Thoái hóa khớp bàn tay là tình trạng tổn thương tiến triển của toàn bộ khớp, thường ảnh hưởng khớp gần đầu ngón, khớp giữa ngón và nền ngón cái. Người bệnh có thể đau tăng khi cầm nắm, cứng khớp ngắn sau nghỉ, giảm lực bóp, nổi các nút xương hoặc biến dạng ngón; triệu chứng thường dao động theo đợt và không luôn tương xứng với hình ảnh X-quang. Bệnh không lây, không đơn thuần do “mòn sụn” và cũng khác viêm khớp dạng thấp hoặc gout. Phần lớn trường hợp được chẩn đoán bằng bệnh sử và khám, chỉ chụp khi biểu hiện không điển hình hoặc cần lập kế hoạch can thiệp. Giáo dục, bài tập tay, dụng cụ hỗ trợ, bảo vệ khớp và thuốc giảm đau phù hợp có thể duy trì chức năng, dù chưa có thuốc phục hồi hoàn toàn sụn đã mất.
Thoái hóa khớp bàn tay là bệnh gì?
Thoái hóa khớp bàn tay là bệnh mạn tính làm thay đổi nhiều thành phần của khớp chứ không chỉ làm “mòn” lớp sụn. Các vị trí điển hình là khớp liên đốt xa, liên đốt gần và khớp nền ngón cái; khớp bàn-ngón thường ít bị ảnh hưởng hơn, nên sưng đau nổi bật tại đó có thể gợi ý chẩn đoán khác. Bệnh có thể gây nút Heberden ở khớp gần móng, nút Bouchard ở khớp giữa ngón và lún hoặc lệch nền ngón cái. Thoái hóa khớp bàn tay khác viêm khớp dạng thấp ở kiểu khớp, thời gian cứng buổi sáng và mức viêm toàn thân; khác gout ở cơn sưng đau cấp do tinh thể. Hình ảnh thoái hóa trên phim không đồng nghĩa chắc chắn có đau, vì chẩn đoán và điều trị phải dựa cả vào triệu chứng, chức năng và mục tiêu của người bệnh.
| Tên bệnh | Thoái hóa khớp bàn tay |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hand osteoarthritis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thoái hóa khớp ngón tay; thoái hóa khớp liên đốt; thoái hóa khớp nền ngón cái; hand OA; viêm xương khớp bàn tay. |
| Mã ICD-10 | M18–M19 – mã hóa tùy vị trí và nguyên phát hoặc thứ phát; M18 dùng cho thoái hóa khớp bàn-ngón cái thứ nhất, còn M19.0 áp dụng cho thoái hóa nguyên phát ở khớp khác khi phù hợp. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh thoái hóa khớp ngoại vi; chuyên khoa Cơ xương khớp, Chấn thương chỉnh hình, Phục hồi chức năng và Hoạt động trị liệu bàn tay. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Các khớp liên đốt xa, liên đốt gần, khớp bàn-ngón cái thứ nhất và đôi khi khớp thuyền-thang-thang; sụn, xương dưới sụn, màng hoạt dịch, dây chằng và gân quanh khớp đều có thể tham gia. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây và không phải bệnh tự miễn điển hình. Đây là bệnh của toàn bộ khớp với thoái hóa cấu trúc và các đợt viêm tại chỗ có thể dao động. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp và tăng rõ theo tuổi, đặc biệt ở phụ nữ trung niên và lớn tuổi. Nhiều người có thay đổi trên X-quang nhưng không phải ai cũng đau hoặc giảm chức năng. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Thoái hóa khớp bàn tay
Tải cơ học, tính nhạy cảm di truyền và thay đổi liên quan tuổi làm tế bào sụn mất cân bằng giữa tạo và phân hủy chất nền. Sụn mỏng và nứt, xương dưới sụn tái cấu trúc, tạo gai xương và nang xương. Màng hoạt dịch có thể viêm mức độ thấp, giải thích các đợt sưng nóng và đau tăng. Dây chằng lỏng hoặc lệch trục làm phân bố lực không đều, đặc biệt tại nền ngón cái, khiến tổn thương tiếp tục. Ở thể erosive, viêm và bào mòn trung tâm khớp liên đốt rõ hơn, có thể tiến triển nhanh và biến dạng. Mức tổn thương cấu trúc và cảm giác đau chịu ảnh hưởng thêm bởi sức cơ, hệ thần kinh đau, giấc ngủ và tâm lý.
