử lý nguyên nhân. Công thức máu có thể trở về bình thường, nhưng mức hồi phục thần kinh phụ thuộc thời gian thiếu B12, độ nặng và tuổi. Người có kém hấp thu không hồi phục cần duy trì điều trị để ngăn tái phát. Đáp ứng không đầy đủ gợi ý chẩn đoán khác, thiếu hụt phối hợp, không tuân thủ hoặc bệnh tủy.
Bệnh dễ tái phát nếu người bệnh ngừng B12 trong nguyên nhân kém hấp thu vĩnh viễn, tiếp tục dùng nitrous oxide, khẩu phần thiếu kéo dài hoặc thuốc nguy cơ không được theo dõi. Thiếu folate có thể trở lại trong nghiện rượu, bệnh ruột hoặc nhu cầu tăng. Phòng tái phát bằng điều trị duy trì đúng chỉ định, sửa dinh dưỡng và tái khám khi triệu chứng thần kinh quay lại.
Chế độ ăn đa dạng, thực phẩm tăng cường B12 cho người ăn thuần chay, bổ sung folic acid quanh thời điểm mang thai theo hướng dẫn và theo dõi vi chất sau phẫu thuật bariatric giúp giảm nguy cơ. Người dùng metformin hoặc thuốc ảnh hưởng hấp thu cần được đánh giá khi có triệu chứng hoặc yếu tố nguy cơ. Tránh sử dụng nitrous oxide giải trí là biện pháp phòng thiếu B12 chức năng quan trọng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ
Vitamin B12 có trong thịt, cá, trứng, sữa và thực phẩm tăng cường; folate có nhiều trong rau lá xanh, đậu, trái cây họ cam và ngũ cốc tăng cường. Người ăn thuần chay cần nguồn B12 tăng cường hoặc bổ sung được tư vấn. Nấu quá lâu có thể làm giảm folate trong thực phẩm. Khi đã kém hấp thu hoặc có thiếu máu, thay đổi chế độ ăn đơn thuần thường không đủ và không nên trì hoãn điều trị.
Vận động nhẹ phù hợp khi thiếu máu ổn định, nhưng người mất thăng bằng hoặc giảm cảm giác bàn chân cần phòng té ngã và tránh lái xe. Tăng dần hoạt động khi sức bền và công thức máu cải thiện. Ngủ đủ, hạn chế rượu và ngừng nitrous oxide hỗ trợ hồi phục. Đau ngực, khó thở, yếu tăng hoặc choáng khi tập là lý do dừng và đi khám.
Người bệnh có thể ghi lại mức tê bì, khả năng cài nút áo, đi trên bề mặt không bằng phẳng, trí nhớ, mệt và việc dùng thuốc. Người thân nên để ý thay đổi dáng đi hoặc nhận thức. Không tự đánh giá B12 qua màu da hay MCV cũ; xét nghiệm và khám thần kinh định kỳ cần thiết, đặc biệt khi nguyên nhân đòi hỏi điều trị lâu dài.
- Không tự dùng folic acid đơn độc khi chưa đánh giá nguy cơ thiếu vitamin B12.
- Không trì hoãn khám khi tê bì, yếu chân, mất thăng bằng hoặc giảm trí nhớ đang tiến triển.
- Không tự ngừng metformin, thuốc chống co giật hoặc thuốc ức chế acid; cần trao đổi về lợi ích–nguy cơ.
- Không tiếp tục dùng nitrous oxide giải trí khi nghi thiếu B12 chức năng.
- Không cho rằng MCV bình thường loại trừ bệnh, nhất là khi có thiếu sắt phối hợp.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ thiếu B12 hoặc folate có thể chậm tăng trưởng, bú kém, giảm trương lực, kích thích, chậm phát triển hoặc mất kỹ năng đã đạt. Trẻ bú mẹ có nguy cơ nếu mẹ thiếu B12 nặng. Cần đánh giá chế độ ăn, bệnh kém hấp thu và rối loạn chuyển hóa hiếm; điều trị phải do bác sĩ nhi khoa chỉ định vì trì hoãn có thể ảnh hưởng phát triển thần kinh.
Người cao tuổi dễ thiếu B12 do giảm acid dạ dày, viêm teo dạ dày, thuốc và khẩu phần kém. Biểu hiện có thể là lú lẫn, dáng đi không vững, té ngã hoặc bệnh lý thần kinh bị nhầm với lão hóa. Nhiều bệnh và đa thuốc làm kết quả xét nghiệm khó diễn giải; cần đánh giá cả folate, tuyến giáp, gan, bệnh tủy và nguy cơ ung thư dạ dày khi có viêm teo tự miễn.
Nhu cầu folate tăng trong thai kỳ, và folic acid quanh thời điểm thụ thai giúp giảm nguy cơ dị tật ống thần kinh theo hướng dẫn sản khoa. Vitamin B12 cũng quan trọng cho tạo máu và thần kinh của mẹ. NICE khuyến nghị active B12 là xét nghiệm ban đầu khi nghi thiếu B12 trong thai kỳ. Kết quả cần được bác sĩ sản khoa diễn giải; không tự dùng liều cao hoặc chỉ uống folate khi có triệu chứng thần kinh.
