Giảm bạch cầu trung tính là tình trạng số lượng bạch cầu trung tính tuyệt đối trong máu thấp hơn giới hạn phù hợp với tuổi và bối cảnh. Bạch cầu trung tính là hàng rào quan trọng chống vi khuẩn và nấm, vì vậy khi số lượng giảm sâu hoặc kéo dài, người bệnh dễ bị sốt, viêm miệng, đau họng, nhiễm trùng da, phổi hoặc nhiễm trùng huyết. Nhiều trường hợp nhẹ không có triệu chứng và chỉ được phát hiện qua công thức máu; nguyên nhân có thể là thuốc, hóa trị, nhiễm virus, bệnh tự miễn, thiếu dinh dưỡng, bệnh tủy xương hoặc rối loạn di truyền. Bác sĩ thường xác nhận bằng xét nghiệm lặp lại, xem công thức bạch cầu, thuốc đang dùng và dấu nhiễm trùng, rồi chỉ định xét nghiệm chuyên sâu khi cần. Điều trị tập trung vào nguyên nhân, xử trí nhiễm trùng kịp thời và dùng yếu tố kích thích dòng bạch cầu ở nhóm được lựa chọn.
Giảm bạch cầu trung tính là bệnh gì?
Giảm bạch cầu trung tính là sự giảm số lượng neutrophil lưu hành, được biểu thị bằng số lượng bạch cầu trung tính tuyệt đối, thường viết tắt là ANC. Đây là một bất thường xét nghiệm và cũng có thể là biểu hiện của nhiều bệnh khác nhau, chứ không phải lúc nào cũng là một bệnh độc lập. Mức ANC cần được diễn giải theo tuổi, dân số, thời điểm lấy mẫu, thuốc và diễn biến qua nhiều lần xét nghiệm.
Tình trạng này khác với giảm bạch cầu nói chung vì tổng bạch cầu có thể thấp do giảm lymphocyte hoặc dòng tế bào khác, trong khi ANC vẫn bình thường. Nó cũng khác mất bạch cầu hạt, thuật ngữ thường chỉ tình trạng giảm rất sâu và đột ngột của bạch cầu hạt, đặc biệt neutrophil. Một người có ANC thấp nhẹ, ổn định và không nhiễm trùng có thể cần theo dõi hơn là điều trị; ngược lại, ANC giảm sâu kèm sốt cần đánh giá cấp cứu. Ý nghĩa lâm sàng phụ thuộc độ sâu, thời gian kéo dài, tốc độ giảm và khả năng dự trữ của tủy xương.
| Tên bệnh | Giảm bạch cầu trung tính |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Neutropenia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hạ bạch cầu trung tính; neutropenia; giảm số lượng neutrophil |
| Mã ICD-10 | D70 — Nhóm mã agranulocytosis và các dạng giảm bạch cầu trung tính theo ICD-10 WHO |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Huyết học – miễn dịch; rối loạn số lượng bạch cầu hạt trung tính |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tủy xương, máu ngoại vi và hệ miễn dịch bẩm sinh; hậu quả thường biểu hiện tại niêm mạc miệng, da, phổi, đường tiêu hóa và các ổ nhiễm trùng. |
| Tính chất bệnh | Có thể cấp hoặc mạn, bẩm sinh hoặc mắc phải; không lây, nhưng làm tăng khả năng mắc và diễn tiến nặng của nhiễm trùng. |
| Mức độ phổ biến | Mức độ phổ biến thay đổi theo nguyên nhân; thường gặp trong hóa trị và một số nhiễm virus, trong khi các thể bẩm sinh nặng là hiếm. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Giảm bạch cầu trung tính
Giảm neutrophil xuất hiện qua bốn cơ chế chính. Tủy xương có thể sản xuất không đủ do hóa trị, bệnh ác tính, suy tủy, thiếu vitamin hoặc bất thường di truyền. Tế bào có thể trưởng thành bất thường và chết trong tủy trước khi vào máu. Neutrophil cũng có thể bị phá hủy hoặc sử dụng nhanh ở ngoại vi do tự kháng thể, thuốc, nhiễm trùng nặng hoặc đáp ứng viêm. Cuối cùng, tế bào có thể bị giữ lại trong lách to hoặc phân bố tạm thời ra khỏi khoang tuần hoàn.
Khi lượng neutrophil xuống thấp, phản ứng viêm tại ổ nhiễm trùng trở nên yếu. Mủ, đỏ và sưng có thể ít rõ dù nhiễm trùng nghiêm trọng. Niêm mạc bị tổn thương do hóa trị hoặc bệnh nền tạo cửa ngõ cho vi sinh vật xâm nhập, còn giảm kéo dài làm nguy cơ nhiễm nấm và nhiễm trùng cơ hội tăng.
Theo mức ANC, giảm bạch cầu trung tính thường được mô tả là nhẹ, trung bình hoặc nặng; ngưỡng chính xác có thể thay đổi đôi chút theo hướng dẫn và nhóm tuổi. ANC dưới khoảng 0,5 × 10^9/L thường được xem là nặng và liên quan nguy cơ nhiễm trùng cao hơn, nhất là khi kéo dài.
