Giả gút, tên chuẩn là viêm khớp cấp do tinh thể calcium pyrophosphate, là một biểu hiện của bệnh lắng đọng CPPD. Cơn thường gây sưng, nóng, đỏ và đau dữ dội ở gối hoặc cổ tay trong vài giờ đến một ngày, dễ nhầm với gút hay viêm khớp nhiễm khuẩn. Bệnh gặp chủ yếu ở người lớn tuổi và có thể bùng phát sau phẫu thuật, chấn thương hoặc bệnh cấp; khởi phát ở người trẻ gợi ý rối loạn chuyển hóa như cường cận giáp, ứ sắt hoặc hạ magnesi. Chẩn đoán dựa vào tinh thể CPP trong dịch khớp, kết hợp cấy vi khuẩn khi cần và hình ảnh vôi hóa sụn. Điều trị nhằm giảm viêm bằng thuốc phù hợp, chọc hút hoặc tiêm khớp chọn lọc; hiện chưa có thuốc làm tan tinh thể CPP tương tự chiến lược hạ urat của gút, nên phòng tái phát tập trung vào kiểm soát yếu tố thúc đẩy và bệnh nền.
Giả gút là bệnh gì?
Giả gút là tên thông dụng của viêm khớp cấp do tinh thể calcium pyrophosphate. Đây là một kiểu biểu hiện của CPPD, trong đó tinh thể lắng đọng trong sụn và mô quanh khớp rồi được giải phóng vào dịch khớp, gây viêm. CPPD rộng hơn, bao gồm vôi hóa sụn không triệu chứng, viêm khớp cấp, viêm khớp mạn và thoái hóa khớp kèm CPPD. Bệnh khác gút vì tinh thể và chuyển hóa nền khác nhau; hạ acid uric không điều trị CPPD.
| Tên bệnh | Giả gút |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute calcium pyrophosphate crystal arthritis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm khớp cấp do tinh thể calcium pyrophosphate, acute CPP crystal arthritis, pseudogout, bệnh lắng đọng CPPD |
| Mã ICD-10 | M11.2 – Chondrocalcinosis khác/bệnh lắng đọng calcium pyrophosphate; cần phân mã theo vị trí và hệ ICD-10 áp dụng tại cơ sở. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh viêm khớp do tinh thể calcium pyrophosphate; chuyên khoa Cơ xương khớp. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Sụn, màng hoạt dịch và mô quanh khớp, thường ở gối, cổ tay, vai, cổ chân hoặc khuỷu; đôi khi liên quan cột sống cổ. |
| Tính chất bệnh | Đợt viêm cấp trên nền lắng đọng tinh thể CPP mạn; không lây, thường liên quan tuổi cao và thoái hóa khớp. |
| Mức độ phổ biến | Tăng rõ theo tuổi và thường gặp ở người cao tuổi; tỷ lệ bệnh có triệu chứng khó xác định vì nhiều trường hợp chỉ có vôi hóa sụn trên hình ảnh. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Giả gút
Tế bào sụn tạo và giải phóng pyrophosphate ngoại bào; khi môi trường khoáng thuận lợi, calcium pyrophosphate kết tinh trong sụn hyaline hoặc sụn xơ. Tổn thương sụn, thay đổi chuyển hóa hoặc stress cơ học làm tinh thể rơi vào dịch khớp. Đại thực bào nhận diện tinh thể và hoạt hóa NLRP3 inflammasome, giải phóng interleukin-1 beta và thu hút bạch cầu trung tính, tạo cơn viêm cấp.
CPPD được mô tả theo các kiểu: lắng đọng không triệu chứng, viêm khớp cấp do CPP, thoái hóa khớp kèm CPPD, viêm khớp viêm mạn và hội chứng crowned dens ở cột sống cổ. Giả gút chỉ nên dùng cho kiểu viêm cấp. Phân loại giúp tránh nhầm việc thấy vôi hóa sụn là nguyên nhân của mọi đau khớp.
CPPD hiếm ở người trẻ và tăng mạnh theo tuổi, đặc biệt sau 60–70 tuổi. Gối, cổ tay, khớp mu và vai thường có lắng đọng trên hình ảnh. Tỷ lệ vôi hóa sụn không phản ánh chính xác tỷ lệ cơn có triệu chứng. Dữ liệu riêng tại Việt Nam còn hạn chế; tuổi cao và thoái hóa khớp vẫn là bối cảnh quan trọng nhất.
