Viêm khớp phản ứng là tình trạng viêm khớp xuất hiện sau một nhiễm trùng, thường ở đường tiêu hóa hoặc đường sinh dục–tiết niệu, trong khi vi khuẩn thường không còn hiện diện trong dịch khớp. Bệnh hay gây đau và sưng vài khớp ở chi dưới, đau gót chân, viêm ngón; một số người có đỏ mắt, tiểu buốt hoặc tổn thương da niêm mạc. Viêm khớp phản ứng không lây qua tiếp xúc, nhưng tác nhân nhiễm ban đầu như Chlamydia trachomatis hoặc vi khuẩn đường ruột có thể lây theo đường riêng. Chẩn đoán cần tìm mối liên hệ thời gian với nhiễm trùng, loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn, gout và các bệnh viêm khác. Phần lớn trường hợp cải thiện, nhưng một số người có thể tái phát hoặc chuyển thành bệnh kéo dài nên cần theo dõi.
Viêm khớp phản ứng là bệnh gì?
Viêm khớp phản ứng là phản ứng viêm miễn dịch xảy ra sau nhiễm trùng ở vị trí khác cơ thể. Thuật ngữ này khác viêm khớp nhiễm khuẩn vì tác nhân không trực tiếp sinh sôi trong khoang khớp. Bộ ba viêm khớp, viêm niệu đạo và viêm kết mạc từng được gọi là hội chứng Reiter, nhưng nhiều người không có đủ ba biểu hiện nên tên này không còn được ưu tiên.
| Tên bệnh | Viêm khớp phản ứng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Reactive arthritis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Reactive arthritis; hội chứng Reiter (tên cũ, không phản ánh đầy đủ bệnh) |
| Mã ICD-10 | M02 (nhóm bệnh khớp phản ứng) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh cơ xương khớp viêm; nhóm bệnh lý cột sống; thấp khớp học |
| Cơ quan ảnh hưởng | Khớp chi dưới, điểm bám gân, mắt, da niêm mạc và đường tiết niệu hoặc tiêu hóa |
| Tính chất bệnh | Viêm khớp vô khuẩn xuất hiện sau nhiễm trùng; không phải bản thân khớp bị lây nhiễm |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp; nguy cơ thay đổi theo tác nhân nhiễm và cơ địa |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Bản thân viêm khớp không lây; nhiễm trùng khởi phát có thể lây qua tình dục hoặc thực phẩm, nước tùy tác nhân. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm khớp phản ứng
Sau nhiễm trùng, các thành phần vi sinh vật và đáp ứng miễn dịch kéo dài có thể kích hoạt viêm tại màng hoạt dịch và điểm bám gân ở người nhạy cảm. HLA-B27 liên quan nguy cơ bệnh nặng hoặc kéo dài ở một số nhóm nhưng không phải nguyên nhân duy nhất và không cần thiết cho chẩn đoán.
Có thể phân theo tác nhân khởi phát: sau nhiễm Chlamydia đường sinh dục–tiết niệu hoặc sau nhiễm khuẩn đường ruột như Salmonella, Shigella, Campylobacter và Yersinia. Trên lâm sàng, bệnh cũng được mô tả là cấp tính, tái phát hoặc mạn tính dựa trên thời gian diễn tiến.
Bệnh thường gặp ở người trẻ sau một đợt nhiễm trùng có triệu chứng hoặc kín đáo. Nam giới có thể được nhận diện nhiều hơn sau nhiễm đường sinh dục. Dữ liệu dịch tễ tại Việt Nam còn chưa đầy đủ và phụ thuộc khả năng xác định tác nhân ban đầu.
Tác nhân gây nhiễm xâm nhập qua đường tình dục hoặc thực phẩm, nước bị ô nhiễm tùy loại. Sau khi nhiễm trùng khu trú, tín hiệu miễn dịch lan tỏa kích hoạt viêm khớp mà không tạo nhiễm mủ trực tiếp trong khớp.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm khớp phản ứng
Các tác nhân thường liên quan gồm Chlamydia trachomatis và vi khuẩn đường ruột như Salmonella, Shigella, Campylobacter hoặc Yersinia. Không phải mọi nhiễm trùng đều gây bệnh; đáp ứng miễn dịch và cơ địa quyết định nguy cơ.
- Nhiễm Chlamydia hoặc tiêu chảy do vi khuẩn trong vài tuần trước.
- Tuổi trẻ và một số đặc điểm di truyền như HLA-B27.
- Quan hệ tình dục không bảo vệ hoặc phơi nhiễm thực phẩm không an toàn.
- Tiền sử đợt viêm khớp phản ứng trước đó.
