Thiếu máu do bệnh mạn, còn gọi là thiếu máu do viêm, xuất hiện khi nhiễm trùng kéo dài, bệnh tự miễn, ung thư, suy tim hoặc bệnh thận làm tủy xương tạo hồng cầu kém hiệu quả. Các chất trung gian viêm làm tăng hepcidin, giữ sắt trong tế bào dự trữ và giảm hấp thu sắt ở ruột; đồng thời đáp ứng với erythropoietin suy giảm và tuổi thọ hồng cầu có thể ngắn hơn. Người bệnh thường mệt, giảm sức bền và khó thở khi gắng sức, nhưng triệu chứng của bệnh nền thường nổi bật hơn. Công thức máu có thể cho hồng cầu bình thường hoặc hơi nhỏ, trong khi sắt huyết thanh thấp nhưng ferritin bình thường hay tăng. Chẩn đoán cần loại trừ mất máu, thiếu sắt, thiếu vitamin và bệnh tủy. Điều trị ưu tiên kiểm soát bệnh nền; sắt, thuốc kích thích tạo hồng cầu hoặc truyền máu chỉ dùng cho nhóm được chọn.
Thiếu máu do bệnh mạn là bệnh gì?
Thiếu máu do bệnh mạn là một hội chứng giảm hemoglobin liên quan hoạt hóa miễn dịch kéo dài hoặc suy chức năng cơ quan, thường được gọi chính xác hơn là thiếu máu do viêm. Khác với thiếu máu thiếu sắt tuyệt đối, tổng lượng sắt trong cơ thể có thể không cạn nhưng bị giữ trong đại thực bào và gan, khiến tủy xương không sử dụng được. Tình trạng này thường có hồng cầu bình thường về kích thước, đôi khi chuyển thành hồng cầu nhỏ khi kéo dài. Đây là chẩn đoán loại trừ: bác sĩ phải xem xét mất máu, thiếu sắt thật sự, thiếu vitamin B12 hoặc folate, tan máu, bệnh thận và bệnh tủy. Bệnh nền có thể là nhiễm trùng, tự miễn, ung thư, suy tim, bệnh thận hoặc viêm sau chấn thương và phẫu thuật.
| Tên bệnh | Thiếu máu do bệnh mạn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Anemia of chronic disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiếu máu do viêm; anemia of inflammation; anemia of chronic inflammation; ACD; AI |
| Mã ICD-10 | D63.8* – Thiếu máu trong các bệnh mạn khác được phân loại nơi khác; đây là mã biểu hiện và cần mã bệnh nền đi kèm. Ung thư có thể dùng D63.0* theo bối cảnh. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Huyết học; thiếu máu do giảm sinh hồng cầu liên quan viêm, bệnh thận, nhiễm trùng mạn, bệnh tự miễn hoặc ung thư. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Máu và tủy xương chịu ảnh hưởng chính; gan điều hòa hepcidin, thận tạo erythropoietin và bệnh nền có thể tác động nhiều cơ quan. |
| Tính chất bệnh | Thường là thiếu máu mắc phải, không lây; kéo dài song song với hoạt động viêm hoặc bệnh mạn và có thể phối hợp thiếu sắt thật sự. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở người nằm viện và người mắc bệnh mạn; tần suất thay đổi mạnh theo bệnh nền, giai đoạn bệnh và tiêu chuẩn chẩn đoán. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Thiếu máu do bệnh mạn
Cytokine viêm, đặc biệt tín hiệu liên quan interleukin-6, kích thích gan tăng hepcidin. Hepcidin làm ferroportin bị nội hóa, giảm giải phóng sắt từ đại thực bào và giảm hấp thu sắt qua ruột, tạo thiếu sắt chức năng. Đồng thời, viêm làm giảm sản xuất erythropoietin hoặc giảm độ nhạy của tế bào tiền thân hồng cầu với hormone này, ức chế tăng sinh tủy và rút ngắn nhẹ tuổi thọ hồng cầu. Trong bệnh thận mạn, thiếu erythropoietin và mất máu liên quan lọc máu bổ sung thêm cơ chế. Kết quả là hồng cầu lưới thấp không tương xứng với mức thiếu máu.
