Viêm khớp tự phát thiếu niên là nhóm bệnh viêm khớp kéo dài khởi phát trước 16 tuổi, không tìm thấy nguyên nhân xác định sau khi đã loại trừ nhiễm trùng, chấn thương và các bệnh khác. Trẻ có thể sưng khớp, cứng khớp buổi sáng, đi khập khiễng hoặc giảm dùng một tay chân; một số thể còn gây sốt, phát ban, viêm điểm bám gân hoặc viêm màng bồ đào không có triệu chứng rõ. Bệnh không lây nhưng có nguy cơ ảnh hưởng vận động, tăng trưởng, mắt và chất lượng sống nếu viêm kéo dài. Chẩn đoán sớm bởi bác sĩ thấp khớp nhi, khám mắt định kỳ và điều trị theo mức độ hoạt động bệnh có thể kiểm soát viêm, bảo vệ khớp và giúp trẻ duy trì học tập, vận động phù hợp.
Viêm khớp tự phát thiếu niên là bệnh gì?
Viêm khớp tự phát thiếu niên là một nhóm bệnh không đồng nhất, có điểm chung là viêm tại một hoặc nhiều khớp bắt đầu khi trẻ chưa đủ 16 tuổi, kéo dài ít nhất 6 tuần và chưa giải thích được bằng nguyên nhân khác. Từ “tự phát” nhấn mạnh rằng nguyên nhân khởi đầu chưa được xác định, chứ không có nghĩa bệnh xuất hiện ngẫu nhiên hoặc không có cơ chế sinh học. Một số thể chủ yếu khu trú ở vài khớp; thể khác ảnh hưởng nhiều khớp, điểm bám gân, da hoặc toàn thân. JIA khác viêm khớp dạng thấp người lớn về phân loại, biểu hiện, nguy cơ mắt và lựa chọn điều trị. Đau tăng trưởng không gây sưng khớp kéo dài hay hạn chế vận động buổi sáng; viêm khớp nhiễm khuẩn thường khởi phát cấp và cần xử trí khẩn. Vì vậy, chẩn đoán cần bác sĩ chuyên khoa đánh giá toàn cảnh thay vì dựa vào một dấu hiệu riêng lẻ.
| Tên bệnh | Viêm khớp tự phát thiếu niên |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Juvenile idiopathic arthritis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm khớp thiếu niên tự phát; JIA; trước đây thường gọi viêm khớp dạng thấp thiếu niên hoặc viêm khớp mạn tính thiếu niên. |
| Mã ICD-10 | M08 – nhóm viêm khớp thiếu niên; mã nhánh cần chọn theo thể lâm sàng, như M08.2 thể khởi phát hệ thống, M08.3 thể đa khớp huyết thanh âm tính hoặc M08.4 thể ít khớp. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh viêm khớp mạn tính ở trẻ em; chuyên khoa Thấp khớp nhi, Nhi khoa, Miễn dịch học và Mắt khi có viêm màng bồ đào. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Màng hoạt dịch và nhiều khớp ngoại vi là vị trí chính; một số thể còn ảnh hưởng điểm bám gân, cột sống, mắt, da, hạch, gan, lách, tim hoặc phổi. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây; cơ chế tự miễn hoặc tự viêm tùy thể. Bệnh không phải là phiên bản thu nhỏ của viêm khớp dạng thấp ở người lớn và có thể diễn tiến theo đợt. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp trong dân số chung nhưng là nhóm bệnh viêm khớp mạn tính thường gặp nhất ở trẻ em. Dữ liệu dịch tễ tại Việt Nam còn hạn chế và có thể khác giữa vùng, tiêu chuẩn phân loại và hệ thống ghi nhận. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm khớp tự phát thiếu niên
Ở trẻ có cơ địa nhạy cảm, các tín hiệu miễn dịch bị điều hòa sai làm tế bào miễn dịch và các chất trung gian viêm hoạt hóa tại màng hoạt dịch. Tùy thể bệnh, cơ chế thiên về tự miễn thích ứng hoặc tự viêm bẩm sinh; các cytokine như TNF, interleukin-1 và interleukin-6 có vai trò khác nhau. Màng hoạt dịch dày lên, tăng dịch khớp và gây đau, sưng, cứng. Viêm kéo dài có thể làm tổn thương sụn, xương dưới sụn, gân và dây chằng, đồng thời ảnh hưởng sụn tăng trưởng khiến chi phát triển không cân xứng. Ở thể hệ thống, phản ứng viêm lan rộng có thể tác động gan, lách, tim, phổi và hiếm khi kích hoạt hội chứng hoạt hóa đại thực bào. Viêm màng bồ đào xảy ra qua cơ chế miễn dịch riêng và có thể không song hành với triệu chứng khớp.