Người mới mắc viêm niệu đạo, viêm cổ tử cung, tiêu chảy nhiễm khuẩn hoặc có bạn tình mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục là nhóm cần lưu ý. Người HLA-B27 dương tính không nhất thiết mắc bệnh nhưng có thể dễ diễn tiến kéo dài hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm khớp phản ứng
Triệu chứng thường xuất hiện sau nhiễm trùng khoảng vài ngày đến vài tuần. Bệnh ưu thế chi dưới, không đối xứng và có thể kèm viêm điểm bám gân. Biểu hiện mắt, tiết niệu hoặc da có thể nhẹ, thoáng qua hoặc không xuất hiện.
- Đau và sưng vài khớp chi dưới, thường không đối xứng.
- Đau gót chân hoặc đau tại điểm bám gân.
- Cứng khớp và khó đi lại sau một đợt nhiễm trùng.
- Tiểu buốt, tiết dịch hoặc tiêu chảy xảy ra trước đó.
- Đỏ mắt hoặc cộm mắt.
- Viêm ngón tay hoặc ngón chân.
- Loét miệng không đau hoặc tổn thương da lòng bàn tay, bàn chân.
- Đau lưng kiểu viêm do tổn thương khớp cùng chậu.
- Rối loạn dẫn truyền tim rất hiếm.
Nên đặt lịch khám: đau sưng khớp mới xuất hiện sau tiêu chảy, tiểu buốt hoặc quan hệ nguy cơ. Cần khám trong ngày: một khớp sưng nóng nhanh, sốt, mắt đỏ đau hoặc nhìn mờ. Cần tái khám sớm: triệu chứng kéo dài, tái phát hoặc ảnh hưởng đi lại.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi sốt cao kèm khớp sưng nóng dữ dội, không chịu lực được, lú lẫn, tụt huyết áp, đau mắt kèm giảm thị lực hoặc phản ứng dị ứng nặng. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Viêm khớp phản ứng
Chẩn đoán dựa trên kiểu viêm khớp, thời điểm sau nhiễm trùng và bằng chứng xét nghiệm khi còn phát hiện được tác nhân. Bác sĩ phải loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn bằng chọc hút dịch khớp khi cần, đồng thời xem xét gout, viêm khớp vảy nến và bệnh lý cột sống khác.
Bác sĩ khám số khớp sưng đau, điểm bám gân, cột sống, mắt, da, miệng và cơ quan sinh dục khi phù hợp. Bệnh sử tập trung vào tiêu chảy, tiểu buốt, tiết dịch, quan hệ tình dục và dùng kháng sinh gần đây.
CRP và tốc độ lắng máu đánh giá mức viêm nhưng không đặc hiệu. NAAT có thể tìm Chlamydia hoặc lậu từ vị trí phơi nhiễm; xét nghiệm phân có giá trị khi tiêu chảy còn diễn ra. Dịch khớp được phân tích tế bào, tinh thể, nhuộm và nuôi cấy để loại trừ nhiễm khuẩn và gout. HLA-B27 chỉ hỗ trợ tiên lượng trong trường hợp chọn lọc.
Siêu âm có thể phát hiện viêm màng hoạt dịch hoặc viêm điểm bám gân. X-quang thường bình thường giai đoạn sớm nhưng hữu ích khi bệnh kéo dài. MRI được cân nhắc nếu nghi viêm khớp cùng chậu, cột sống hoặc tổn thương mô sâu.
Không có một bộ tiêu chuẩn chẩn đoán duy nhất được dùng rộng rãi cho mọi tình huống. Chẩn đoán là lâm sàng, dựa trên viêm khớp điển hình sau nhiễm trùng và loại trừ nguyên nhân nguy hiểm hơn; không nên dùng HLA-B27 như xét nghiệm xác định bệnh.
Điều trị Viêm khớp phản ứng
Mục tiêu là kiểm soát viêm, duy trì chức năng, điều trị nhiễm trùng còn hoạt động và phòng lây cho bạn tình khi liên quan STI. Trường hợp khớp sưng cấp phải ưu tiên loại trừ nhiễm khuẩn. Bệnh kéo dài cần bác sĩ thấp khớp đánh giá thuốc điều hòa bệnh.
Thuốc chống viêm không steroid thường được cân nhắc đầu tiên nếu không chống chỉ định. Corticoid tại khớp hoặc ngắn hạn có thể dùng ở trường hợp chọn lọc sau khi loại trừ nhiễm trùng. Kháng sinh điều trị nhiễm Chlamydia hoặc nhiễm khuẩn còn hoạt động nhưng không có bằng chứng chắc chắn rằng kháng sinh rút ngắn mọi trường hợp viêm khớp sau nhiễm ruột. Bệnh mạn có thể cần thuốc chống thấp khớp theo chuyên khoa.