Có thể phân nhóm theo bối cảnh: thiếu máu do viêm hệ thống, thiếu máu trong bệnh thận mạn, thiếu máu liên quan ung thư hoặc hóa trị, và thiếu máu hỗn hợp có kèm thiếu sắt tuyệt đối. Phân loại theo hình thái gồm normocytic–normochromic ở giai đoạn sớm và microcytic–hypochromic khi kéo dài. Ý nghĩa thực hành là xác định cơ chế nổi trội để chọn xét nghiệm sắt, đánh giá erythropoietin và cân nhắc điều trị chuyên biệt.
Thiếu máu do viêm là một trong những loại thiếu máu thường gặp ở bệnh nhân nhập viện và người có bệnh mạn. Nguy cơ tăng theo tuổi vì bệnh thận, suy tim, ung thư và bệnh tự miễn tích lũy nhiều hơn. Tần suất không thể tách khỏi bệnh nền: cao hơn ở bệnh viêm đang hoạt động, nhiễm trùng kéo dài, ung thư tiến triển và bệnh thận giai đoạn muộn. Chưa có một ước tính đại diện duy nhất cho dân số Việt Nam áp dụng cho mọi nhóm bệnh.
Bệnh không hình thành qua một đường phơi nhiễm duy nhất. Tín hiệu viêm từ bệnh nền lan truyền qua cytokine, gan và hệ đại thực bào, làm thay đổi chuyển hóa sắt và hoạt động tủy. Trong suy thận, giảm hormone erythropoietin là đường cơ chế bổ sung. Nếu nguyên nhân nền là nhiễm trùng, tác nhân nhiễm trùng có thể lây theo đường riêng của nó, nhưng bản thân thiếu máu do bệnh mạn không lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thiếu máu do bệnh mạn
- Bệnh tự miễn hoặc viêm mạn: viêm khớp dạng thấp, lupus, viêm mạch, bệnh viêm ruột và các bệnh viêm hệ thống khác.
- Nhiễm trùng kéo dài: lao, viêm xương, nhiễm trùng sâu hoặc nhiễm trùng mạn chưa kiểm soát.
- Ung thư và điều trị ung thư: viêm do khối u, xâm lấn tủy, mất máu, suy dinh dưỡng hoặc tác dụng hóa trị.
- Bệnh thận mạn: giảm erythropoietin, thiếu sắt chức năng, mất máu và thời gian sống hồng cầu ngắn hơn.
- Suy tim, bệnh phổi mạn, béo phì, bệnh gan và tình trạng viêm sau chấn thương hoặc phẫu thuật lớn.
- Cơ chế phối hợp: thiếu sắt thật sự, thiếu vitamin, tan máu hoặc chảy máu cùng tồn tại với viêm.
Có thể thay đổi: kiểm soát kém bệnh viêm, nhiễm trùng kéo dài, suy dinh dưỡng, mất máu do thủ thuật hoặc lấy máu lặp lại, và dùng thuốc ảnh hưởng tủy. Khó thay đổi: tuổi cao, bệnh thận tiến triển, ung thư, bệnh tự miễn mạn và nhiều bệnh đồng mắc. Nguy cơ tăng khi có thêm thiếu sắt hoặc chức năng tủy hạn chế.
Người bệnh thận mạn, bệnh tự miễn hoạt động, ung thư đang điều trị, nhiễm trùng kéo dài, suy tim và người sau phẫu thuật lớn dễ mắc. Người cao tuổi, người nằm viện dài ngày, bệnh nhân lọc máu và người có nhiều lần lấy máu xét nghiệm dễ có thiếu máu nặng hoặc hỗn hợp. Trẻ em mắc bệnh viêm mạn cũng cần theo dõi tăng trưởng và dinh dưỡng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thiếu máu do bệnh mạn
Triệu chứng thường phát triển cùng bệnh nền và có thể bị quy cho viêm hoặc mệt mỏi mạn tính. Người bệnh có thể không nhận thấy gì khi thiếu máu nhẹ; khi nặng hơn xuất hiện giảm sức bền, khó thở, chóng mặt và tim đập nhanh. Sốt, đau khớp, sụt cân, phù, đau xương hoặc triệu chứng nhiễm trùng gợi ý bệnh nền chứ không phải dấu hiệu riêng của thiếu máu. Sự thay đổi nhanh cần tìm chảy máu, tan máu hoặc suy tủy.