Thiếu B12 ở mẹ có thể làm lượng B12 trong sữa thấp và ảnh hưởng trẻ bú hoàn toàn, đặc biệt khi mẹ ăn thuần chay hoặc kém hấp thu. Điều trị B12 cho mẹ thường không đồng nghĩa phải ngừng cho bú, nhưng trẻ có triệu chứng cần được đánh giá riêng. Nhu cầu folate vẫn đáng kể sau sinh; kế hoạch bổ sung dựa trên chế độ ăn, mất máu và khuyến cáo sản khoa.
Người suy giảm miễn dịch có thể có khẩu phần kém, tiêu chảy, nhiễm trùng ruột, thuốc ức chế tủy hoặc bệnh ghép chống chủ làm giảm hấp thu. Giảm nhiều dòng tế bào không nên mặc định do thiếu vitamin vì có thể là nhiễm trùng hoặc suy tủy. Ngưỡng đánh giá chuyên khoa thấp hơn và cần tránh trì hoãn điều trị khi có dấu thần kinh.
Bệnh celiac, Crohn, viêm teo dạ dày tự miễn, suy giáp, bệnh gan và bệnh thận ảnh hưởng nguyên nhân hoặc diễn giải xét nghiệm. Metformin và thuốc giảm acid kéo dài liên quan nguy cơ B12 thấp ở một số người. Bệnh nền thần kinh có thể che lấp tê bì do B12, nên bác sĩ cần so sánh diễn tiến và khám thần kinh thay vì dựa vào một xét nghiệm.
Sau cắt dạ dày, phẫu thuật bariatric hoặc cắt hồi tràng, hấp thu B12 có thể giảm kéo dài; thiếu folate cũng xuất hiện khi ăn uống và hấp thu không đủ. Người bệnh cần chương trình theo dõi vi chất theo loại phẫu thuật. Triệu chứng có thể xuất hiện sau nhiều tháng hoặc năm vì dự trữ B12 lớn, do đó kết quả bình thường ngay sau mổ không loại trừ nguy cơ lâu dài.
Câu hỏi thường gặp về Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ
Bệnh thường đáp ứng tốt khi được phát hiện và điều trị đúng, nhưng có thể nguy hiểm nếu thiếu máu rất nặng, giảm cả bạch cầu và tiểu cầu, hoặc thiếu vitamin B12 gây tổn thương thần kinh. Tê bì tiến triển, yếu chân, đi không vững, lú lẫn, đau ngực, khó thở khi nghỉ hoặc ngất cần được đánh giá khẩn. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc nguyên nhân, thời gian thiếu hụt và bệnh nền. Điều trị muộn có thể khiến một phần tổn thương thần kinh không hồi phục hoàn toàn.
Công thức máu thường hồi phục tốt khi bổ sung đúng vitamin và xử lý nguyên nhân. Thiếu folate do khẩu phần có thể hết sau điều trị và cải thiện dinh dưỡng. Thiếu B12 do viêm teo dạ dày tự miễn, cắt toàn bộ dạ dày hoặc cắt hồi tràng thường cần thay thế lâu dài để ngăn tái phát. Triệu chứng thần kinh có thể cải thiện chậm và không hoàn toàn nếu đã kéo dài. Nếu xét nghiệm không đáp ứng, bác sĩ cần xem lại chẩn đoán, tuân thủ và bệnh tủy.
Không nên tự dùng folic acid chỉ vì MCV cao. Macrocytosis có nhiều nguyên nhân như thiếu B12, bệnh gan, rượu, suy giáp, thuốc hoặc bệnh tủy. Folic acid có thể cải thiện thiếu máu do thiếu B12 trong khi tổn thương thần kinh tiếp tục, làm chậm nhận biết bệnh. Bác sĩ thường đánh giá B12, folate, phết máu, hồng cầu lưới, gan, tuyến giáp và thuốc trước khi điều trị. Khi nghi thiếu B12 kèm triệu chứng thần kinh, B12 cần được xử trí sớm.
Có. NICE khuyến cáo không loại trừ thiếu vitamin B12 chỉ vì không có thiếu máu hoặc không có MCV tăng. Tổn thương thần kinh có thể xuất hiện với tê bì, cảm giác kim châm, giảm cảm giác rung, mất thăng bằng, khó tập trung hoặc thay đổi tâm trạng. Các triệu chứng này cũng có nhiều nguyên nhân khác như đái tháo đường, chèn ép thần kinh hoặc bệnh tủy sống. Người có triệu chứng tiến triển, yếu chân hoặc rối loạn đi lại cần được khám sớm thay vì tự bổ sung vitamin.
Nguồn vitamin B12 gồm thịt, cá, trứng, sữa và thực phẩm tăng cường; folate có nhiều trong rau lá xanh, đậu, măng tây, trái cây họ cam và ngũ cốc tăng cường. Người ăn thuần chay cần nguồn B12 tăng cường hoặc bổ sung phù hợp. Hạn chế rượu giúp giảm nguy cơ thiếu folate và bệnh gan. Tuy nhiên, nếu nguyên nhân là kém hấp thu hoặc bệnh tự miễn dạ dày, chế độ ăn không đủ để điều trị; cần thay thế vitamin theo chỉ định.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