Theo vị trí, bệnh được mô tả thành thoái hóa khớp liên đốt, thoái hóa khớp nền ngón cái và kiểu phối hợp nhiều khớp. Thể nút xương có Heberden hoặc Bouchard thường tiến triển chậm; thể erosive chủ yếu ở khớp liên đốt, có viêm và bào mòn trung tâm trên X-quang. Có thể phân biệt nguyên phát, khi không có nguyên nhân cấu trúc rõ, với thứ phát sau chấn thương, bất thường giải phẫu, mất vững hoặc bệnh chuyển hóa. Phân nhóm giúp lựa chọn nẹp, bài tập, đánh giá chẩn đoán phân biệt và cân nhắc phẫu thuật theo khớp gây triệu chứng.
Thoái hóa khớp bàn tay tăng theo tuổi và thường thấy ở phụ nữ sau trung niên. Thay đổi X-quang phổ biến hơn triệu chứng lâm sàng, nên số người có gai xương hoặc hẹp khe khớp cao hơn số người cần điều trị vì đau. Nút xương ở ngón và thoái hóa nền ngón cái có khuynh hướng gia đình. Bệnh xuất hiện ở nhiều dân tộc nhưng tỷ lệ thay đổi theo cách định nghĩa, tuổi mẫu nghiên cứu và việc dùng tiêu chí lâm sàng hay hình ảnh. Dữ liệu cộng đồng đại diện riêng cho Việt Nam còn hạn chế.
Bệnh phát triển qua quá trình tích lũy thay đổi cơ học và sinh học trong khớp. Phân bố lực bất thường làm sụn và xương dưới sụn chịu stress; đáp ứng sửa chữa kéo dài tạo gai xương, cứng xương và biến đổi màng hoạt dịch. Ở nền ngón cái, lỏng dây chằng và động tác kẹp lặp lại có thể làm khớp mất vững trước khi thoái hóa rõ. Đây không phải quá trình do vi sinh vật xâm nhập và không có đường lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thoái hóa khớp bàn tay
Phần lớn trường hợp là nguyên phát và không có một nguyên nhân duy nhất. Quá trình hình thành liên quan lão hóa mô khớp, di truyền, hình dạng khớp, mất vững dây chằng và tải sử dụng tích lũy. Thoái hóa thứ phát có thể theo sau gãy xương nội khớp, trật khớp, tổn thương dây chằng, nghề nghiệp gây lực kẹp lặp lại hoặc bất thường bẩm sinh. Đợt đau bùng lên có thể do tăng hoạt động, viêm màng hoạt dịch hoặc chấn thương nhỏ, nhưng không đồng nghĩa bệnh đang phá hủy nhanh. Cần phân biệt nguyên nhân gây đau với yếu tố làm bệnh dễ xuất hiện.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi tăng, giới nữ, tiền sử gia đình và hình dạng khớp. Chấn thương cũ, gãy xương nội khớp, lỏng khớp và một số công việc dùng lực kẹp hoặc động tác lặp lại có thể tăng nguy cơ tại vị trí chịu tải. Béo phì và yếu tố chuyển hóa có liên quan với thoái hóa khớp bàn tay dù tay không chịu trọng lượng, nhưng mối liên hệ không đơn giản. Yếu tố có thể điều chỉnh chủ yếu là cách phân phối tải, nghỉ hợp lý, dụng cụ trợ giúp và kiểm soát bệnh nền, không phải ngừng hoàn toàn mọi hoạt động của tay.