Không áp dụng
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Giả gút
Phần lớn trường hợp liên quan lão hóa sụn và thoái hóa khớp. Nguyên nhân thứ phát cần cân nhắc gồm ứ sắt di truyền, cường cận giáp, hạ magnesi, giảm phosphatase kiềm, hội chứng Gitelman và tiền sử gia đình. Cơn có thể được thúc đẩy bởi bệnh cấp, phẫu thuật, chấn thương hoặc thay đổi nội môi. Không phải do ăn nhiều calcium.
Yếu tố không thay đổi gồm tuổi, di truyền và tiền sử gia đình. Yếu tố lâm sàng gồm thoái hóa khớp, chấn thương hoặc phẫu thuật khớp, ứ sắt, cường cận giáp, hạ magnesi và một số bệnh nội tiết–thận. Bệnh cấp hoặc mất nước có thể thúc đẩy cơn. Không nên tự ngừng bổ sung calcium thông thường.
Người cao tuổi, người có thoái hóa khớp gối hoặc cổ tay, từng phẫu thuật khớp hoặc có rối loạn chuyển hóa khoáng chất dễ mắc hơn. Khởi phát sớm, nhiều khớp hoặc tiền sử gia đình mạnh cần đánh giá nguyên nhân di truyền hay chuyển hóa. Người nằm viện sau bệnh cấp có thể bùng cơn và dễ bị nhầm với nhiễm khuẩn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Giả gút
Cơn khởi phát nhanh với một hoặc vài khớp sưng đau, thường đạt đỉnh trong 12–24 giờ và có thể kéo dài vài ngày đến vài tuần. Gối là vị trí phổ biến, sau đó là cổ tay; bàn-ngón chân cái ít điển hình hơn gút. Sốt và tăng chỉ dấu viêm có thể rõ. Ở người già, cơn có thể gây lú lẫn hoặc giảm vận động.
- Đau khớp cấp, thường ở gối hoặc cổ tay, làm hạn chế chịu tải và cử động.
- Sưng, nóng, đỏ và tràn dịch quanh khớp bị ảnh hưởng.
- Đau đạt đỉnh nhanh nhưng có thể kéo dài lâu hơn một cơn gút điển hình.
- Sốt nhẹ hoặc mệt mỏi có thể đi kèm, đặc biệt ở người cao tuổi.
- Cứng khớp và giảm vận động sau cơn, nhất là khi có thoái hóa khớp nền.
- Các cơn tái phát không đều, đôi khi sau phẫu thuật hoặc bệnh cấp.
- Hội chứng crowned dens gây đau cổ dữ dội, cứng gáy và sốt ở người lớn tuổi.
- Viêm nhiều khớp mạn giống viêm khớp dạng thấp nhưng phân bố và xét nghiệm khác.
- Tổn thương cột sống hoặc khớp sâu gây chèn ép thần kinh, hiếm gặp.
- Cơn ở khớp bàn-ngón chân cái có thể giống podagra nhưng ít đặc trưng hơn.
Nên đặt lịch khám: cơn sưng đau khớp đầu tiên, cơn tái phát hoặc đau mạn kèm vôi hóa sụn. Cần khám trong ngày: khớp sưng nóng kèm sốt, không chịu tải, sau phẫu thuật hoặc đang suy giảm miễn dịch. Cần tái khám sớm: cơn không giảm, thuốc gây tác dụng phụ, khởi phát khi còn trẻ hoặc cần đánh giá bệnh chuyển hóa. Không nên tự kết luận từ phim X-quang.
- Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi sốt cao, rét run, lơ mơ, tụt huyết áp hoặc khớp sưng nóng kèm tình trạng toàn thân xấu.
- Đau cổ dữ dội kèm yếu liệt, khó nuốt, khó thở hoặc rối loạn ý thức cần đánh giá khẩn.
- Khớp sưng sau phẫu thuật, tiêm khớp hoặc có vết thương gần đó phải loại trừ nhiễm khuẩn.
- Không tự lái xe khi không thể chịu tải hoặc lú lẫn, và không trì hoãn để thử đắp thuốc dân gian.
Chẩn đoán Giả gút
Chẩn đoán phối hợp bệnh sử, khám, phân tích dịch khớp và hình ảnh. Tinh thể CPP trong dịch là bằng chứng quan trọng, nhưng có thể âm tính giả nếu mẫu ít hoặc người đọc thiếu kinh nghiệm. Dịch cũng cần đếm tế bào, nhuộm và cấy để loại trừ nhiễm khuẩn. X-quang hoặc siêu âm tìm lắng đọng ở gối, cổ tay và các vị trí đích; CT hữu ích khi nghi crowned dens.