Phân loại ILAR thường chia JIA thành thể ít khớp, đa khớp yếu tố dạng thấp âm tính, đa khớp yếu tố dạng thấp dương tính, thể hệ thống, viêm khớp liên quan điểm bám gân, viêm khớp vảy nến và thể không phân loại. Số khớp bị viêm trong 6 tháng đầu, yếu tố dạng thấp, biểu hiện toàn thân, viêm điểm bám gân, vảy nến và các tiêu chí loại trừ giúp xếp nhóm. Phân loại có ý nghĩa vì nguy cơ viêm mắt, tổn thương khớp, biến chứng toàn thân và đáp ứng điều trị khác nhau. Tuy nhiên, biểu hiện có thể thay đổi theo thời gian; bác sĩ có thể điều chỉnh cách mô tả bệnh khi xuất hiện đặc điểm mới.
JIA có thể bắt đầu ở bất kỳ thời điểm nào trong tuổi thơ nhưng kiểu khởi phát thay đổi theo thể bệnh. Thể ít khớp thường gặp ở trẻ nhỏ và gặp ở bé gái nhiều hơn; thể liên quan điểm bám gân thường xuất hiện ở trẻ lớn hoặc thiếu niên và gặp ở bé trai nhiều hơn. Thể đa khớp yếu tố dạng thấp dương tính thường khởi phát muộn hơn trong tuổi thiếu niên. Bệnh được ghi nhận ở mọi dân tộc và khu vực, song tỷ lệ công bố khác nhau do phương pháp nghiên cứu, khả năng tiếp cận bác sĩ thấp khớp nhi và hệ thống đăng ký. Chưa có dữ liệu đại diện toàn quốc đủ mạnh để ước tính chính xác gánh nặng JIA tại Việt Nam.
Bệnh không hình thành qua một đường phơi nhiễm hay xâm nhập đặc hiệu. Quá trình thường bắt đầu khi hệ miễn dịch mất cân bằng ở trẻ có tính nhạy cảm, sau đó viêm khu trú tại màng hoạt dịch hoặc điểm bám gân và có thể lan sang nhiều khớp. Ở thể hệ thống, hoạt hóa miễn dịch bẩm sinh tạo viêm toàn thân trước hoặc cùng lúc với viêm khớp. Đây là cơ chế nội sinh, không phải đường lây từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm khớp tự phát thiếu niên
Nguyên nhân trực tiếp của JIA chưa được xác định. Bệnh được cho là hình thành từ tương tác giữa nhiều biến thể di truyền liên quan miễn dịch và các yếu tố môi trường chưa rõ, dẫn đến đáp ứng viêm không phù hợp. Một số nhiễm trùng có thể xuất hiện trước khởi phát nhưng chưa chứng minh là nguyên nhân duy nhất. Chấn thương, thức ăn, thiếu vitamin, tiêm chủng hoặc cách nuôi dạy không được xem là nguyên nhân gây JIA. Cần tách nguyên nhân nền chưa biết với các yếu tố có thể làm triệu chứng bùng lên, như nhiễm trùng thông thường, bỏ thuốc, căng thẳng hoặc thay đổi sinh hoạt.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi, giới, kiểu gen miễn dịch và tiền sử gia đình có bệnh tự miễn hoặc viêm khớp. Một số thể liên quan mạnh với HLA-B27, vảy nến gia đình hoặc yếu tố dạng thấp. Các yếu tố môi trường đang được nghiên cứu nhưng chưa đủ chắc để dùng dự đoán cá nhân. Không có hành vi lối sống nào đã được chứng minh là nguyên nhân trực tiếp. Nguy cơ diễn tiến nặng tăng khi nhiều khớp bị viêm, khớp háng hoặc khớp cùng chậu bị ảnh hưởng, bệnh hoạt động kéo dài, tổn thương sớm, yếu tố dạng thấp dương tính hoặc có biểu hiện toàn thân.