- Mệt và yếu kéo dài: thường chồng lấp với triệu chứng của bệnh viêm hoặc ung thư.
- Khó thở khi gắng sức: tăng khi hemoglobin giảm hoặc có suy tim, bệnh phổi đi kèm.
- Giảm khả năng làm việc và vận động: dễ nhận thấy qua quãng đường đi bộ hoặc sinh hoạt hằng ngày.
- Da niêm nhợt: có thể nhẹ và không phản ánh chính xác mức hemoglobin.
- Chóng mặt, đau đầu hoặc khó tập trung: không đặc hiệu, cần loại trừ thuốc và bệnh thần kinh.
- Hồi hộp: thường xuất hiện khi thiếu máu đáng kể hoặc bệnh tim nền mất bù.
- Đau ngực hoặc suy tim mất bù khi thiếu máu làm tăng gánh tim ở người có bệnh tim mạch.
- Lú lẫn hoặc giảm chức năng đột ngột ở người cao tuổi khi thiếu oxy mô và bệnh nền cùng nặng lên.
- Giảm nhiều dòng tế bào máu nếu ung thư, thuốc hoặc bệnh tủy cùng tồn tại; đây không phải đặc điểm của thiếu máu viêm đơn thuần.
- Triệu chứng thần kinh khu trú gợi ý nguyên nhân khác và cần đánh giá khẩn.
Nên đặt lịch khám: khi bệnh mạn kèm mệt tăng, giảm vận động, da nhợt hoặc xét nghiệm hemoglobin giảm dần. Cần khám trong ngày: khi khó thở mới xuất hiện, tim nhanh kéo dài, sốt cao, nhiễm trùng nặng, phân đen hoặc chảy máu. Cần tái khám sớm: khi thiếu máu không cải thiện dù bệnh nền ổn hơn, ferritin và độ bão hòa transferrin không phù hợp, hoặc xuất hiện giảm bạch cầu hay tiểu cầu.
- Khó thở khi nghỉ, đau ngực, ngất, lú lẫn, tụt huyết áp hoặc tím tái cần đánh giá cấp cứu, đặc biệt ở người có bệnh tim phổi.
- Sốt kèm rét run, huyết áp thấp hoặc thở nhanh có thể là nhiễm trùng nặng, vừa làm thiếu máu xấu đi vừa đe dọa tính mạng.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không tự lái xe khi choáng, không trì hoãn để uống sắt hoặc dùng thuốc kích thích tạo máu.
Chẩn đoán Thiếu máu do bệnh mạn
Chẩn đoán bắt đầu bằng xác nhận thiếu máu và đánh giá hoạt động bệnh nền. Mẫu thường gặp là hồng cầu bình thường hoặc hơi nhỏ, hồng cầu lưới thấp, sắt huyết thanh và transferrin thấp, ferritin bình thường hoặc tăng. Bác sĩ phối hợp CRP hoặc ESR, chức năng thận, gan, dấu hiệu tan máu, vitamin B12, folate và xét nghiệm tìm mất máu. Thiếu sắt thật sự có thể cùng tồn tại, nên ferritin đơn độc không đủ. Nếu kết quả không điển hình, cần xem xét bệnh tủy hoặc tác dụng thuốc.
Bác sĩ hỏi diễn tiến bệnh nền, đợt viêm, nhiễm trùng, sụt cân, chảy máu, thuốc hóa trị hoặc thuốc ức chế miễn dịch, lịch lọc máu và dinh dưỡng. Khám đánh giá da niêm, tim phổi, phù, hạch, gan lách, khớp, dấu nhiễm trùng và biểu hiện ung thư. Mục tiêu là xác định bệnh nền đang hoạt động và tìm dấu hiệu không phù hợp với thiếu máu viêm đơn thuần.
- Công thức máu và hồng cầu lưới: xác định mức thiếu máu, hình thái hồng cầu và khả năng đáp ứng của tủy.