Người trung niên hoặc lớn tuổi có đau khi cầm nắm, nút xương ở ngón hoặc tiền sử gia đình tương tự là nhóm thường gặp. Người từng gãy xương, trật khớp, chấn thương dây chằng hoặc làm công việc cần lực kẹp lặp lại có nguy cơ thoái hóa thứ phát. Phụ nữ sau mãn kinh và người có lỏng khớp nền ngón cái cần lưu ý triệu chứng sớm. Người có sưng nhiều khớp bàn-ngón, cứng buổi sáng kéo dài, vảy nến, cơn đỏ nóng đột ngột hoặc sốt không nên quy ngay cho thoái hóa vì có thể mắc bệnh viêm khác.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thoái hóa khớp bàn tay
Triệu chứng thường khởi phát từ từ, dao động theo mức sử dụng tay và có thể xuất hiện từng đợt. Đau thường tăng khi mở nắp chai, vặn chìa khóa, bóp kìm, cầm điện thoại hoặc kẹp vật nhỏ; sau nghỉ có thể cứng nhưng thường không kéo dài. Một số khớp sưng và đau khi hình thành nút xương rồi dịu dần, để lại khớp to hoặc lệch. Thoái hóa nền ngón cái gây đau vùng gốc ngón khi kẹp và giảm lực. Nhiều người có biến đổi cấu trúc nhưng triệu chứng nhẹ, còn người khác đau nhiều dù phim không quá nặng.
- Đau âm ỉ hoặc đau nhói khi dùng tay, rõ khi kẹp, xoay, bóp hoặc cầm vật nặng.
- Cứng khớp sau ngủ hoặc nghỉ, thường ngắn và giảm khi bắt đầu cử động nhẹ.
- Nút xương cứng tại khớp gần móng hoặc khớp giữa ngón, có thể kèm lệch trục ngón.
- Đau nền ngón cái, giảm lực kẹp và khó mở lọ, vặn khóa hoặc cầm bút lâu.
- Lạo xạo, kẹt hoặc giảm tầm vận động khi bề mặt khớp và mô quanh khớp thay đổi.
- Sưng mềm hoặc nóng nhẹ trong đợt viêm tại chỗ, thường giới hạn ở vài khớp.
- Đau liên tục về đêm hoặc đau khi nghỉ có thể xuất hiện ở bệnh nặng nhưng cần đánh giá nguyên nhân khác.
- Thể erosive gây sưng đỏ, đau nhiều và biến dạng nhanh hơn tại các khớp liên đốt.
- Mất vững hoặc bán trật khớp nền ngón cái làm ngón cái hình chữ Z và giảm khả năng kẹp.
- Nang nhầy gần móng có thể đi kèm thoái hóa khớp liên đốt xa và làm biến dạng móng.
- Tê bì hoặc yếu lan theo thần kinh không phải triệu chứng điển hình, có thể gợi ý hội chứng ống cổ tay hay bệnh cột sống cổ.
Nên đặt lịch khám: đau tay kéo dài, lực cầm giảm, nút xương hoặc biến dạng ảnh hưởng công việc và sinh hoạt. Cần khám trong ngày: một khớp đột ngột đỏ nóng, sưng nhiều, đau dữ dội, kèm sốt, vết thương, cắn đốt hoặc không thể cử động; đây không phải biểu hiện điển hình của thoái hóa đơn thuần. Cần tái khám sớm: điều trị không giúp trong thời gian đã thống nhất, đau tăng nhanh, cứng buổi sáng kéo dài, xuất hiện sưng nhiều khớp bàn-ngón, tê yếu tay hoặc tác dụng phụ thuốc.
- Bàn tay bị chấn thương nặng, biến dạng, chảy máu không cầm hoặc nghi gãy hở.
- Ngón hoặc bàn tay lạnh, tái, tím, mất cảm giác hoặc yếu đột ngột, gợi ý tổn thương mạch hay thần kinh.
- Khớp đỏ nóng dữ dội kèm sốt, rét run hoặc người mệt lả, cần loại trừ nhiễm trùng khớp.
- Sưng nhanh sau thuốc hoặc côn trùng đốt kèm khó thở, phù môi lưỡi hoặc choáng.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi có dấu hiệu toàn thân nặng; không tự lái xe nếu choáng và không trì hoãn để đắp lá hay chọc khớp tại nhà.
Chẩn đoán Thoái hóa khớp bàn tay
Bác sĩ thường chẩn đoán bằng kiểu đau, thời gian cứng, vị trí khớp, nút xương và mức ảnh hưởng chức năng. Ở người lớn tuổi có đau liên quan hoạt động và cứng ngắn, hình ảnh điển hình có thể đủ mà không cần chụp. Xét nghiệm hoặc X-quang được dùng khi có dấu hiệu không điển hình, diễn tiến nhanh, sưng viêm rõ, chấn thương, nghi bệnh tinh thể hoặc chuẩn bị can thiệp. Viêm khớp dạng thấp, viêm khớp vảy nến, gout, bệnh gân, hội chứng ống cổ tay và đau quy chiếu từ cổ là các chẩn đoán cần cân nhắc. Không nên tự kết luận chỉ từ gai xương trên phim.