Cần chú ý trẻ có sưng khớp kéo dài, cứng khớp buổi sáng, đi khập khiễng không rõ chấn thương hoặc giảm dùng một chi. Trẻ có vảy nến, người thân bậc một mắc vảy nến, đau gót do viêm điểm bám gân, HLA-B27 dương tính hoặc tiền sử gia đình bệnh cột sống viêm có nguy cơ thuộc nhóm liên quan điểm bám gân. Trẻ có ANA dương tính, tuổi khởi phát nhỏ và thể ít khớp có nguy cơ viêm màng bồ đào cao hơn. Trẻ đang dùng thuốc ức chế miễn dịch dễ gặp nhiễm trùng nặng hơn và cần ngưỡng đi khám thấp hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm khớp tự phát thiếu niên
JIA có thể khởi phát âm thầm trong nhiều tuần hoặc rõ rệt với sưng, đau và hạn chế vận động. Trẻ nhỏ đôi khi không mô tả đau mà chỉ đi khập khiễng, không muốn chơi, khó cầm bút hoặc cần trợ giúp khi mặc quần áo. Cứng khớp thường rõ sau khi ngủ và giảm dần khi vận động. Một số trẻ có đợt bùng phát xen kẽ thời gian ổn định; số khác viêm dai dẳng. Thể hệ thống có thể bắt đầu bằng sốt cao tái diễn và ban hồng trước khi viêm khớp rõ. Viêm mắt có thể hoàn toàn không triệu chứng, vì vậy không thể dựa vào cảm giác của trẻ để loại trừ.
- Sưng một hoặc nhiều khớp, khớp có thể ấm và giảm tầm vận động dù trẻ không than đau nhiều.
- Cứng khớp sau khi thức dậy hoặc sau thời gian ngồi lâu, khiến trẻ chậm bắt đầu đi lại hay khó duỗi tay.
- Đi khập khiễng, tránh chịu lực, giảm chạy nhảy hoặc dùng tay không thuận để bù cho bên đau.
- Đau khớp hoặc đau khi vận động, thường đi kèm mệt mỏi và giảm sức bền trong học tập, vui chơi.
- Viêm điểm bám gân gây đau gót, lòng bàn chân hoặc quanh gối, hay gặp ở thể liên quan điểm bám gân.
- Sốt dao động và ban màu hồng thoáng qua có thể xuất hiện trong thể hệ thống, thường đi cùng dấu hiệu viêm toàn thân.
- Đau hoặc hạn chế há miệng khi khớp thái dương hàm bị viêm, đôi khi không có sưng nhìn thấy.
- Đau lưng kiểu viêm, đau mông luân phiên hoặc cứng cột sống ở nhóm liên quan điểm bám gân.
- Nhìn mờ, sợ ánh sáng, đau mắt hoặc đỏ mắt khi viêm màng bồ đào có triệu chứng; nhiều trường hợp lại hoàn toàn im lặng.
- Khó thở, đau ngực, gan lách to hoặc hạch to có thể gặp trong thể hệ thống và cần đánh giá chuyên khoa.
- Chậm tăng trưởng, chênh lệch chiều dài chi hoặc biến dạng khớp có thể xuất hiện khi viêm kéo dài chưa kiểm soát.
Nên đặt lịch khám: sưng khớp, cứng khớp buổi sáng, đi khập khiễng hoặc giảm dùng tay chân kéo dài trên vài ngày và không giải thích được bằng chấn thương. Cần khám trong ngày: khớp sưng nóng kèm sốt, trẻ không chịu đứng, đau tăng nhanh, phát ban kèm sốt tái diễn hoặc mắt đỏ đau, sợ ánh sáng. Cần tái khám sớm: triệu chứng bùng lên, xuất hiện khớp mới, tác dụng phụ thuốc, sốt hoặc nhiễm trùng khi đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, bỏ lỡ lịch khám mắt, hoặc khả năng học tập và sinh hoạt giảm rõ.
- Sốt cao kéo dài kèm lừ đừ, kích thích, khó đánh thức hoặc tình trạng xấu nhanh.
- Chảy máu bất thường, bầm tím lan rộng, vàng da, đau bụng nhiều hoặc nôn liên tục ở trẻ có thể hệ thống.
- Khó thở, đau ngực, tím tái, co giật hoặc rối loạn ý thức.
- Một khớp sưng nóng đỏ dữ dội kèm sốt và trẻ không thể chịu lực, vì cần loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn.
- Phản ứng dị ứng nặng sau thuốc với khó thở, phù môi lưỡi hoặc choáng. Gọi 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu; không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Viêm khớp tự phát thiếu niên
Chẩn đoán JIA là quá trình tổng hợp và loại trừ. Bác sĩ xác định thời điểm khởi phát, số khớp, kiểu cứng khớp, sốt, ban, triệu chứng mắt, tiêu hóa, da và tiền sử gia đình. Khám toàn thân và khớp được phối hợp với xét nghiệm viêm, công thức máu, chức năng cơ quan, dấu ấn miễn dịch có chọn lọc và hình ảnh khi cần. Nhiễm trùng, chấn thương, bệnh ác tính, lupus, viêm khớp phản ứng, bệnh viêm ruột và các rối loạn xương cần được cân nhắc. Không có xét nghiệm tại nhà hoặc một kết quả ANA, RF hay HLA-B27 đơn lẻ đủ để tự chẩn đoán.
