Hở van động mạch phổi là tình trạng máu từ động mạch phổi chảy ngược về thất phải trong thì tim giãn vì van không đóng kín. Dòng hở rất nhẹ thường thấy trên siêu âm và không phải bệnh. Hở đáng kể thường xuất hiện sau nong hoặc phẫu thuật hẹp van phổi, sửa tứ chứng Fallot, do tăng áp động mạch phổi, giãn thân động mạch phổi hoặc hiếm hơn là viêm nội tâm mạc và carcinoid. Thất phải có thể chịu quá tải thể tích nhiều năm trước khi người bệnh mệt, giảm sức gắng sức, hồi hộp, phù hoặc ngất. Siêu âm và cộng hưởng từ tim giúp định lượng hở, thể tích và chức năng thất phải. Điều trị tập trung vào nguyên nhân, theo dõi thời điểm thất phải giãn và thay van phổi bằng phẫu thuật hoặc qua ống thông khi phù hợp. Theo dõi lâu dài đặc biệt quan trọng ở người đã sửa tim bẩm sinh từ nhỏ.
Hở van động mạch phổi là bệnh gì?
Hở van động mạch phổi là dòng máu ngược từ thân động mạch phổi về thất phải trong thì tâm trương. Dòng hở sinh lý rất nhỏ không gây giãn thất phải và không cần can thiệp. Hở bệnh lý được xác định khi dòng hở đủ lớn hoặc kéo dài để tạo quá tải thể tích, thường trong bối cảnh đã nong hoặc phẫu thuật đường ra thất phải. Khác với hở van ba lá, hở van phổi làm thất phải nhận thêm máu từ động mạch phổi, trong khi hở ba lá làm máu quay lại nhĩ phải. Phân độ cần đánh giá cả mức hở, áp lực động mạch phổi, kích thước và chức năng thất phải, rối loạn nhịp và triệu chứng.

| Tên bệnh | Hở van động mạch phổi |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Pulmonary regurgitation |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hở van phổi; suy van động mạch phổi; pulmonary insufficiency |
| Mã ICD-10 | I37.1 – Hở van động mạch phổi không do thấp; hở bẩm sinh hoặc sau sửa tim bẩm sinh cần mã nguyên nhân kèm theo |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch nhi và tim bẩm sinh; bệnh van động mạch phổi; bệnh tim phải |
| Cơ quan ảnh hưởng | Van động mạch phổi, đường ra và thất phải; ảnh hưởng thứ phát đến nhĩ phải, tuần hoàn phổi và hệ điện học của tim. |
| Tính chất bệnh | Bệnh không lây; có thể sinh lý nhẹ, thứ phát do tăng áp phổi hoặc mạn sau sửa bệnh tim bẩm sinh, hiếm khi do viêm nội tâm mạc hay carcinoid. |
| Mức độ phổ biến | Hở nhẹ rất thường gặp và thường không có ý nghĩa; hở từ vừa đến nặng chủ yếu gặp sau nong hoặc phẫu thuật đường ra thất phải và ở người có tăng áp phổi. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Hở van động mạch phổi
Trong mỗi thì giãn, máu quay từ động mạch phổi về thất phải, làm tăng thể tích đổ đầy. Thất phải giãn để thích nghi và có thể duy trì cung lượng trong thời gian dài. Khi quá tải kéo dài, thành thất bị căng, co bóp giảm, vòng van ba lá giãn và loạn nhịp xuất hiện. Ở tăng áp phổi, chênh áp tâm trương cao làm dòng hở nhanh và là dấu hiệu của bệnh mạch phổi nền. Sau sửa tứ chứng Fallot, sẹo phẫu thuật và giãn thất phải cùng làm nguy cơ nhịp thất tăng.
Hở được phân sinh lý hoặc bệnh lý; nguyên phát tại van, thứ phát do tăng áp phổi, hoặc sau can thiệp tim bẩm sinh. Mức độ nhẹ, vừa, nặng dựa trên đánh giá Doppler và MRI; tình trạng thất phải, thời gian QRS, rối loạn nhịp và khả năng vận động được dùng để lập kế hoạch thay van. Phân loại nguyên nhân quyết định xử lý bệnh mạch phổi hay đường ra thất phải.
Dòng hở nhẹ phổ biến ở người khỏe. Hở đáng kể là vấn đề theo dõi thường gặp ở người trưởng thành đã sửa tứ chứng Fallot hoặc nong hẹp van phổi từ nhỏ. Tăng áp phổi cũng gây hở chức năng. Dữ liệu Việt Nam chủ yếu từ các trung tâm tim bẩm sinh và chưa đại diện cho toàn bộ dân số.