- Ferritin, sắt, transferrin hoặc TIBC và độ bão hòa transferrin: phân biệt giữ sắt do viêm với thiếu sắt tuyệt đối.
- CRP hoặc ESR: phản ánh viêm nhưng không xác định nguyên nhân cụ thể.
- Creatinine, eGFR và xét nghiệm nước tiểu: đánh giá vai trò bệnh thận và mất máu đường niệu.
- Vitamin B12, folate, bilirubin, LDH và haptoglobin khi cần: loại trừ thiếu vitamin và tan máu.
- Xét nghiệm bệnh nền: cấy, miễn dịch, hình ảnh hoặc đánh giá ung thư tùy triệu chứng và chẩn đoán đã biết.
- Thụ thể transferrin hòa tan hoặc hemoglobin hồng cầu lưới có thể hỗ trợ trong trường hợp khó, nhưng ngưỡng phụ thuộc phòng xét nghiệm.
Hình ảnh học không xác định thiếu máu do bệnh mạn trực tiếp. Siêu âm, X-quang, CT, MRI hoặc PET được chỉ định để đánh giá nhiễm trùng, khối u, viêm cơ quan hoặc biến chứng của bệnh nền. Siêu âm tim có thể cần khi suy tim và thiếu máu cùng gây khó thở. Lựa chọn phương tiện dựa trên câu hỏi lâm sàng, tránh chụp rộng rãi chỉ vì hemoglobin thấp.
Không có một tiêu chuẩn duy nhất áp dụng mọi bệnh nền. Chẩn đoán dựa trên thiếu máu trong bối cảnh viêm hoặc bệnh mạn, đáp ứng tủy thấp và mẫu chuyển hóa sắt phù hợp, sau khi loại trừ nguyên nhân khác. Ferritin bình thường hoặc cao cùng sắt và transferrin thấp hỗ trợ chẩn đoán, nhưng thiếu sắt phối hợp phải được xem xét. Với bệnh thận mạn, hướng dẫn KDIGO sử dụng đánh giá có hệ thống và mục tiêu điều trị cá thể hóa thay vì một con số duy nhất.
Điều trị Thiếu máu do bệnh mạn
Trọng tâm là điều trị hoặc kiểm soát bệnh gây viêm, vì hemoglobin có thể cải thiện khi hoạt động bệnh giảm. Bác sĩ đánh giá thiếu sắt phối hợp, mức độ triệu chứng, bệnh tim mạch, chức năng thận và nguy cơ huyết khối trước khi chọn hỗ trợ tạo máu. Nhập viện khi bệnh nền mất bù, nhiễm trùng nặng, chảy máu, thiếu máu có triệu chứng nghiêm trọng hoặc cần truyền máu. Không điều trị chỉ dựa trên một giá trị hemoglobin.
Thuốc điều trị bệnh nền có thể làm giảm viêm và cải thiện tạo máu. Sắt uống hoặc tĩnh mạch chỉ dùng khi xác định thiếu sắt hoặc thiếu sắt chức năng trong bối cảnh có bằng chứng lợi ích, như một số bệnh nhân thận mạn. Thuốc kích thích tạo hồng cầu được cân nhắc ở bệnh thận mạn, một số thiếu máu liên quan hóa trị hoặc bối cảnh chuyên khoa khác; nguy cơ tăng huyết áp, huyết khối và mục tiêu hemoglobin cần được theo dõi. Không tự dùng erythropoietin.
Truyền hồng cầu có thể được sử dụng khi thiếu máu nặng có triệu chứng, huyết động không ổn hoặc cần nâng khả năng vận chuyển oxy khẩn, nhưng quyết định dựa trên toàn cảnh chứ không chỉ ngưỡng cố định. Lọc máu, dẫn lưu ổ nhiễm trùng, can thiệp ung thư hoặc thủ thuật kiểm soát chảy máu thuộc điều trị bệnh nền. Mỗi can thiệp có chỉ định và rủi ro riêng.