Bác sĩ quan sát dáng đi, tư thế, khả năng ngồi xổm, cầm nắm và sử dụng từng chi; sau đó đánh giá sưng, nóng, đau, dịch khớp và tầm vận động chủ động lẫn thụ động. Khám còn bao gồm điểm bám gân, cột sống, khớp cùng chậu, da và móng, hạch, gan lách, tim phổi, tăng trưởng và chênh lệch chiều dài chi. Khớp thái dương hàm có thể được kiểm tra khi trẻ khó nhai hoặc há miệng. Khám mắt chuyên khoa bằng đèn khe là phần riêng biệt và vẫn cần thực hiện dù mắt không đỏ.
Công thức máu, CRP và tốc độ lắng máu giúp đánh giá viêm và phát hiện thiếu máu, giảm tế bào máu hoặc dấu hiệu nhiễm trùng nhưng có thể bình thường ở bệnh khu trú. ANA hỗ trợ phân tầng nguy cơ viêm màng bồ đào chứ không xác nhận JIA. RF và kháng thể anti-CCP có giá trị ở một nhóm đa khớp và liên quan tiên lượng. HLA-B27 được cân nhắc khi có viêm điểm bám gân hoặc đau trục. Ferritin, men gan, triglyceride, fibrinogen và đông máu được dùng khi nghi thể hệ thống hoặc hội chứng hoạt hóa đại thực bào. Xét nghiệm nhiễm trùng, dịch khớp hay tủy xương chỉ làm khi lâm sàng đặt ra chẩn đoán khác.
Siêu âm có thể phát hiện dịch khớp, dày màng hoạt dịch và hỗ trợ tiêm khớp, nhất là khi khám khó xác định. MRI nhạy với viêm màng hoạt dịch, phù tủy xương và tổn thương sớm, hữu ích ở khớp cùng chậu, khớp thái dương hàm hoặc khớp sâu. X-quang giúp đánh giá tổn thương cấu trúc, tăng trưởng và chẩn đoán phân biệt nhưng có thể bình thường ở giai đoạn đầu. Hình ảnh không thay thế khám lâm sàng; kết quả cần được diễn giải theo tuổi vì cấu trúc xương sụn ở trẻ đang phát triển khác người lớn.
Tiêu chí ILAR thường được dùng để phân loại: viêm khớp khởi phát trước 16 tuổi, kéo dài ít nhất 6 tuần và không do nguyên nhân đã biết, sau đó xếp thể theo biểu hiện trong 6 tháng đầu và tiêu chí loại trừ. Đây là bộ tiêu chí phân loại phục vụ chuẩn hóa nghiên cứu và hỗ trợ thực hành, không phải công cụ tự chẩn đoán. Một trẻ có triệu chứng gợi ý vẫn cần đánh giá chuyên khoa ngay cả khi chưa đủ 6 tuần, đặc biệt khi phải loại trừ nhiễm khuẩn, bệnh ác tính hoặc biến chứng toàn thân.
Điều trị Viêm khớp tự phát thiếu niên
Mục tiêu là kiểm soát nhanh viêm, đạt bệnh không hoạt động, bảo tồn chức năng, phòng tổn thương khớp và mắt, duy trì tăng trưởng và tham gia học tập. Kế hoạch dựa trên thể JIA, số và vị trí khớp, yếu tố tiên lượng, viêm mắt, biểu hiện toàn thân và đáp ứng trước đó. Hướng dẫn hiện đại ủng hộ sử dụng sớm thuốc chống thấp khớp làm thay đổi bệnh khi nguy cơ cao, thay vì chỉ kéo dài điều trị triệu chứng. Phục hồi chức năng, vận động, tiêm chủng, sức khỏe xương, tâm lý và chuyển tiếp sang chăm sóc người lớn là thành phần song song. Nhập viện khi nghi nhiễm trùng nặng, hội chứng hoạt hóa đại thực bào, tổn thương cơ quan hoặc cần theo dõi điều trị tích cực.