Theo thời gian, tình trạng được chia thành cấp tính và mạn tính, trong đó mạn tính thường kéo dài trên ba tháng. Theo nguyên nhân, có thể là bẩm sinh, mắc phải, tự miễn, do thuốc, sau nhiễm trùng, liên quan dinh dưỡng, bệnh tủy hoặc không rõ nguyên nhân. Giảm theo chu kỳ là thể đặc biệt với ANC dao động lặp lại. Phân loại giúp định hướng xét nghiệm di truyền, đánh giá tủy và kế hoạch theo dõi.
Giảm bạch cầu trung tính gặp ở mọi lứa tuổi. Ở trẻ nhỏ, giảm thoáng qua sau nhiễm virus và giảm tự miễn nguyên phát là những bối cảnh thường thấy; ở người trưởng thành, thuốc, bệnh tự miễn, nhiễm trùng, ung thư và điều trị ung thư là nguyên nhân quan trọng. Một số người khỏe mạnh có ANC nền thấp hơn khoảng tham chiếu chung do đặc điểm di truyền liên quan quần thể mà không tăng nhiễm trùng.
Tần suất chung khó xác định vì đây là nhóm tình trạng không đồng nhất và nhiều trường hợp không triệu chứng. Dữ liệu dịch tễ tại Việt Nam còn phân tán theo bệnh viện và nhóm điều trị. Cần tránh gán mọi ANC thấp cho một căn nguyên phổ biến mà chưa xem lịch sử xét nghiệm và đặc điểm cá nhân.
Không có đường lây hay phơi nhiễm chung vì giảm bạch cầu trung tính không phải bệnh truyền nhiễm. Quá trình hình thành phụ thuộc căn nguyên: thuốc hoặc hóa trị tác động lên tế bào tiền thân trong tủy; tự kháng thể làm tăng phá hủy ngoại vi; virus có thể ức chế tạo máu tạm thời; còn đột biến bẩm sinh làm rối loạn trưởng thành hoặc sống còn của neutrophil.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Giảm bạch cầu trung tính
Giảm sản xuất: hóa trị, xạ trị, suy tủy, hội chứng loạn sản tủy, bệnh bạch cầu, thâm nhiễm tủy, thiếu vitamin B12, folate hoặc đồng và các rối loạn bẩm sinh. Tăng phá hủy hoặc tiêu thụ: giảm neutrophil tự miễn, lupus, nhiễm trùng nặng và phản ứng do thuốc.
Phân bố bất thường: cường lách hoặc lách to có thể giữ tế bào. Nhiễm trùng: nhiều virus gây giảm tạm thời; một số nhiễm khuẩn nặng làm tiêu thụ nhanh. Thuốc: có thể gây ức chế tủy dự đoán được hoặc phản ứng cá thể không phụ thuộc liều. Khi không tìm thấy căn nguyên sau đánh giá phù hợp, bác sĩ có thể dùng thuật ngữ giảm bạch cầu trung tính vô căn.
Yếu tố có thể thay đổi hoặc giám sát: dùng thuốc có nguy cơ, phối hợp nhiều thuốc ức chế tủy, dinh dưỡng thiếu hụt, uống rượu quá mức, tiếp xúc hóa chất độc tủy và không theo dõi công thức máu theo kế hoạch điều trị.
Yếu tố khó thay đổi: bệnh tủy xương, ung thư máu, bệnh tự miễn, nhiễm HIV hoặc virus mạn, lách to, tuổi rất nhỏ hoặc cao, tiền sử gia đình và đột biến gây giảm neutrophil bẩm sinh. Nguy cơ nhiễm trùng còn tăng khi ANC thấp lâu, có viêm niêm mạc, catheter hoặc dùng corticosteroid.
- Người đang hóa trị, xạ trị diện rộng hoặc ghép tế bào gốc.
- Người dùng thuốc đã biết có thể gây ức chế tủy hoặc phản ứng giảm neutrophil.
- Người mắc bệnh bạch cầu, loạn sản tủy, suy tủy hoặc ung thư xâm lấn tủy.
- Người có lupus, viêm khớp dạng thấp kèm lách to hoặc bệnh tự miễn khác.
- Trẻ có hội chứng bẩm sinh, chậm phát triển hoặc nhiễm trùng tái diễn.
- Người thiếu vitamin B12, folate, đồng hoặc có suy dinh dưỡng kéo dài.
Triệu chứng và dấu hiệu của Giảm bạch cầu trung tính
Bản thân ANC thấp thường không gây cảm giác đặc hiệu. Nhiều người chỉ biết qua xét nghiệm định kỳ. Khi biểu hiện xuất hiện, chúng chủ yếu đến từ nhiễm trùng hoặc viêm niêm mạc: sốt, đau họng, loét miệng, viêm lợi, tổn thương da, ho, khó thở, tiêu chảy hoặc đau quanh hậu môn.