Van có thể bị tách rộng sau nong, bị cắt hoặc không còn chức năng sau miếng vá đường ra, hoặc không áp sát khi thân động mạch phổi giãn. Áp lực phổi cao làm dòng hở nổi bật. Đây không phải tình trạng lây; viêm nội tâm mạc chỉ là một nguyên nhân nhiễm trùng hiếm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hở van động mạch phổi
Nguyên nhân thường gặp nhất của hở đáng kể là sau nong van, mở rộng đường ra thất phải hoặc sửa tứ chứng Fallot. Tăng áp động mạch phổi và giãn thân động mạch phổi gây hở thứ phát. Nguyên nhân hiếm gồm dị tật van, viêm nội tâm mạc, carcinoid, thấp tim, chấn thương và thoái hóa van sinh học đã thay.
Tiền sử tứ chứng Fallot, nong hoặc phẫu thuật hẹp van phổi, đặt ống nối thất phải–động mạch phổi, tăng áp phổi và tim bẩm sinh phức tạp làm nguy cơ tăng. Rủi ro biến chứng cao hơn khi thất phải giãn nhiều, QRS kéo dài, chức năng hai thất giảm hoặc có nhịp nhanh thất.
Người đã phẫu thuật tim bẩm sinh từ nhỏ, đặc biệt sửa tứ chứng Fallot; người có tăng áp phổi; người mang van hoặc ống nối ở vị trí phổi; và người có hồi hộp hay giảm sức bền cần đánh giá. Phụ nữ tim bẩm sinh dự định mang thai nên được MRI hoặc siêu âm theo chỉ định trước thai kỳ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hở van động mạch phổi
Hở nhẹ không có triệu chứng. Hở mạn đáng kể thường tiến triển âm thầm vì thất phải chịu quá tải thể tích tốt trong giai đoạn đầu. Người bệnh dần giảm sức vận động, hồi hộp hoặc khó thở; phù và cổ trướng xuất hiện khi suy thất phải. Rối loạn nhịp có thể là biểu hiện đầu tiên ở người sau sửa tim bẩm sinh.
- Mệt và giảm sức bền khi thất phải giãn hoặc cung lượng không tăng đủ.
- Khó thở khi gắng sức, đôi khi do tăng áp phổi hoặc bệnh tim bẩm sinh phối hợp.
- Hồi hộp, tim đập nhanh hoặc bỏ nhịp do sẹo và giãn thất phải.
- Phù chân, đầy bụng hoặc tăng cân khi suy tim phải.
- Đau hoặc nặng ngực không đặc hiệu ở một số người.
- Choáng khi gắng sức nếu có rối loạn nhịp hoặc cung lượng thấp.
- Ngất do nhịp nhanh thất hoặc huyết động suy giảm.
- Tím khi có luồng thông tồn lưu hoặc bệnh tim bẩm sinh phức tạp.
- Ho ra máu trong tăng áp phổi nặng, cần xử trí khẩn.
- Sốt và thuyên tắc phổi nhiễm trùng nếu viêm nội tâm mạc.
Nên đặt lịch khám: khi đã từng sửa tim bẩm sinh, khả năng tập giảm, hồi hộp hoặc phù. Cần khám trong ngày: nếu tim nhanh kéo dài, khó thở tăng, tím hơn, sốt hoặc phù nhanh. Cần tái khám sớm: khi MRI cho thấy thất phải giãn, QRS rộng hơn, xuất hiện ngoại tâm thu nhiều hoặc chuẩn bị mang thai.
- Ngất, tim nhanh kéo dài kèm choáng hoặc đau ngực cần gọi 115.
- Khó thở cấp, tím tăng rõ, ho ra máu hoặc tụt huyết áp là dấu hiệu nguy hiểm.
- Sốt cao, rét run ở người có van hoặc ống nối nhân tạo cần loại trừ viêm nội tâm mạc.
- Phù tăng nhanh, tiểu ít và lơ mơ có thể là suy tim phải mất bù.
- Không tự dùng thuốc chống loạn nhịp hoặc trì hoãn vì nghĩ là di chứng bình thường sau mổ.
Chẩn đoán Hở van động mạch phổi
Siêu âm tim xác định dòng hở, chênh áp đường ra, áp lực phổi và chức năng thất phải. MRI tim thường được dùng để đo chính xác thể tích thất phải, phân suất hở và chức năng hai thất ở người tim bẩm sinh. Điện tâm đồ, Holter và nghiệm pháp gắng sức đánh giá nhịp và khả năng hoạt động. CT hỗ trợ giải phẫu đường ra và lập kế hoạch thay van qua ống thông.