NSAID có thể giảm đau và cứng khớp nhưng không đủ kiểm soát bệnh hoạt động kéo dài. Glucocorticoid tiêm nội khớp hữu ích cho một số khớp viêm; glucocorticoid toàn thân chỉ dùng có mục tiêu và thời gian hạn chế do ảnh hưởng tăng trưởng, xương, chuyển hóa và nhiễm trùng. Thuốc DMARD cổ điển như methotrexate hoặc sulfasalazine được chọn theo thể bệnh. Thuốc sinh học hoặc điều trị đích có thể ức chế TNF, interleukin-1, interleukin-6 hay các đường miễn dịch khác; lựa chọn phụ thuộc biểu hiện và nguy cơ. Cần sàng lọc nhiễm trùng, theo dõi công thức máu, gan thận và tiêm chủng. Không tự mua, tự giảm hoặc ngừng thuốc khi trẻ đã ổn.
Chọc hút dịch khớp được thực hiện khi cần loại trừ nhiễm trùng, tinh thể hiếm gặp hoặc giảm căng đau. Tiêm glucocorticoid nội khớp có thể kiểm soát viêm khu trú và hỗ trợ phục hồi vận động; bác sĩ cân nhắc hướng dẫn siêu âm, gây tê hoặc an thần theo tuổi và vị trí khớp. Can thiệp ở khớp thái dương hàm cần thận trọng vì cấu trúc đang phát triển. Mọi thủ thuật phải đi kèm kế hoạch theo dõi nhiễm trùng, đau sau tiêm và chức năng khớp.
Phẫu thuật hiếm khi là điều trị ban đầu của JIA. Can thiệp chỉnh hình chỉ được cân nhắc khi tổn thương cấu trúc, lệch trục, co rút hoặc hủy khớp gây đau và mất chức năng dù viêm đã được kiểm soát tối ưu. Các lựa chọn có thể gồm giải phóng co rút, chỉnh trục hoặc thay khớp ở người đã trưởng thành xương; thời điểm phụ thuộc tăng trưởng, hoạt tính bệnh và nguy cơ nhiễm trùng. Phẫu thuật không thay thế thuốc kiểm soát viêm và luôn cần phục hồi chức năng sau mổ.
Vật lý trị liệu duy trì tầm vận động, sức mạnh, thăng bằng và dáng đi; hoạt động trị liệu giúp trẻ viết, mặc đồ và thích nghi dụng cụ học tập. Nẹp có thể hỗ trợ tư thế hoặc giảm tải trong giai đoạn chọn lọc nhưng cần kiểm tra để tránh yếu cơ và cứng khớp. Trường học nên có kế hoạch nghỉ ngắn, di chuyển giữa lớp, thời gian làm bài và hoạt động thể chất linh hoạt. Hỗ trợ tâm lý, giấc ngủ, sức khỏe răng miệng, vitamin D khi thiếu và dinh dưỡng đủ năng lượng, protein, canxi là các phần chăm sóc có ích.
Theo dõi bao gồm số khớp hoạt động, đau, cứng buổi sáng, chức năng, chiều cao, cân nặng, dậy thì, huyết áp và chất lượng sống. Tùy thuốc, bác sĩ kiểm tra công thức máu, men gan, chức năng thận, dấu hiệu nhiễm trùng và tác dụng phụ. Lịch khám mắt bằng đèn khe được cá thể hóa theo thể JIA, tuổi khởi phát, ANA và thời gian bệnh. Gia đình cần liên hệ sớm khi sốt, phát ban mới, khó thở, bầm chảy máu, mắt đau đỏ, đau bụng kéo dài hoặc triệu chứng khớp tăng nhanh.
JIA thường cần quản lý nhiều tháng đến nhiều năm. Thời gian đạt kiểm soát phụ thuộc thể bệnh, mức độ viêm, tổn thương khớp và đáp ứng thuốc. Khi đã duy trì bệnh không hoạt động, bác sĩ mới cân nhắc giảm dần điều trị theo từng trường hợp; ngừng quá sớm có thể làm bùng phát. Khám mắt có thể tiếp tục ngay cả khi khớp ổn. Một số trẻ lui bệnh lâu dài, trong khi nhóm khác cần điều trị sang tuổi trưởng thành, vì vậy không thể cam kết mốc khỏi cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng tại khớp gồm co rút, hạn chế vận động, biến dạng, hủy sụn xương, chênh lệch chiều dài chi và rối loạn phát triển hàm. Viêm màng bồ đào mạn có thể gây dính, tăng nhãn áp, đục thủy tinh thể hoặc giảm thị lực nếu phát hiện muộn. Thể hệ thống có nguy cơ viêm màng tim, viêm phổi kẽ và hội chứng hoạt hóa đại thực bào, một tình trạng đe dọa tính mạng. Bệnh kéo dài cũng ảnh hưởng tăng trưởng, xương, giấc ngủ, tâm trạng và học tập. Thuốc ức chế miễn dịch có thể tăng nguy cơ nhiễm trùng, độc gan, giảm tế bào máu hoặc tác dụng phụ chuyển hóa, nên cần giám sát.