Bác sĩ quan sát phân bố khớp to, nút Heberden và Bouchard, biến dạng nền ngón cái, sưng mềm, đỏ và tổn thương móng hoặc da vảy nến. Khám đánh giá tầm vận động, lực nắm, lực kẹp, đau khi sử dụng tay và độ vững của khớp. Các thao tác gợi đau nền ngón cái hoặc đánh giá gân, thần kinh được thực hiện có kiểm soát để phân biệt nguyên nhân. Bác sĩ cũng khám cổ tay, khuỷu, vai và các khớp khác nhằm tìm bệnh viêm hệ thống thay vì chỉ tập trung vào vị trí đau.
Không có xét nghiệm máu xác nhận thoái hóa khớp bàn tay. CRP và tốc độ lắng máu thường bình thường, nhưng có thể được chỉ định khi nghi viêm khớp hệ thống hoặc nhiễm trùng. RF và anti-CCP hỗ trợ đánh giá viêm khớp dạng thấp trong bối cảnh phù hợp; acid uric máu không đủ chẩn đoán gout. Chọc dịch khớp hiếm khi cần ở khớp nhỏ, nhưng có giá trị khi một khớp sưng nóng cấp để tìm tinh thể hoặc vi khuẩn. Kết quả xét nghiệm phải được diễn giải cùng lâm sàng.
X-quang có thể cho thấy hẹp khe khớp, gai xương, xơ cứng xương dưới sụn, nang xương và lệch khớp; thể erosive có bào mòn trung tâm tạo hình ảnh đặc trưng. Chụp không bắt buộc khi biểu hiện lâm sàng điển hình vì mức tổn thương trên phim không dự đoán chính xác mức đau. Siêu âm nhận biết viêm màng hoạt dịch, dịch và gai xương; MRI nhạy hơn với sụn và mô mềm nhưng hiếm khi thay đổi điều trị thông thường. Hình ảnh hữu ích khi chẩn đoán không rõ, có chấn thương hoặc cần lập kế hoạch phẫu thuật.
Không có một tiêu chuẩn chẩn đoán duy nhất bắt buộc cho chăm sóc thường quy. Bộ tiêu chí phân loại EULAR 2023 dành cho người có triệu chứng bàn tay và không có bệnh hoặc chấn thương khác giải thích triệu chứng; điểm số dựa trên tuổi, thời gian cứng buổi sáng, số khớp có gai xương và hẹp khe, cùng sự phù hợp giữa đau và hình ảnh. Tiêu chí này chủ yếu chuẩn hóa nghiên cứu, không thay thế nhận định bác sĩ. Trong thực hành, chẩn đoán thường là lâm sàng và chỉ dùng hình ảnh khi cần.
Điều trị Thoái hóa khớp bàn tay
Mục tiêu là giảm đau, duy trì lực và độ khéo, bảo vệ khớp và giúp người bệnh tiếp tục hoạt động có ý nghĩa. Kế hoạch nên phối hợp giáo dục, bài tập, thay đổi cách dùng tay, dụng cụ hỗ trợ và thuốc ngắn hạn khi cần. Điều trị được cá thể hóa theo khớp liên đốt hay nền ngón cái, mức viêm, nghề nghiệp, bệnh nền và ưu tiên của người bệnh. Hình ảnh nặng không tự động đòi hỏi phẫu thuật. Cần chuyển chuyên khoa khi chẩn đoán không rõ, đau kéo dài dù điều trị đúng, biến dạng tiến triển hoặc xem xét can thiệp.