Không áp dụng
Điều chỉnh mức hoạt động theo triệu chứng, tối ưu giấc ngủ, kiểm soát đau và hỗ trợ dinh dưỡng giúp giảm gánh nặng mệt mỏi. Phục hồi chức năng có thể hữu ích ở người suy tim, bệnh phổi hoặc sau nằm viện dài ngày. Người bệnh cần kế hoạch theo dõi rõ ràng giữa chuyên khoa điều trị bệnh nền và huyết học hoặc thận học khi cơ chế phức tạp.
Theo dõi công thức máu, hồng cầu lưới, ferritin, độ bão hòa transferrin và chỉ dấu hoạt động bệnh nền theo lịch cá thể hóa. Với ESA hoặc thuốc tác động tạo máu, cần kiểm soát huyết áp, tốc độ tăng hemoglobin, nguy cơ huyết khối và đáp ứng sắt. Liên hệ bác sĩ khi mệt tăng nhanh, đau ngực, khó thở, chảy máu, sốt hoặc hemoglobin giảm dù bệnh nền ổn định.
Thời gian phụ thuộc diễn tiến bệnh nền. Thiếu máu có thể cải thiện trong vài tuần đến vài tháng khi viêm được kiểm soát, nhưng kéo dài nếu bệnh mạn còn hoạt động hoặc chức năng thận suy giảm. ESA, sắt hoặc hỗ trợ khác cần được đánh giá định kỳ để tiếp tục, điều chỉnh hoặc dừng; không nên xem là điều trị suốt đời mặc định ngoài những chỉ định rõ.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Thiếu máu kéo dài làm giảm khả năng vận động, tăng mệt và có thể làm nặng suy tim, bệnh mạch vành hoặc suy giảm nhận thức ở người già. Trong bệnh thận mạn, thiếu máu liên quan chất lượng sống thấp và nhu cầu truyền máu cao hơn. Biến chứng điều trị gồm tăng huyết áp, huyết khối hoặc biến cố tim mạch với thuốc kích thích tạo hồng cầu, phản ứng truyền và quá tải sắt nếu điều trị không phù hợp.
Tiên lượng phụ thuộc chủ yếu vào bệnh nền, mức viêm, chức năng thận, ung thư và bệnh tim phổi. Thiếu máu có thể cải thiện rõ khi nhiễm trùng được chữa hoặc bệnh tự miễn kiểm soát, nhưng thường dai dẳng trong suy thận tiến triển hoặc ung thư hoạt động. Mức hemoglobin là một phần của đánh giá và không thể dùng riêng để dự đoán thời gian sống hay khả năng hồi phục cá nhân.
Thiếu máu có thể tái xuất hiện hoặc nặng lên theo các đợt hoạt động của bệnh nền, nhiễm trùng mới, suy thận tiến triển hoặc hóa trị. Phòng đợt nặng dựa trên kiểm soát bệnh, phát hiện thiếu sắt phối hợp và giảm mất máu không cần thiết. Sau khi ngừng ESA hoặc sắt, xét nghiệm vẫn cần được theo dõi nếu cơ chế nền còn tồn tại.
Không phải mọi trường hợp đều phòng được, nhưng điều trị sớm nhiễm trùng, kiểm soát bệnh tự miễn, bảo tồn chức năng thận và giảm lấy máu không cần thiết có thể hạn chế mức độ thiếu máu. Phòng biến chứng gồm đánh giá thiếu sắt trước dùng ESA, quản lý nguy cơ huyết khối và tối ưu bệnh tim phổi. Vaccine chỉ liên quan phòng nhiễm trùng nền, không phòng trực tiếp thiếu máu viêm.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thiếu máu do bệnh mạn
Chế độ ăn đầy đủ protein, năng lượng, sắt, vitamin B12 và folate hỗ trợ tạo máu, nhưng không thể giải phóng sắt bị giữ do hepcidin nếu viêm còn hoạt động. Người bệnh thận, suy tim, ung thư hoặc bệnh gan cần hạn chế riêng về muối, kali, phospho hoặc protein; vì vậy không nên áp dụng thực đơn giàu sắt chung hay tự bổ sung sắt khi ferritin cao.