Tiên lượng đã cải thiện rõ nhờ chẩn đoán sớm và điều trị theo mục tiêu. Nhiều trẻ có thể đạt bệnh không hoạt động, học tập và vận động gần bình thường, nhưng khả năng lui bệnh khác nhau giữa các thể. Kết quả thuận lợi hơn khi viêm được kiểm soát sớm, tuân thủ theo dõi và không có tổn thương khớp hoặc mắt kéo dài. Yếu tố bất lợi gồm nhiều khớp, khớp háng hay trục bị ảnh hưởng, RF dương tính, tổn thương hình ảnh sớm, thể hệ thống phức tạp hoặc bùng phát lặp lại. Không thể dự đoán chính xác diễn tiến của từng trẻ chỉ từ một xét nghiệm.
JIA có thể bùng phát sau giai đoạn ổn định hoặc sau khi giảm thuốc. Dấu hiệu sớm thường là cứng buổi sáng tăng, sưng khớp mới, mệt, giảm hoạt động hoặc sốt và ban ở thể hệ thống. Nguy cơ giảm khi dùng thuốc đúng kế hoạch, tái khám đều, điều trị nhiễm trùng phù hợp, duy trì vận động và báo sớm thay đổi. Không tự ngừng thuốc vì trẻ hết đau; quyết định giảm điều trị cần dựa trên thời gian bệnh không hoạt động và đánh giá chuyên khoa.
Chưa có biện pháp chắc chắn ngăn JIA khởi phát vì nguyên nhân chưa rõ. Có thể phòng biến chứng bằng nhận biết sớm sưng và cứng khớp, chuyển khám thấp khớp nhi, tuân thủ điều trị, khám mắt đúng lịch và bảo vệ xương. Tiêm chủng nên được rà soát hằng năm; vaccine bất hoạt thường có thể sử dụng, còn vaccine sống cần được bác sĩ cân nhắc theo mức ức chế miễn dịch và thời điểm dùng thuốc. Vận động phù hợp, tránh khói thuốc, dinh dưỡng đủ chất và phòng nhiễm trùng giúp hỗ trợ sức khỏe chung nhưng không thay thế điều trị.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm khớp tự phát thiếu niên
Không có chế độ ăn nào chữa JIA. Trẻ cần khẩu phần đa dạng, đủ năng lượng và protein cho tăng trưởng, rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, nguồn canxi và vitamin D phù hợp. Nếu dùng glucocorticoid, bác sĩ có thể lưu ý muối, đường, sức khỏe xương và tăng cân. Chỉ bổ sung vitamin hoặc dầu cá khi có chỉ định hoặc sau khi đánh giá nguy cơ, vì sản phẩm có thể tương tác thuốc. Chế độ loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm không được tự áp dụng do nguy cơ suy dinh dưỡng.
Vận động thường xuyên giúp duy trì sức mạnh, tầm vận động, mật độ xương và hòa nhập xã hội. Khi bệnh ổn, trẻ có thể tham gia phần lớn hoạt động với mức tăng dần; bơi, đạp xe, đi bộ và bài tập sức mạnh có kiểm soát thường ít tạo tải đột ngột. Trong đợt viêm, giảm động tác gây đau, ưu tiên vận động nhẹ và hướng dẫn của vật lý trị liệu thay vì bất động hoàn toàn. Giấc ngủ đủ, cặp sách phù hợp, tư thế học và thời gian nghỉ ngắn giúp giảm mệt. Môn đối kháng hoặc tải cao cần cá thể hóa nếu khớp cổ, háng, cột sống hoặc mắt có biến chứng.
Gia đình có thể ghi lại thời gian cứng buổi sáng, khớp sưng, mức hoạt động, sốt, ban, giấc ngủ, khả năng đi học và tác dụng phụ thuốc. Ảnh chụp khớp ở cùng góc đôi khi giúp theo dõi thay đổi nhưng không thay thế khám. Đo nhiệt độ khi trẻ mệt hoặc có biểu hiện toàn thân; không cần xét nghiệm máu tùy tiện tại nhà. Mắt không đỏ vẫn có thể viêm, nên theo dõi tại nhà không thay cho khám đèn khe. Mọi thay đổi bất thường cần được báo theo kế hoạch đã thống nhất với nhóm điều trị.