Khám có thể nghe tiếng thổi tâm trương ở bờ trái xương ức trên; tiếng thổi Graham Steell xuất hiện khi tăng áp phổi. Bác sĩ đánh giá tiếng P2, mỏm thất phải, tĩnh mạch cổ, gan và phù, đồng thời xem sẹo mổ tim bẩm sinh. Tiếng thổi nhỏ không loại trừ hở nặng khi áp lực thấp.
Không có xét nghiệm máu đặc hiệu. BNP hoặc NT-proBNP có thể hỗ trợ đánh giá suy thất phải; chức năng gan thận và điện giải cần khi dùng lợi tiểu. Cấy máu trước kháng sinh nếu nghi nhiễm trùng van hoặc ống nối. Xét nghiệm oxy máu dùng khi tím.
Siêu âm là xét nghiệm đầu tay. MRI tim là tiêu chuẩn tham chiếu thực hành để đo thể tích thất phải và phân suất hở sau sửa tim bẩm sinh. CT xác định kích thước đường ra, vôi hóa ống nối và tương quan động mạch vành trước đặt van qua ống thông. Siêu âm qua thực quản hỗ trợ trong thủ thuật.
Hở nặng được nhận diện bằng dòng hở rộng, thời gian giảm tốc ngắn, dòng ngược trong nhánh động mạch phổi và phân suất hở tăng trên MRI, cùng với giãn thất phải. Chỉ định thay van không dựa một con số đơn độc mà tích hợp thể tích thất phải, chức năng, triệu chứng, rối loạn nhịp, phức bộ QRS và tổn thương đường ra.
Điều trị Hở van động mạch phổi
Hở nhẹ chỉ theo dõi. Hở do tăng áp phổi cần điều trị nguyên nhân mạch phổi. Ở người sau sửa tim bẩm sinh, mục tiêu là thay van trước khi thất phải giãn và suy quá mức, đồng thời xử lý hẹp tồn lưu, nhịp và các tổn thương khác. Quyết định cần nhóm tim bẩm sinh, can thiệp và phẫu thuật.
Lợi tiểu dùng khi sung huyết; thuốc điều trị tăng áp phổi chỉ cho nhóm được chẩn đoán cụ thể. Thuốc chống loạn nhịp hoặc chống đông dùng theo rối loạn nhịp và bệnh kèm. Thuốc không làm van kín trở lại và không thay thế thay van khi thất phải đạt chỉ định. Không tự dùng thuốc vì tim bẩm sinh có huyết động riêng.
Thay van động mạch phổi qua ống thông có thể dùng trong ống nối, van sinh học hoặc một số đường ra phù hợp sau chuẩn bị. Trước thủ thuật cần đánh giá kích thước, nguy cơ chèn động mạch vành và hẹp đường ra. Biến chứng gồm chèn động mạch vành, vỡ đường ra, hở cạnh van, rối loạn nhịp, viêm nội tâm mạc và cần can thiệp lại.
Phẫu thuật thay van được chọn khi giải phẫu không phù hợp qua ống thông, đường ra quá lớn, có phình hoặc cần sửa tổn thương khác. Có thể thu nhỏ đường ra, sửa động mạch phổi và điều trị hở ba lá. Van sinh học thường được dùng nhưng có tuổi thọ giới hạn và có thể cần thay lại.
Chăm sóc tim bẩm sinh liên tục, giữ hồ sơ mổ, tiêm chủng theo lịch, chăm sóc răng miệng và phục hồi thể lực là nền tảng. Người tăng áp phổi cần tránh tự dùng thuốc giảm cân hoặc chất kích thích. Tư vấn nghề nghiệp và thai kỳ giúp giảm rủi ro dài hạn.
Theo dõi gồm siêu âm, MRI định kỳ, điện tâm đồ, phức bộ QRS, Holter, nghiệm pháp gắng sức và triệu chứng. Khoảng cách tùy mức hở và thất phải. Sau thay van, kiểm tra chênh áp, hở, huyết khối và viêm nội tâm mạc. Không ngừng theo dõi khi chuyển nơi ở hoặc trưởng thành.