Chọc hút khớp vừa giúp chẩn đoán vừa giảm áp lực ở khớp tràn dịch lớn. Tiêm nội khớp chỉ được thực hiện sau khi loại trừ nhiễm khuẩn và cân nhắc nguy cơ chảy máu, tổn thương gân hoặc nhiễm trùng.
Phẫu thuật hiếm khi cần trong giai đoạn cấp. Chỉ cân nhắc khi có tổn thương khớp cấu trúc kéo dài, biến dạng nặng hoặc chẩn đoán khác yêu cầu dẫn lưu ngoại khoa.
Nghỉ tương đối trong giai đoạn đau nhiều, sau đó phục hồi tầm vận động và sức cơ có hướng dẫn. Chườm lạnh ngắn có thể giảm khó chịu. Tư vấn sức khỏe tình dục và thông báo bạn tình quan trọng khi tác nhân khởi phát là STI.
Theo dõi khớp sưng, khả năng chịu lực, triệu chứng mắt, tiểu buốt, tiêu chảy và tác dụng phụ thuốc. Nếu điều trị STI, cần tuân thủ hẹn xét nghiệm hoặc tái kiểm tra theo hướng dẫn và bảo đảm bạn tình được đánh giá.
Nhiều trường hợp cải thiện trong vòng vài tuần đến vài tháng, nhưng thời gian thay đổi rõ giữa từng người. Triệu chứng kéo dài trên nhiều tháng, tái phát hoặc đau lưng kiểu viêm cần đánh giá lại để xác định bệnh mạn tính.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Bệnh có thể gây viêm khớp tái phát, đau điểm bám gân mạn, viêm khớp cùng chậu, hạn chế vận động hoặc viêm mắt tái diễn. Bỏ sót nhiễm Chlamydia làm tăng nguy cơ lây truyền và biến chứng sinh sản. Chẩn đoán nhầm viêm khớp nhiễm khuẩn có thể gây hậu quả nghiêm trọng.
Phần lớn người bệnh có xu hướng hồi phục tốt, nhưng một nhóm tiến triển kéo dài hoặc tái phát. Tiên lượng chịu ảnh hưởng bởi mức độ viêm ban đầu, HLA-B27, tổn thương trục, tái nhiễm và thời điểm tiếp cận điều trị.
Viêm khớp phản ứng có thể tái phát, nhất là khi tái nhiễm Chlamydia hoặc nhiễm khuẩn đường ruột. Quan hệ tình dục an toàn, điều trị bạn tình và vệ sinh thực phẩm giúp giảm một phần nguy cơ; không có biện pháp loại bỏ hoàn toàn tái phát.
Phòng ngừa tập trung vào dùng bao cao su đúng cách, xét nghiệm STI theo nguy cơ, điều trị đồng thời bạn tình và bảo đảm an toàn thực phẩm, nước uống. Khám sớm khi có tiêu chảy nặng hoặc triệu chứng sinh dục giúp xử lý tác nhân ban đầu.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm khớp phản ứng
Không có chế độ ăn đặc hiệu chữa viêm khớp phản ứng. Khi vừa tiêu chảy nên bù nước và ăn dễ tiêu theo tình trạng. Về lâu dài, chế độ ăn cân bằng hỗ trợ hồi phục; tránh tự kiêng nhiều nhóm thực phẩm nếu không có chỉ định.
Giai đoạn khớp sưng đau nên giảm tải nhưng vẫn cử động nhẹ trong giới hạn. Khi viêm giảm, tăng dần bài tập tầm vận động, sức mạnh và thăng bằng. Tránh chạy nhảy hoặc kéo giãn mạnh điểm bám gân đang đau.
Ghi lại thời điểm nhiễm trùng, số khớp sưng, mức đau, sốt, đỏ mắt và triệu chứng tiết niệu. Theo dõi nhiệt độ và khả năng chịu lực giúp nhận ra diễn tiến xấu. Không tự kết luận bệnh chỉ từ mối liên hệ với tiêu chảy.
- Không tự dùng kháng sinh còn thừa hoặc dùng kéo dài không có chỉ định.
- Không quan hệ tình dục chưa bảo vệ khi STI chưa được điều trị đầy đủ.
- Không tiêm thuốc vào khớp khi chưa loại trừ nhiễm khuẩn.
- Không cố vận động chịu lực trên khớp sưng đau dữ dội.