- Không tự chẩn đoán JIA chỉ dựa vào ANA, RF, HLA-B27 hoặc một phim chụp.
- Không xoa bóp mạnh, bẻ khớp hoặc ép vận động qua đau khi khớp đang sưng nóng.
- Không tự mua glucocorticoid, thuốc chống viêm hoặc thảo dược không rõ thành phần cho trẻ.
- Không tự giảm, giãn khoảng cách hay ngừng DMARD hoặc thuốc sinh học khi triệu chứng tạm ổn.
- Không bỏ lịch khám mắt vì viêm màng bồ đào có thể không gây đỏ hoặc đau.
- Không trì hoãn cấp cứu khi sốt kéo dài kèm lừ đừ, chảy máu, khó thở hoặc diễn biến nhanh.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Đây là bệnh đặc trưng của trẻ em nên mọi đánh giá phải tính đến tuổi phát triển, khả năng mô tả đau, tăng trưởng xương, dậy thì, học tập và tiêm chủng. Trẻ nhỏ có thể chỉ biểu hiện đi khập khiễng hoặc tránh dùng tay. Liều thuốc, an thần khi tiêm khớp, lịch xét nghiệm và mục tiêu vận động cần do nhóm thấp khớp nhi cá thể hóa. Cha mẹ, giáo viên và trẻ nên cùng tham gia kế hoạch để tăng tuân thủ mà không làm trẻ cảm thấy bị hạn chế quá mức.
JIA không khởi phát ở người cao tuổi, nhưng một số bệnh nhân mang bệnh hoạt động hoặc hậu quả tổn thương khớp từ thời thơ ấu sang tuổi lớn. Khi về già, cần phân biệt bùng phát JIA với thoái hóa khớp, loãng xương, nhiễm trùng hoặc bệnh viêm mới. Đa bệnh lý, chức năng gan thận và đa thuốc làm thay đổi an toàn của NSAID, DMARD và thuốc sinh học. Kế hoạch theo dõi nên phối hợp thấp khớp người lớn, phục hồi chức năng và chăm sóc bệnh mạn tính.
Người trưởng thành có tiền sử JIA nên trao đổi với bác sĩ thấp khớp và sản khoa trước khi mang thai. Mức độ hoạt động bệnh và tính an toàn của từng thuốc ảnh hưởng kế hoạch thụ thai; một số thuốc cần ngừng trước thai kỳ, trong khi thuốc khác có thể tiếp tục khi lợi ích vượt nguy cơ. Không tự ngừng điều trị vì bùng phát bệnh cũng gây bất lợi. Thai kỳ cần theo dõi huyết áp, tăng trưởng thai, nhiễm trùng và sức khỏe xương theo nguy cơ cá nhân.
Nhiều người có thể cho con bú khi kiểm soát JIA, nhưng lựa chọn thuốc phải dựa trên mức bài tiết vào sữa, tuổi trẻ sơ sinh và nhu cầu điều trị của mẹ. Một số NSAID, glucocorticoid, DMARD hoặc thuốc sinh học có dữ liệu tương thích hơn thuốc khác; bác sĩ sẽ chọn phương án cụ thể. Không mặc định ngừng cho bú hoặc bỏ thuốc cần thiết. Cần báo sớm sốt, viêm vú, nhiễm trùng và theo dõi trẻ nếu mẹ dùng thuốc ức chế miễn dịch.
Trẻ suy giảm miễn dịch bẩm sinh hoặc do thuốc có thể biểu hiện nhiễm trùng không điển hình và dễ diễn tiến nặng. Sốt, ho kéo dài, khó thở, tiêu chảy, tổn thương da hoặc đau khớp mới cần được đánh giá sớm hơn. Trước thuốc sinh học, bác sĩ thường sàng lọc lao, viêm gan và cập nhật tiêm chủng theo tình trạng miễn dịch. Vaccine sống, tiếp xúc với người mắc bệnh lây và thời điểm tạm hoãn thuốc khi nhiễm trùng phải tuân theo hướng dẫn chuyên khoa, không tự xử lý.
Viêm màng bồ đào, vảy nến, bệnh viêm ruột, bệnh tuyến giáp tự miễn và các tình trạng đau mạn có thể đồng hành hoặc ảnh hưởng phân loại JIA. Béo phì tăng tải lên khớp và làm phục hồi khó hơn; loãng xương hoặc thiếu vitamin D làm tăng nguy cơ gãy. Bệnh gan thận, nhiễm trùng mạn và rối loạn tâm lý thay đổi lựa chọn thuốc và mức giám sát. Kế hoạch cần phối hợp chuyên khoa mắt, tiêu hóa, da liễu, nội tiết hoặc tâm lý khi có chỉ định.