NSAID bôi tại chỗ thường được ưu tiên cho khớp bàn tay vì giảm phơi nhiễm toàn thân. NSAID uống chỉ nên dùng ở liều hiệu quả thấp nhất trong thời gian ngắn sau khi đánh giá nguy cơ dạ dày, tim mạch, gan thận và tương tác. Paracetamol có lợi ích hạn chế và không phải lựa chọn thường quy cho mọi người; opioid mạnh không được khuyến cáo. Capsaicin hoặc chondroitin có thể được cân nhắc theo từng hướng dẫn và khả năng dung nạp, nhưng hiệu quả không đồng đều. Thuốc chống thấp khớp làm thay đổi bệnh và thuốc sinh học không được khuyến cáo cho thoái hóa khớp bàn tay. Không tự phối hợp nhiều thuốc giảm đau.
Tiêm glucocorticoid vào khớp không được dùng thường quy cho mọi trường hợp. Bác sĩ có thể cân nhắc ngắn hạn ở một số khớp liên đốt đau viêm hoặc khi các lựa chọn khác không phù hợp; lợi ích tại nền ngón cái không nhất quán. Tiêm cần vô khuẩn và đôi khi hướng dẫn hình ảnh vì khớp nhỏ. Chọc hút chỉ dành cho nghi tinh thể hoặc nhiễm trùng. Các thủ thuật không tái tạo sụn và phải đi cùng phục hồi chức năng.
Phẫu thuật được xem xét khi đau dai dẳng và mất chức năng rõ do bất thường cấu trúc, sau khi giáo dục, bài tập, nẹp và thuốc phù hợp không đủ hiệu quả. Với nền ngón cái, các kỹ thuật thường nhằm loại bỏ xương thang hoặc ổn định khớp; với khớp liên đốt, có thể hàn khớp hoặc thay khớp tùy ngón và nhu cầu chức năng. Quyết định dựa trên khớp gây đau, công việc, kỳ vọng, chất lượng xương và bệnh nền. Phẫu thuật có thể giảm đau nhưng không đảm bảo phục hồi hoàn toàn lực hoặc vận động.
Hoạt động trị liệu hướng dẫn bảo vệ khớp, phân bố lực qua nhiều khớp, dùng tay cầm lớn và nghỉ xen kẽ. Bài tập riêng cho tầm vận động, sức mạnh cơ ngón cái và lực kẹp được tăng dần để tránh bùng đau. Nẹp nền ngón cái hoặc nẹp ngón có thể hữu ích khi mất vững hay đau khi hoạt động; loại nẹp cần vừa tay và không gây tê, cọ xát. Chườm ấm trước hoạt động hoặc lạnh ngắn sau đợt đau có thể giúp một số người. Dụng cụ mở lọ, bút thân to và bàn phím phù hợp giảm tải mà vẫn giữ độc lập.
Theo dõi tập trung vào mức đau khi hoạt động, lực kẹp, khả năng làm việc, giấc ngủ, biến dạng và phản ứng với nẹp hoặc bài tập. Thuốc bôi cần kiểm tra kích ứng da; NSAID uống cần đánh giá huyết áp, phù, tiêu hóa, chức năng thận và tương tác khi dùng lặp lại. Không cần chụp X-quang định kỳ nếu triệu chứng ổn vì hình ảnh hiếm khi thay đổi điều trị bảo tồn. Tái khám khi đau không cải thiện theo mốc thống nhất, xuất hiện sưng viêm khác thường hoặc chức năng giảm nhanh.
Thoái hóa khớp bàn tay là bệnh mạn tính nên chăm sóc thường theo chu kỳ lâu dài, không phải một đợt thuốc ngắn là kết thúc. Đợt đau có thể dịu trong vài ngày hoặc vài tuần, còn lợi ích từ bài tập, nẹp và thay đổi hoạt động cần được đánh giá sau nhiều tuần. Sau khi nút xương hình thành, đau đôi khi giảm dù biến dạng còn. Thời điểm phẫu thuật phụ thuộc mức ảnh hưởng và đáp ứng bảo tồn, không dựa vào thời gian mắc bệnh cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến dạng, giảm tầm vận động, mất vững nền ngón cái và giảm lực kẹp có thể làm khó tự chăm sóc, nấu ăn, viết hoặc lao động. Nang nhầy gần móng có thể vỡ, nhiễm trùng hoặc làm biến dạng móng. Đau kéo dài ảnh hưởng giấc ngủ và tâm trạng, dẫn đến tránh hoạt động và yếu cơ. Thuốc giảm đau toàn thân có thể gây xuất huyết tiêu hóa, tổn thương thận, tăng huyết áp hoặc biến cố tim mạch ở người nguy cơ. Sau mổ có thể gặp cứng, nhiễm trùng, tổn thương thần kinh, không liền xương hoặc giảm lực.