Bác sĩ xác định số khớp sưng, tràn dịch, nhiệt độ da, tầm vận động và dấu nhiễm trùng. Hỏi tuổi khởi phát, cơn trước, chấn thương, phẫu thuật, bệnh tuyến cận giáp, ứ sắt, hạ magnesi và tiền sử gia đình. Khám tay, gối, cổ tay và cột sống cổ giúp phát hiện kiểu CPPD mạn hoặc crowned dens.
Dịch khớp có thể thấy tinh thể CPP hình thoi hoặc que ngắn, lưỡng chiết dương yếu; đồng thời cấy vi khuẩn vì hai tình trạng có thể cùng tồn tại. CRP và công thức máu đánh giá viêm nhưng không đặc hiệu. Ở người trẻ hoặc tái phát, xét nghiệm calcium, magnesi, phosphatase kiềm, ferritin, độ bão hòa transferrin, PTH và chức năng thận được cân nhắc.
X-quang có thể thấy chondrocalcinosis dạng đường ở sụn chêm, sụn khớp hoặc tam giác sụn cổ tay, cùng kiểu thoái hóa không điển hình. Siêu âm phát hiện lắng đọng trong sụn và hướng dẫn chọc hút. CT là lựa chọn ưu tiên khi nghi crowned dens. Hình ảnh âm tính không loại trừ hoàn toàn CPPD và hình ảnh dương tính không chứng minh mọi triệu chứng do tinh thể.
Tiêu chuẩn phân loại ACR/EULAR 2023 dành cho CPPD có tiêu chí vào, loại trừ, tiêu chí đủ như tinh thể CPP trong dịch hoặc crowned dens, và thang điểm khi chưa đủ. Đây là công cụ phân loại nghiên cứu, không thay thế chẩn đoán cá thể. Trong thực hành, ưu tiên tinh thể trong dịch và bối cảnh lâm sàng; nhiễm khuẩn, gút và viêm khớp khác phải được đánh giá.
Điều trị Giả gút
Mục tiêu là giảm viêm, phục hồi vận động, loại trừ nhiễm khuẩn và xử lý yếu tố thúc đẩy. Cơn một khớp có thể phù hợp với chọc hút và tiêm nội khớp sau khi loại trừ nhiễm trùng; cơn nhiều khớp cần thuốc toàn thân tùy bệnh nền. Không có liệu pháp đã chứng minh loại bỏ toàn bộ tinh thể CPP. Nhập viện khi toàn thân nặng, không kiểm soát đau, không đi lại được hoặc nghi nhiễm khuẩn.
NSAID, colchicine hoặc corticosteroid được lựa chọn theo chức năng thận, nguy cơ tiêu hóa, tim mạch, thuốc chống đông và số khớp. Colchicine liều thấp có thể được chuyên khoa cân nhắc để phòng cơn tái phát ở một số người. Với CPPD mạn khó kiểm soát, các thuốc khác chỉ dùng chọn lọc vì bằng chứng hạn chế. Không tự dùng thuốc hạ acid uric.
Chọc hút giúp giảm áp lực, lấy mẫu tinh thể và cấy. Tiêm corticosteroid nội khớp có thể giảm viêm nhanh khi một khớp bị ảnh hưởng, sau khi loại trừ nhiễm trùng. Siêu âm hỗ trợ thủ thuật ở khớp sâu hoặc tràn dịch nhỏ. Nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng và bệnh nền phải được đánh giá.
Phẫu thuật không loại bỏ nguyên nhân lắng đọng CPPD. Thay khớp hoặc sửa chữa được cân nhắc khi thoái hóa và phá hủy cấu trúc nặng gây đau, mất chức năng dù điều trị bảo tồn. Cơn CPPD có thể xảy ra sau mổ, nên đau sưng hậu phẫu cần phân biệt với nhiễm trùng. Quyết định dựa trên tổn thương cơ học hơn là chỉ có chondrocalcinosis.
Nghỉ tương đối, nâng chi và chườm lạnh trong cơn giúp giảm đau. Sau khi viêm giảm, tập tầm vận động và tăng sức mạnh quanh khớp giúp hạn chế cứng và hỗ trợ thoái hóa khớp nền. Dụng cụ trợ đi hoặc nẹp chỉ dùng ngắn hạn theo hướng dẫn. Không có chế phẩm bổ sung nào được chứng minh làm tan tinh thể CPP.