Vận động nên phù hợp với bệnh nền và mức thiếu máu. Người ổn định có thể duy trì đi bộ, bài tập sức mạnh nhẹ hoặc phục hồi chức năng, tăng dần theo khả năng. Dừng tập và báo bác sĩ nếu đau ngực, khó thở bất thường, chóng mặt hoặc tim nhanh. Trong đợt nhiễm trùng, viêm hoạt động hoặc suy tim mất bù, ưu tiên nghỉ và điều trị nguyên nhân.
Theo dõi mức mệt, quãng đường đi bộ, khó thở, phù, cân nặng, sốt và dấu chảy máu giúp nhận biết bệnh nền thay đổi. Người bệnh thận có thể theo dõi huyết áp theo hướng dẫn. Không thể phân biệt thiếu sắt với thiếu máu viêm bằng triệu chứng tại nhà; xét nghiệm định kỳ và đánh giá chuyên môn vẫn cần thiết.
- Không tự uống sắt chỉ vì ferritin không thấp hoặc vì cảm thấy mệt.
- Không tự tiêm erythropoietin hoặc dùng thuốc kích thích tạo máu ngoài chỉ định chuyên khoa.
- Không bỏ qua sốt, sụt cân, đau kéo dài hoặc chảy máu vì đây có thể là dấu bệnh nền hoạt động.
- Không đặt mục tiêu hemoglobin càng cao càng tốt; điều trị quá mức có thể tăng nguy cơ huyết khối và tim mạch.
- Không ngừng thuốc kiểm soát bệnh tự miễn, ung thư hoặc bệnh thận chỉ để cải thiện công thức máu.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, thiếu máu do bệnh viêm mạn có thể ảnh hưởng tăng trưởng, ăn uống và hoạt động học tập. Cần phân biệt với thiếu sắt dinh dưỡng vốn rất phổ biến và có thể cùng tồn tại. Điều trị ưu tiên kiểm soát bệnh nền, tối ưu dinh dưỡng và tránh lấy máu quá nhiều; ESA hoặc sắt tĩnh mạch chỉ dùng theo chuyên khoa nhi hoặc thận nhi.
Người cao tuổi thường có nhiều cơ chế cùng lúc: viêm, suy thận, thiếu sắt, ung thư, suy dinh dưỡng và thuốc. Triệu chứng có thể là giảm đi lại, té ngã, lú lẫn hoặc suy tim mất bù. Đánh giá cần thận trọng với ferritin tăng do viêm, nguy cơ huyết khối khi dùng ESA và mục tiêu điều trị ưu tiên chức năng, triệu chứng và chất lượng sống.
Thiếu máu do bệnh mạn trong thai kỳ ít gặp hơn thiếu sắt nhưng có thể xuất hiện khi có bệnh tự miễn, thận mạn hoặc nhiễm trùng. Thay đổi sinh lý thai kỳ làm diễn giải hemoglobin và ferritin phức tạp. Cần phối hợp sản khoa và chuyên khoa bệnh nền; thuốc kiểm soát viêm, sắt, ESA hoặc truyền máu phải được cân nhắc lợi ích–nguy cơ cho mẹ và thai, không tự ngừng thuốc.
Điều trị bệnh nền thường có thể tiếp tục trong giai đoạn cho con bú với lựa chọn thuốc phù hợp, nhưng mức độ bài tiết vào sữa và tình trạng trẻ cần được xem xét. Thiếu máu sau sinh cũng có thể do mất máu hoặc thiếu sắt, nên không nên mặc định mọi trường hợp là thiếu máu viêm. Quyết định về ESA, sắt và thuốc ức chế miễn dịch cần chuyên khoa phối hợp.
Ở người suy giảm miễn dịch, nhiễm trùng cơ hội, thuốc ức chế tủy và viêm có thể cùng gây thiếu máu. Triệu chứng nhiễm trùng đôi khi kín đáo, nên sốt nhẹ, khó thở hoặc giảm tế bào máu cần được đánh giá sớm. Trước khi dùng sắt hoặc ESA, bác sĩ phải xem xét nhiễm trùng đang hoạt động, chức năng tủy và nguy cơ huyết khối.