Bệnh thường tiến triển chậm và không nhất thiết nặng dần liên tục. Nhiều người kiểm soát được đau bằng điều chỉnh hoạt động, bài tập, nẹp và thuốc tại chỗ, dù nút xương hoặc thay đổi hình dạng có thể tồn tại. Thể erosive, nhiều khớp, đau nền ngón cái nặng, công việc dùng tay cao và rối loạn giấc ngủ có thể làm chức năng kém hơn. Phim X-quang không dự đoán chính xác trải nghiệm từng người. Mục tiêu là duy trì khả năng dùng tay và chất lượng sống hơn là đưa hình ảnh khớp về bình thường.
Triệu chứng có thể bùng lên sau giai đoạn ổn định, thường liên quan tăng tải, công việc lặp lại, chấn thương nhỏ hoặc viêm màng hoạt dịch. Đợt đau không phải lúc nào cũng đồng nghĩa cấu trúc xấu đi nhanh. Giảm nguy cơ bằng phân bố hoạt động, dùng dụng cụ trợ giúp, duy trì bài tập và xử lý sớm yếu tố gây quá tải. Nếu một đợt có đỏ nóng rõ, kéo dài bất thường hoặc kèm sốt, cần khám để loại trừ gout, viêm khớp viêm hoặc nhiễm trùng.
Không thể ngăn hoàn toàn thoái hóa khớp bàn tay do tuổi và di truyền. Có thể giảm nguy cơ thứ phát bằng điều trị đúng chấn thương, phục hồi độ vững, dùng dụng cụ phù hợp và tránh lực kẹp quá mức kéo dài. Duy trì sức mạnh, thay đổi tư thế làm việc, nghỉ ngắn và kiểm soát cân nặng, chuyển hóa hỗ trợ sức khỏe khớp. Phòng biến chứng gồm nhận biết dấu hiệu viêm khác thường, dùng thuốc an toàn và không bất động tay lâu vì sợ đau.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thoái hóa khớp bàn tay
Không có thực phẩm nào tái tạo sụn hoặc làm tan gai xương. Chế độ ăn cân bằng với rau quả, cá, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và chất béo không bão hòa hỗ trợ sức khỏe chung; kiểm soát cân nặng và đường huyết có thể có lợi cho tình trạng viêm chuyển hóa. Không cần kiêng thịt, hải sản hay đậu nếu không có gout hoặc chỉ định riêng. Glucosamine, collagen và thảo dược có bằng chứng không nhất quán, có thể tương tác thuốc hoặc tốn kém; nên trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.
Nên tiếp tục dùng tay trong giới hạn chịu được để tránh yếu và cứng. Chia việc nặng thành phần nhỏ, dùng hai tay, chọn tay cầm lớn và tránh giữ lực kẹp tối đa quá lâu. Bài tập mở bàn tay, gấp duỗi từng ngón, đối chiếu ngón cái và tăng sức mạnh nhẹ được thực hiện đều, tăng chậm theo hướng dẫn. Trong đợt đau, giảm tải tạm thời nhưng không bất động kéo dài. Điều chỉnh bàn phím, chuột, dụng cụ bếp và tư thế cổ vai giúp giảm đau đồng thời từ gân hoặc thần kinh.
Người bệnh có thể ghi mức đau khi làm việc cụ thể, thời gian cứng, khả năng mở lọ, cài nút, viết hoặc dùng điện thoại. Theo dõi xem nẹp có gây tê, đổi màu da hay cọ xát; kiểm tra da khi dùng thuốc bôi. Ảnh định kỳ giúp nhận biết biến dạng nhưng không thay phim hoặc khám. Không cần đo chỉ số viêm tại nhà. Nếu tay đột ngột đỏ nóng, sưng nhanh, sốt, tê yếu hoặc đổi màu, cần liên hệ y tế thay vì tự coi là đợt thoái hóa.
- Không ngừng sử dụng tay hoàn toàn trong thời gian dài vì bất động làm tăng cứng và yếu cơ.