Hở sinh lý không cần điều trị. Hở sau sửa tim bẩm sinh là vấn đề mạn cần theo dõi suốt đời và có thể cần nhiều lần thay van. Thời gian đến can thiệp phụ thuộc tốc độ giãn thất phải, nhịp và triệu chứng; không có mốc cố định cho mọi người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm giãn và suy thất phải, hở ba lá thứ phát, loạn nhịp nhĩ hoặc thất, giảm khả năng vận động, ngất và đột tử ở nhóm nguy cơ cao. Tăng áp phổi gây suy tim phải và ho ra máu. Van hoặc ống nối nhân tạo có thể nhiễm trùng, huyết khối hoặc thoái hóa.
Hở nhẹ có tiên lượng tốt. Người sau sửa tim bẩm sinh có thể sống hoạt động lâu dài nếu được theo dõi và thay van đúng thời điểm. Kết quả xấu hơn khi thất phải giãn nặng, chức năng hai thất giảm, rối loạn nhịp thất hoặc tăng áp phổi. Thay van có thể cải thiện thể tích thất phải, nhưng hồi phục không hoàn toàn nếu can thiệp quá muộn.
Van sinh học và van qua ống thông có thể thoái hóa, hẹp hoặc hở lại; người bệnh có thể cần can thiệp van-trong-van hoặc phẫu thuật lại. Thất phải có thể tiếp tục giãn nếu hở tồn lưu hoặc tổn thương khác chưa xử lý. Tái khám giúp chọn thời điểm trước khi triệu chứng rõ.
Không luôn phòng được hở sau sửa tim bẩm sinh vì đôi khi là đánh đổi cần thiết để giải phóng tắc nghẽn. Có thể phòng biến chứng bằng theo dõi suốt đời, chăm sóc răng miệng, không tiêm chích ma túy, điều trị tăng áp phổi đúng chuyên khoa và can thiệp trước suy thất phải muộn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hở van động mạch phổi
Không cần chế độ đặc hiệu khi tim ổn định. Giảm muối và điều chỉnh dịch nếu phù hoặc suy tim phải. Người tim bẩm sinh cần duy trì cân nặng và khối cơ tốt. Không dùng nước tăng lực hoặc chất kích thích nếu gây rối loạn nhịp, và không coi thực phẩm bổ sung là cách bảo vệ van.
Mức vận động phụ thuộc thất phải, rối loạn nhịp, oxy và tổn thương phối hợp. Nhiều người sau sửa tim bẩm sinh có thể tập aerobic mức vừa; thể thao cường độ cao cần đánh giá chuyên khoa. Tập đều giúp phát hiện sớm suy giảm sức bền. Dừng khi ngất, đau ngực hoặc tim nhanh kéo dài.
Theo dõi sức gắng sức, hồi hộp, nhịp tim, SpO2 nếu được chỉ định, cân nặng và phù. Lưu giữ bản tóm tắt phẫu thuật, loại van và kết quả MRI. Không tự so sánh thể tích thất phải từ các cơ sở khác nhau mà không có bác sĩ tim bẩm sinh diễn giải.
- Không ngừng tái khám sau sửa tứ chứng Fallot hoặc nong van phổi.
- Không tự dùng thuốc chống loạn nhịp khi hồi hộp.
- Không bỏ qua giảm sức bền dù chưa phù hoặc khó thở khi nghỉ.
- Không trì hoãn điều trị nha khoa nhiễm trùng ở người có van hoặc ống nối.
- Không thi đấu cường độ cao khi có thất phải giãn hoặc loạn nhịp chưa đánh giá.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ, hở thường xuất hiện sau nong hẹp van hoặc phẫu thuật đường ra. Trẻ có thể dung nạp lâu nhưng cần theo dõi tăng trưởng, sức chơi và thất phải. MRI đôi khi cần gây mê ở trẻ nhỏ, nên lịch và phương thức được cá thể hóa. Quyết định thay van cân bằng tăng trưởng với nguy cơ mổ lại.
Người cao tuổi có hở đáng kể thường là người sống lâu với tim bẩm sinh hoặc có tăng áp phổi. Bệnh thận, phổi, tình trạng dễ tổn thương (frailty) và sẹo nhiều lần mổ làm quyết định phức tạp. Thay van qua ống thông có thể giảm nguy cơ ở giải phẫu phù hợp, nhưng cần trung tâm chuyên sâu.
Hở nhẹ hoặc vừa với thất phải tốt thường dung nạp thai kỳ. Hở nặng, thất phải giãn hoặc loạn nhịp cần tư vấn trước mang thai và theo dõi tim bẩm sinh–sản khoa. Thai kỳ có thể làm thể tích tăng và triệu chứng bộc lộ. Can thiệp trước thai kỳ được cân nhắc nếu đã gần chỉ định.