Theo dõi nhiệt độ, sưng, khả năng chịu tải, số ngày cơn và tác dụng phụ thuốc. Người có cơn tái phát cần ghi yếu tố thúc đẩy và kiểm tra bệnh chuyển hóa theo kế hoạch. Hình ảnh nối tiếp thường không cần nếu diễn tiến ổn định; chụp lại khi triệu chứng thay đổi bất thường. Liên hệ bác sĩ khi sốt, đau tăng, lú lẫn hoặc giảm tiểu.
Cơn giả gút có thể kéo dài từ vài ngày đến vài tuần, thường lâu hơn một số cơn gút. Thuốc chống viêm dùng ngắn hạn theo đáp ứng và nguy cơ. CPPD nền là tình trạng mạn; điều trị dự phòng hoặc phục hồi chức năng có thể kéo dài, nhưng không có liệu trình chắc chắn làm hết tinh thể.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Cơn kéo dài gây mất vận động, té ngã và suy giảm chức năng, đặc biệt ở người già. CPPD mạn có thể đi cùng thoái hóa khớp tiến triển, cứng và biến dạng. Crowned dens có thể gây đau cổ nặng. Biến chứng thuốc gồm chảy máu tiêu hóa, tổn thương thận, tăng đường huyết và độc tính colchicine. Nguy hiểm lớn nhất là bỏ sót nhiễm khuẩn.
Phần lớn cơn cấp đáp ứng với điều trị chống viêm và khớp trở về mức nền. Nguy cơ tái phát và suy giảm chức năng phụ thuộc tuổi, thoái hóa khớp, số khớp và bệnh chuyển hóa. Không có thuốc tan tinh thể, nhưng kiểm soát cơn, điều trị bệnh nền và phục hồi vận động có thể duy trì chất lượng sống.
Cơn có thể tái phát không đều; một số người chỉ có một cơn, số khác nhiều cơn mỗi năm. Phẫu thuật, bệnh cấp, chấn thương hoặc mất nước có thể thúc đẩy. Dự phòng bằng colchicine hoặc chiến lược khác chỉ dành cho người phù hợp và cần theo dõi. Điều trị bệnh chuyển hóa giúp quản lý nguy cơ nhưng không đảm bảo tinh thể biến mất.
Không có biện pháp bảo đảm ngăn hình thành CPPD do tuổi. Phòng cơn tập trung vào điều trị rối loạn chuyển hóa có thể sửa được, tránh mất nước, kiểm soát bệnh cấp và có kế hoạch quanh phẫu thuật ở người từng bùng cơn. Duy trì vận động và cân nặng phù hợp giúp thoái hóa khớp nền. Không tự giảm calcium.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Giả gút
Không có chế độ ăn hạ CPPD tương tự giảm purin của gút. Ăn cân bằng, đủ magnesi qua thực phẩm và kiểm soát bệnh nền là hợp lý, nhưng bổ sung magnesi chỉ khi có chỉ định. Không nên kiêng sữa hoặc calcium vì sợ tinh thể; thiếu calcium có thể gây hại xương. Người bệnh thận cần tư vấn trước mọi bổ sung.
Trong cơn, giảm tải và cử động nhẹ trong ngưỡng đau. Khi sưng giảm, tập sức mạnh cơ đùi, thăng bằng và aerobic ít tác động giúp gối và khả năng đi lại. Tránh bất động kéo dài, nhưng không tập nặng lên khớp còn nóng. Người cao tuổi nên được đánh giá nguy cơ té ngã.
Ghi thời điểm cơn, khớp, sốt, bệnh cấp hoặc phẫu thuật gần đây và thuốc đã dùng. Theo dõi khả năng đứng lên, đi lại và thực hiện hoạt động cơ bản, nhất là ở người cao tuổi. Không thể xác định loại tinh thể bằng nhìn khớp tại nhà; xét nghiệm acid uric không chẩn đoán CPPD.
- Không tự dùng thuốc hạ acid uric để điều trị giả gút.
- Không tự chọc hút hoặc tiêm thuốc vào khớp.
- Không bỏ qua sốt hoặc lú lẫn ở người cao tuổi có khớp sưng.
- Không kiêng calcium cực đoan hoặc tự bổ sung magnesi liều cao.
- Không tự phối hợp nhiều thuốc chống viêm khi có bệnh thận hoặc đang dùng chống đông.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Giả gút gần như không gặp ở trẻ em. Lắng đọng CPP ở người trẻ cần tìm rối loạn di truyền, chuyển hóa hoặc chấn thương đặc biệt và nên được đánh giá chuyên khoa. Không áp dụng thuốc hay giả định dịch tễ của người cao tuổi cho trẻ.