- Không bẻ khớp, kéo mạnh ngón hoặc tự chọc nang, chọc khớp tại nhà.
- Không tự dùng nhiều NSAID đường uống hoặc phối hợp thuốc có cùng hoạt chất.
- Không đeo nẹp quá chặt hoặc liên tục khi nẹp gây tê, lạnh, tím hay tổn thương da.
- Không cho rằng mọi khớp đỏ nóng đều do thoái hóa; nhiễm trùng, gout và viêm khớp cần được loại trừ.
- Không tin sản phẩm quảng cáo có thể tái tạo hoàn toàn sụn hoặc làm biến mất gai xương.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Thoái hóa khớp bàn tay nguyên phát hầu như không phải chẩn đoán điển hình ở trẻ em. Đau, sưng hoặc biến dạng tay ở trẻ cần tìm chấn thương, dị tật, nhiễm trùng, bệnh viêm khớp thiếu niên hoặc rối loạn chuyển hóa. Không áp dụng phác đồ thuốc của người lớn cho trẻ. Nếu trẻ có tổn thương sau chấn thương nội khớp, theo dõi chỉnh hình và phục hồi đúng có thể giảm nguy cơ thoái hóa thứ phát về sau.
Ở người cao tuổi, mục tiêu ưu tiên là duy trì tự chăm sóc và giảm nguy cơ do thuốc. Da mỏng làm thuốc bôi dễ kích ứng; suy thận, bệnh tim, tăng huyết áp, tiền sử loét và thuốc chống đông làm NSAID uống nguy hiểm hơn. Lực tay giảm còn có thể do bệnh thần kinh, sarcopenia hoặc cột sống cổ, nên không quy tất cả cho thoái hóa. Nẹp và dụng cụ trợ giúp cần dễ đeo, không cản cảm giác và được đánh giá nguy cơ té ngã nếu người bệnh dùng gậy.
Thoái hóa khớp bàn tay thường không ảnh hưởng trực tiếp thai nhi, nhưng đau tay có thể tăng do phù, thay đổi hoạt động hoặc hội chứng ống cổ tay thai kỳ. Ưu tiên điều chỉnh hoạt động, nẹp phù hợp, chườm và bài tập. Nhiều NSAID đường uống không phù hợp ở một số giai đoạn thai kỳ; thuốc bôi và tiêm cũng cần bác sĩ cân nhắc mức hấp thu và nguy cơ. Không tự dùng thảo dược hoặc thuốc giảm đau vì nhãn “tự nhiên”.
Trong thời kỳ cho con bú, hoạt động bế trẻ và vắt sữa có thể tăng tải nền ngón cái. Tư thế bế, gối hỗ trợ, đổi tay và nẹp ngắn hạn giúp giảm lực kẹp. Việc dùng thuốc cần chọn hoạt chất có dữ liệu phù hợp với cho bú, liều thấp và thời gian cần thiết; không mặc định thuốc bôi là hoàn toàn không hấp thu. Cần rửa tay sau bôi thuốc và tránh để da trẻ tiếp xúc vùng vừa bôi.
Thoái hóa khớp không phải bệnh do suy giảm miễn dịch, nhưng người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng khớp và mô mềm cao hơn. Một khớp đỏ nóng, đau tăng nhanh, vết thương quanh ngón hoặc sốt cần được đánh giá sớm, ngay cả khi trước đó đã có thoái hóa. Tiêm khớp và phẫu thuật đòi hỏi đánh giá nguy cơ nhiễm trùng, kiểm soát đường huyết và thuốc ức chế miễn dịch. Không tự chọc nang hay dùng thuốc đắp lên da tổn thương.
Tăng huyết áp, bệnh tim mạch, loét dạ dày, bệnh gan thận và dùng thuốc chống đông làm thay đổi lựa chọn giảm đau. Đái tháo đường tăng nguy cơ nhiễm trùng và ảnh hưởng lành vết mổ. Viêm khớp dạng thấp, vảy nến, gout hoặc bệnh lắng đọng tinh thể có thể đồng tồn tại và gây kiểu sưng đau khác. Hội chứng ống cổ tay và bệnh cột sống cổ thường gây tê yếu, cần được đánh giá riêng thay vì chỉ tăng thuốc cho thoái hóa.