Trẻ JIA sau phẫu thuật cần cân bằng phòng nhiễm trùng, kiểm soát đau, duy trì thuốc và phục hồi vận động. Việc tạm ngừng hay tiếp tục DMARD hoặc thuốc sinh học phụ thuộc loại mổ, nguy cơ nhiễm trùng và mức hoạt động bệnh; quyết định do bác sĩ phẫu thuật và thấp khớp phối hợp. Bất động kéo dài làm tăng cứng và yếu cơ nên chương trình phục hồi cần bắt đầu theo mức an toàn của vết mổ. Sốt, chảy dịch, đau tăng hoặc sưng khớp mới phải được báo ngay.
Câu hỏi thường gặp về Viêm khớp tự phát thiếu niên
Bệnh có thể gây hậu quả đáng kể nếu viêm kéo dài, nhưng mức nguy hiểm khác nhau giữa các thể. Tổn thương khớp, hạn chế tăng trưởng và viêm màng bồ đào có thể tiến triển âm thầm; thể hệ thống hiếm khi gây biến chứng nặng như hội chứng hoạt hóa đại thực bào. Ngược lại, nhiều trẻ đạt kiểm soát tốt khi được khám sớm, điều trị theo mục tiêu và theo dõi mắt đều. Dấu hiệu như sốt kéo dài, lừ đừ, khó thở, chảy máu bất thường hoặc một khớp sưng nóng kèm sốt cần được đánh giá khẩn, không chờ lịch hẹn thường.
Hiện chưa có cách bảo đảm chữa khỏi cho mọi trẻ, nhưng bệnh có thể đạt trạng thái không hoạt động hoặc lui bệnh kéo dài. Khả năng này phụ thuộc thể JIA, mức độ tổn thương, tốc độ kiểm soát viêm và đáp ứng với thuốc. Một số trẻ ngừng được điều trị sau thời gian ổn định; nhóm khác cần thuốc lâu dài hoặc tiếp tục sang tuổi trưởng thành. Mục tiêu thực tế là trẻ không còn viêm hoạt động, bảo tồn khớp và mắt, phát triển bình thường và tham gia cuộc sống hằng ngày. Việc giảm thuốc phải do bác sĩ quyết định sau theo dõi đủ lâu.
JIA không lây qua tiếp xúc, ăn uống, hô hấp hay dùng chung đồ. Bệnh có thành phần di truyền nhưng không truyền theo kiểu một gene quyết định chắc chắn; đa số anh chị em hoặc con của người bệnh không mắc JIA. Nhiều biến thể miễn dịch chỉ làm tăng tính nhạy cảm, còn yếu tố môi trường và cơ chế khởi phát vẫn chưa rõ. Vì vậy, không cần cách ly trẻ và cũng không nên quy trách nhiệm cho thực phẩm, tiêm chủng hay cách chăm sóc. Tư vấn di truyền chỉ cần trong bối cảnh gia đình có nhiều bệnh tự miễn đặc biệt hoặc bác sĩ nghi hội chứng khác.
Phần lớn trẻ nên duy trì vận động vì hoạt động phù hợp giúp giữ sức mạnh, tầm vận động, xương và tâm lý. Khi bệnh ổn, trẻ có thể tăng dần hoạt động, ưu tiên môn ít va chạm nếu khớp còn nhạy cảm. Trong đợt viêm, nên giảm động tác gây đau, tránh tải mạnh lên khớp sưng và làm bài tập nhẹ theo vật lý trị liệu thay vì nằm nghỉ hoàn toàn. Mức tham gia cần cá thể hóa nếu có tổn thương cổ, háng, cột sống, mắt hoặc sau phẫu thuật. Giáo viên thể chất nên biết kế hoạch và cho phép điều chỉnh khi cần.
Viêm màng bồ đào trước liên quan JIA thường không gây đau, đỏ hay nhìn mờ ở giai đoạn đầu, đặc biệt ở trẻ nhỏ có ANA dương tính và thể ít khớp. Nếu chỉ chờ triệu chứng, bệnh có thể đã gây dính, tăng nhãn áp hoặc đục thủy tinh thể. Khám bằng đèn khe của bác sĩ mắt có thể phát hiện tế bào viêm mà mắt thường không thấy. Tần suất khám phụ thuộc tuổi khởi phát, thể JIA, ANA và thời gian mắc bệnh. Khớp ổn không đồng nghĩa mắt chắc chắn ổn, nên không bỏ lịch sàng lọc.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