- Không bỏ qua mắt đỏ đau hoặc giảm thị lực.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có viêm khớp sau tiêu chảy cần loại trừ nhiễm khuẩn khớp và các dạng viêm khớp thiếu niên. Việc khai thác nhiễm trùng, xét nghiệm và dùng thuốc phải theo bác sĩ nhi khoa; ở trẻ vị thành niên cần tiếp cận sức khỏe tình dục bảo mật và phù hợp.
Ở người cao tuổi, một khớp sưng cấp dễ do nhiễm khuẩn, gout hoặc giả gout hơn nên ngưỡng chọc hút khớp thường thấp. Suy thận, bệnh tim mạch và đa thuốc ảnh hưởng lựa chọn thuốc chống viêm.
Phụ nữ mang thai có triệu chứng sau nhiễm STI hoặc tiêu chảy cần được đánh giá sớm. Lựa chọn kháng sinh và thuốc chống viêm phụ thuộc tuổi thai; không tự dùng NSAID hoặc ngừng thuốc đã kê.
Điều trị cần cân nhắc mức độ bài tiết thuốc vào sữa và tuổi trẻ. Nhiều kháng sinh có thể dùng trong những tình huống nhất định, nhưng quyết định phải theo bác sĩ; không mặc định ngừng cho bú.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng thật sự trong khớp cao hơn và biểu hiện sốt có thể mờ nhạt. Khớp sưng mới xuất hiện cần đánh giá khẩn hơn thay vì quy kết ngay là phản ứng sau nhiễm.
Bệnh viêm ruột, vảy nến, gout, suy thận và bệnh dạ dày có thể làm chẩn đoán hoặc điều trị phức tạp. Bác sĩ cần rà soát bệnh nền trước khi dùng thuốc chống viêm hay thuốc điều hòa miễn dịch.
Sau phẫu thuật, khớp sưng hoặc sốt có thể là nhiễm trùng vết mổ hoặc khớp nhân tạo và không nên mặc định là viêm khớp phản ứng. Cần liên hệ đội phẫu thuật để đánh giá sớm.
Câu hỏi thường gặp về Viêm khớp phản ứng
Bản thân tình trạng viêm khớp không lây. Tuy nhiên, nhiễm trùng khởi phát có thể lây qua quan hệ tình dục, thực phẩm hoặc nước tùy tác nhân. Người có Chlamydia hoặc lậu cần điều trị đúng, thông báo bạn tình và kiêng quan hệ theo hướng dẫn để tránh tái nhiễm. Không dùng chung đồ ăn thường không phải đường lây của viêm khớp phản ứng, nhưng vệ sinh tay và an toàn thực phẩm vẫn quan trọng.
Nhiều trường hợp giảm dần trong vài tuần đến vài tháng, nhưng không nên chỉ chờ đợi vì cần loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn và điều trị nhiễm trùng còn hoạt động. Một số người đau kéo dài, tái phát hoặc phát triển biểu hiện cột sống. Khám sớm giúp xác định nguyên nhân, giảm đau an toàn và lập kế hoạch vận động. Hết triệu chứng không đồng nghĩa tác nhân STI đã được xử lý đầy đủ.
Kháng sinh được dùng để điều trị nhiễm trùng xác định, đặc biệt Chlamydia hoặc lậu, chứ không phải mặc định cho mọi người bị viêm khớp phản ứng. Sau nhiễm khuẩn đường ruột đã hết, kháng sinh thường không có vai trò giống nhau ở tất cả trường hợp. Việc chọn thuốc và thời gian phụ thuộc tác nhân, vị trí nhiễm, thai kỳ và kháng thuốc. Không tự mua hoặc kéo dài kháng sinh.
Có, nhưng cần thay đổi theo giai đoạn. Khi khớp sưng nhiều, ưu tiên giảm tải và vận động tầm nhẹ để tránh cứng. Khi viêm giảm, tăng dần bài tập sức mạnh, thăng bằng và đi bộ hoặc đạp xe nhẹ. Đau gót do viêm điểm bám gân cần tránh chạy, nhảy và kéo giãn quá mức. Nếu tập làm sưng tăng kéo dài, nên giảm cường độ và trao đổi với bác sĩ.
Nhập viện hoặc đánh giá cấp cứu được cân nhắc khi chưa loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn, người bệnh sốt cao, khớp sưng đau dữ dội, không đi lại được, huyết áp thấp, lú lẫn, mất nước nặng hoặc có viêm mắt đe dọa thị lực. Người suy giảm miễn dịch, có khớp nhân tạo hoặc thai kỳ cũng có thể cần ngưỡng nhập viện thấp hơn. Quyết định phụ thuộc đánh giá trực tiếp.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