Đây là nhóm thường gặp nhất. Cơn có thể gây lú lẫn, mất khả năng đi lại và té ngã hơn là chỉ than đau. Suy thận, loét dạ dày, suy tim và thuốc chống đông giới hạn NSAID hoặc colchicine. Chọc hút và tiêm khớp có thể hữu ích khi một khớp nhưng phải đánh giá nhiễm trùng.
CPPD trong thai kỳ hiếm. Khởi phát ở người trẻ cần tìm nguyên nhân chuyển hóa và xác nhận tinh thể. Lựa chọn thuốc chống viêm thay đổi theo tuổi thai, nên không tự dùng NSAID hoặc colchicine. Chọc hút dịch khớp có thể giúp chẩn đoán và giảm nhu cầu thuốc toàn thân khi phù hợp.
Điều trị khi cho con bú cần rà soát từng thuốc chống viêm và tình trạng trẻ. Một số lựa chọn có thể phù hợp trong thời gian ngắn, nhưng quyết định phụ thuộc liều và bệnh nền của mẹ. Không mặc định ngừng cho bú hoặc tự dùng lại đơn cũ.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ viêm khớp nhiễm khuẩn cao và có thể không sốt rõ. Dù thấy tinh thể CPP, vẫn cần cấy dịch nếu lâm sàng gợi ý vì tinh thể không loại trừ nhiễm trùng. Corticosteroid chỉ dùng sau khi đánh giá đầy đủ.
Bệnh thận, suy tim, loét tiêu hóa và thuốc chống đông ảnh hưởng lựa chọn chống viêm. Cường cận giáp, ứ sắt, hạ magnesi và giảm phosphatase kiềm liên quan bệnh sinh và nên được tìm ở người khởi phát sớm hoặc kiểu nặng. Thoái hóa khớp nền thường quyết định chức năng giữa các cơn.
Phẫu thuật có thể kích hoạt cơn CPPD, đặc biệt ở gối và khớp đã có chondrocalcinosis. Tuy nhiên, sưng đau sau mổ luôn phải loại trừ nhiễm trùng, huyết khối và biến chứng cơ học. Chọc hút và cấy giúp phân biệt; không dùng steroid trước khi đánh giá đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp về Giả gút
Không. Giả gút do tinh thể calcium pyrophosphate, còn gút do tinh thể urat monosodium liên quan urat. Acid uric có thể cao hoặc bình thường ở người bị CPPD và không quyết định chẩn đoán. Thuốc hạ acid uric không làm tan tinh thể CPP. Cách phân biệt đáng tin cậy là phân tích dịch khớp, kết hợp hình ảnh và bệnh sử.
Hiện chưa có thuốc được chứng minh loại bỏ toàn bộ tinh thể calcium pyrophosphate khỏi sụn. Tuy vậy, cơn cấp thường kiểm soát được bằng chọc hút, thuốc chống viêm hoặc tiêm khớp phù hợp. Điều trị rối loạn chuyển hóa liên quan, phục hồi vận động và dự phòng chọn lọc có thể giảm gánh nặng. Một số người chỉ có một cơn, số khác tái phát.
Hai bệnh đều gây khớp sưng nóng cấp nhưng khác tinh thể, vị trí và điều trị nền. Gút thường liên quan urat và hay ở bàn-ngón chân cái; giả gút thường ở gối hoặc cổ tay và tăng theo tuổi. Tinh thể urat hình kim lưỡng chiết âm, còn CPP thường hình thoi lưỡng chiết dương yếu. Chỉ nhìn khớp không đủ để phân biệt.
Không. Tinh thể CPP không hình thành đơn giản vì ăn nhiều calcium, và kiêng sữa hoặc calcium cực đoan có thể làm tăng nguy cơ loãng xương. Chế độ ăn cân bằng là phù hợp. Nếu có cường cận giáp, hạ magnesi hoặc bệnh thận, bác sĩ sẽ điều chỉnh khoáng chất theo xét nghiệm. Không tự dùng hoặc tự ngừng thực phẩm bổ sung.
Nhập viện được cân nhắc khi sốt cao, lơ mơ, tụt huyết áp, không loại trừ được viêm khớp nhiễm khuẩn, không đi lại được, đau không kiểm soát hoặc có nhiều bệnh nền. Người rất cao tuổi, suy giảm miễn dịch hoặc mới phẫu thuật có ngưỡng nhập viện thấp hơn. Cơn một khớp ổn định có thể theo dõi ngoại trú sau đánh giá.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