Bệnh nền quyết định phần lớn cơ chế và cách điều trị. Trong thận mạn, thiếu erythropoietin và thiếu sắt chức năng nổi trội; trong ung thư, hóa trị và xâm lấn tủy có thể thêm vào; trong bệnh tự miễn, mức hoạt động viêm liên quan hemoglobin. Người có suy tim hoặc bệnh mạch vành nhạy cảm hơn với giảm oxy, nên mục tiêu xử trí cần cá thể hóa.
Sau phẫu thuật lớn, viêm cấp, mất máu và lấy máu xét nghiệm có thể tạo mẫu thiếu máu giống bệnh mạn. Hemoglobin thường giảm trong những ngày đầu và ferritin có thể tăng do phản ứng pha cấp. Cần phân biệt chảy máu tiếp diễn, thiếu sắt thật sự và suy tủy; kế hoạch phục hồi gồm kiểm soát nguồn chảy máu, dinh dưỡng và vận động sớm phù hợp.
Câu hỏi thường gặp về Thiếu máu do bệnh mạn
Thiếu máu nhẹ thường gây mệt và giảm sức bền, nhưng ở người có suy tim, bệnh mạch vành, bệnh phổi hoặc ung thư, mức giảm hemoglobin vừa phải cũng có thể làm triệu chứng nặng hơn. Nguy hiểm còn phụ thuộc bệnh nền: nhiễm trùng nặng, suy thận tiến triển hoặc ung thư hoạt động cần được xử lý riêng. Khó thở khi nghỉ, đau ngực, ngất, tụt huyết áp, sốt rét run hoặc chảy máu là dấu hiệu cần cấp cứu. Không nên đánh giá rủi ro chỉ từ ferritin hay một lần xét nghiệm.
Thiếu máu có thể cải thiện hoặc hết khi nguyên nhân nền được điều trị hiệu quả, chẳng hạn nhiễm trùng được kiểm soát hoặc bệnh tự miễn lui hoạt động. Trong bệnh thận mạn, suy tim hoặc ung thư kéo dài, mục tiêu thường là kiểm soát triệu chứng và giảm nhu cầu truyền máu hơn là cam kết chữa khỏi. Sắt, ESA hoặc điều trị khác chỉ giải quyết một phần cơ chế và cần theo dõi nguy cơ. Tiên lượng phụ thuộc bệnh nền, thiếu sắt phối hợp, chức năng tủy và đáp ứng điều trị.
Không phải mọi người đều cần sắt. Trong thiếu máu do viêm, sắt có thể bị giữ trong kho nên ferritin bình thường hoặc cao, và uống thêm sắt không chắc cải thiện. Tuy nhiên, thiếu sắt thật sự hoặc thiếu sắt chức năng có thể cùng tồn tại, đặc biệt ở bệnh thận, suy tim, ung thư hoặc có mất máu. Bác sĩ sẽ xem xét ferritin, độ bão hòa transferrin, CRP, chức năng thận và đáp ứng trước đây để quyết định. Tự bổ sung có thể gây tác dụng phụ và che lấp nguyên nhân.
Người bệnh ổn định thường có thể vận động nhẹ đến vừa theo chương trình của bệnh nền, như đi bộ hoặc phục hồi chức năng. Hoạt động phù hợp giúp duy trì cơ lực và giảm suy giảm chức năng do nằm lâu. Tuy nhiên, cường độ cần giảm khi hemoglobin thấp, bệnh viêm đang hoạt động, sốt, suy tim mất bù hoặc khó thở. Dừng tập nếu đau ngực, chóng mặt, tim đập nhanh bất thường hoặc khó thở kéo dài. Bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng có thể đặt giới hạn an toàn.
Không. Ferritin là protein pha cấp nên có thể tăng khi viêm, nhiễm trùng, bệnh gan hoặc ung thư, kể cả khi sắt sẵn có cho tủy thấp. Vì vậy bác sĩ thường phối hợp độ bão hòa transferrin, transferrin hoặc TIBC, CRP, hồng cầu lưới và bối cảnh bệnh. Ferritin rất thấp vẫn gợi ý mạnh thiếu sắt, nhưng giá trị bình thường hoặc cao cần diễn giải thận trọng. Một số trường hợp thiếu máu hỗn hợp cần xét nghiệm bổ sung hoặc theo dõi đáp ứng điều trị.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