Nguy cơ thai kỳ nên được phân tầng theo mWHO 2.0. Người thuộc nhóm mWHO II–III trở lên, hoặc có tổn thương van nặng, triệu chứng, suy thất, tăng áp phổi hay van cơ học, nên được Pregnancy Heart Team (nhóm tim mạch–sản khoa đa chuyên khoa) đánh giá từ trước thụ thai, theo dõi trong thai kỳ, lập kế hoạch sinh và chăm sóc sau sinh.
Cho con bú thường có thể nếu mẹ ổn định. Thuốc lợi tiểu, chống loạn nhịp hoặc điều trị tăng áp phổi cần được kiểm tra riêng; một số thuốc tăng áp phổi không phù hợp thai kỳ và cho bú. Không tự ngừng thuốc vì nguy cơ cho mẹ có thể lớn.
Suy giảm miễn dịch làm tăng nguy cơ viêm nội tâm mạc trên van hoặc ống nối nhân tạo. Sốt kéo dài, mệt, ho hoặc giảm sức bền cần đánh giá sớm. Vệ sinh răng miệng và chăm sóc đường truyền quan trọng; kháng sinh dự phòng chỉ theo nhóm chỉ định.
Tăng áp phổi, hẹp đường ra tồn lưu, hở ba lá, loạn nhịp và rối loạn chức năng thất trái ảnh hưởng quyết định thay van. Bệnh phổi và thiếu máu có thể làm giảm sức bền nhưng không giải thích mọi thay đổi. Chăm sóc tim bẩm sinh cần tích hợp nhiều chuyên khoa.
Sau thay van phổi, theo dõi vị trí chọc mạch hoặc vết mổ, sốt, đau ngực, nhịp tim và SpO2. Siêu âm nền và thuốc chống huyết khối theo chỉ định. Trở lại hoạt động từng bước. Sốt kéo dài, ngất, tim nhanh hoặc khó thở tăng cần liên hệ trung tâm.
Câu hỏi thường gặp về Hở van động mạch phổi
Hở rất nhẹ thường là sinh lý và không nguy hiểm. Hở nặng kéo dài có thể làm thất phải giãn, suy và gây rối loạn nhịp, đặc biệt ở người đã sửa tứ chứng Fallot hoặc đường ra thất phải. Mức nguy hiểm không chỉ dựa vào triệu chứng, vì thất phải có thể giãn âm thầm. Siêu âm, MRI và đánh giá nhịp giúp xác định thời điểm thay van trước tổn thương muộn.
Thuốc lợi tiểu có thể giảm phù, và thuốc điều trị tăng áp phổi được dùng khi có chẩn đoán phù hợp, nhưng thuốc không làm van đóng kín lại. Khi hở nặng làm thất phải giãn hoặc gây triệu chứng, thay van qua ống thông hoặc phẫu thuật có thể cần thiết. Lựa chọn tùy giải phẫu đường ra, van cũ, động mạch vành và tổn thương tim bẩm sinh đi kèm.
Để giải phóng tắc nghẽn đường ra thất phải, phẫu thuật có thể phải mở rộng vòng van hoặc đặt miếng vá, khiến van phổi đóng không kín. Đây đôi khi là đánh đổi cần thiết giúp máu lên phổi tốt trong giai đoạn đầu. Hở có thể được dung nạp nhiều năm nhưng làm thất phải giãn dần. Vì vậy, người đã sửa tứ chứng Fallot cần theo dõi suốt đời kể cả khi cảm thấy khỏe.
Thay van được cân nhắc khi hở nặng kèm triệu chứng, thất phải giãn hoặc giảm chức năng, khả năng gắng sức giảm, rối loạn nhịp hay cần xử lý tổn thương khác. Các ngưỡng MRI chỉ là một phần của quyết định và phải xét xu hướng qua thời gian. Can thiệp quá muộn có thể khiến thất phải không hồi phục hoàn toàn, nhưng can thiệp quá sớm làm tăng số lần thay van trong đời.
Hở nhẹ và thất phải bình thường thường cho phép vận động bình thường. Người hở nặng, thất phải giãn, phức bộ QRS kéo dài hoặc có loạn nhịp cần đánh giá trước thể thao cường độ cao. Nghiệm pháp gắng sức giúp xây dựng kế hoạch an toàn. Dừng tập và đi khám nếu ngất, đau ngực, tím tăng hoặc tim nhanh kéo dài.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