Sau phẫu thuật bàn tay, phục hồi cần tuân theo loại kỹ thuật và độ ổn định của khớp. Bất động bảo vệ có thời hạn, sau đó bài tập được tăng dần để tránh dính và cứng; tập quá sớm hoặc quá mạnh có thể làm thất bại cố định. Theo dõi sưng, đau, cảm giác, màu ngón và vết mổ. Sốt, dịch mủ, đau tăng, ngón lạnh tím hoặc tê yếu cần liên hệ phẫu thuật viên ngay. Hút thuốc và kiểm soát đường huyết kém làm chậm liền.
Câu hỏi thường gặp về Thoái hóa khớp bàn tay
Hiện chưa có phương pháp phục hồi hoàn toàn sụn và cấu trúc đã thoái hóa, nhưng triệu chứng và chức năng có thể được kiểm soát tốt. Nhiều người vẫn dùng tay hiệu quả nhờ bài tập, bảo vệ khớp, nẹp phù hợp, dụng cụ trợ giúp và thuốc giảm đau chọn lọc. Đau có thể dao động, đôi khi giảm sau giai đoạn nút xương hình thành dù khớp vẫn to. Mục tiêu không phải xóa mọi thay đổi trên X-quang mà là giảm đau, giữ lực, ngủ và làm việc tốt hơn. Phẫu thuật chỉ dành cho số ít trường hợp ảnh hưởng nặng.
Không. Thoái hóa khớp là bệnh của toàn bộ khớp liên quan tuổi, cơ học và sinh học; viêm khớp dạng thấp là bệnh tự miễn gây viêm hệ thống. Thoái hóa thường ảnh hưởng khớp gần móng, khớp giữa ngón và nền ngón cái, với cứng buổi sáng ngắn. Viêm khớp dạng thấp hay gây sưng mềm đối xứng ở khớp bàn-ngón và cổ tay, cứng kéo dài và có thể tăng chỉ số viêm. Hai bệnh có thể cùng tồn tại, nên người có sưng kéo dài, mệt, sốt hoặc nhiều khớp bàn-ngón cần khám thay vì tự phân biệt.
Nên duy trì vận động nhẹ và đều vì ngừng dùng tay lâu làm khớp cứng và cơ yếu. Bài tập phải nằm trong ngưỡng khó chịu nhẹ, không ép qua đau sắc hoặc làm sưng kéo dài đến ngày hôm sau. Trong đợt đau, có thể giảm lực kẹp, chia nhỏ việc và dùng nẹp ngắn hạn, sau đó tăng dần tầm vận động và sức mạnh. Chuyên viên hoạt động trị liệu hoặc vật lý trị liệu có thể điều chỉnh bài cho nền ngón cái, ngón biến dạng hoặc sau mổ. Khớp đỏ nóng rõ cần được khám trước khi tiếp tục tập.
Không có thực phẩm bắt buộc kiêng hoặc món ăn nào làm hết gai xương. Khẩu phần giàu rau quả, cá, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và chất béo không bão hòa hỗ trợ cân nặng, tim mạch và chuyển hóa. Chỉ cần hạn chế thực phẩm cụ thể khi có bệnh đi kèm, như gout, đái tháo đường hoặc bệnh thận. Collagen, glucosamine và thảo dược không bảo đảm giảm đau, có thể tương tác thuốc. Tập trung vào chế độ ăn bền vững và dùng thuốc đúng hơn là loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm không cần thiết.
Phẫu thuật được cân nhắc khi đau và mất chức năng kéo dài ảnh hưởng rõ sinh hoạt hoặc công việc, có tổn thương cấu trúc phù hợp và các biện pháp bảo tồn đã được thử đầy đủ mà không đạt mục tiêu. Loại mổ khác nhau giữa nền ngón cái và khớp liên đốt, có thể ưu tiên giảm đau hơn giữ toàn bộ tầm vận động. Quyết định cần trao đổi về thời gian phục hồi, lực tay dự kiến, nguy cơ cứng, nhiễm trùng và nhu cầu nghề nghiệp. Không nên mổ chỉ vì phim X-quang trông nặng nếu người bệnh ít đau và vẫn hoạt động tốt.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