Giảm sâu có thể làm dấu viêm nghèo nàn, nên ổ nhiễm không nhất thiết có nhiều mủ hoặc đỏ. Trẻ em có thể chậm tăng trưởng và nhiễm trùng tái diễn nếu nguyên nhân bẩm sinh. Người cao tuổi hoặc đang dùng corticosteroid đôi khi không sốt rõ mà chỉ lơ mơ, yếu hoặc tụt huyết áp. Thời điểm triệu chứng sau hóa trị phụ thuộc phác đồ và giai đoạn ANC xuống thấp nhất.
- Sốt: có thể là dấu hiệu đầu tiên và đôi khi duy nhất của nhiễm trùng khi ANC thấp.
- Đau họng hoặc nuốt đau: gợi ý viêm hầu họng, nhưng cần đánh giá cùng toàn trạng.
- Loét miệng, viêm lợi: dễ tái diễn khi hàng rào niêm mạc và miễn dịch bị suy yếu.
- Ho hoặc khó thở: có thể liên quan nhiễm trùng đường hô hấp hoặc viêm phổi.
- Tổn thương da: đỏ, đau, sưng, mụn mủ hoặc đau quanh catheter cần được kiểm tra.
- Tiêu chảy, đau bụng hoặc đau hậu môn: có thể là biểu hiện nhiễm trùng đường tiêu hóa.
- Nhiễm trùng tái diễn bất thường như áp xe sâu, viêm tai hoặc viêm xoang kéo dài.
- Lách to, hạch to, đau xương hoặc sụt cân nếu có bệnh hệ thống hay bệnh tủy.
- Chậm phát triển, dị tật bẩm sinh hoặc rối loạn tụy ở một số hội chứng di truyền.
- Nhiễm nấm xâm lấn trong giảm nặng kéo dài, thường biểu hiện không đặc hiệu.
- Không sốt dù nhiễm trùng nặng ở người già, dùng corticosteroid hoặc suy miễn dịch sâu.
Nên đặt lịch khám: khi xét nghiệm lặp lại cho thấy ANC thấp, hay bị loét miệng, nhiễm trùng tái diễn hoặc có người thân mắc rối loạn neutrophil.
Cần khám trong ngày: khi có sốt, rét run, đau họng, ho, tiểu buốt, tiêu chảy, vết đỏ đau hoặc triệu chứng mới trong thời gian biết ANC thấp.
Cần tái khám sớm: khi ANC tiếp tục giảm, xuất hiện giảm thêm hồng cầu hoặc tiểu cầu, lách/hạch to, sụt cân, phản ứng sau thuốc mới hoặc bỏ lỡ lịch xét nghiệm trong quá trình hóa trị.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi sốt trong lúc đang hóa trị hoặc đã được báo giảm bạch cầu trung tính nặng, đặc biệt nếu kèm rét run, khó thở, lơ mơ, tụt huyết áp, tim đập nhanh, đau bụng dữ dội hoặc phát ban lan nhanh. Không tự lái xe khi choáng hoặc ý thức thay đổi; không chờ thuốc hạ sốt có tác dụng và không trì hoãn để dùng kháng sinh còn thừa tại nhà.
Chẩn đoán Giảm bạch cầu trung tính
Chẩn đoán bắt đầu bằng công thức máu có phân loại bạch cầu để tính ANC và thường cần lặp lại vì số lượng neutrophil dao động theo thời gian, nhiễm trùng và thuốc. Bác sĩ xem các kết quả cũ để xác định tình trạng mới, kéo dài hay theo chu kỳ, đồng thời đánh giá hồng cầu và tiểu cầu nhằm nhận biết rối loạn nhiều dòng.
Bệnh sử thuốc, hóa trị, nhiễm trùng, dinh dưỡng, bệnh tự miễn và tiền sử gia đình định hướng xét nghiệm tiếp theo. Phết máu ngoại vi, xét nghiệm vi sinh, vitamin, miễn dịch, virus, tủy xương và xét nghiệm di truyền được chỉ định có chọn lọc. Một ANC thấp đơn độc không cho biết nguyên nhân và không nên được tự diễn giải ngoài bối cảnh.
Bác sĩ hỏi về sốt, tần suất nhiễm trùng, loét miệng, thuốc kê đơn và không kê đơn, hóa chất, giảm cân, đau khớp, bệnh tự miễn, chế độ ăn, phẫu thuật dạ dày–ruột và tiền sử gia đình. Ở trẻ, bác sĩ xem quá trình tăng trưởng và các bất thường bẩm sinh.
Khám tập trung vào miệng, lợi, da, vùng quanh catheter, phổi, bụng và vùng quanh hậu môn khi cần. Hạch và lách được đánh giá để tìm bệnh hệ thống. Nhiễm trùng ở người giảm neutrophil có thể ít đỏ hoặc ít mủ, nên toàn trạng và dấu sinh tồn quan trọng hơn vẻ ngoài của tổn thương.
Công thức máu và ANC: xác nhận mức giảm, xem các dòng tế bào khác và theo dõi xu hướng. Phết máu ngoại vi: tìm tế bào bất thường, dấu loạn sản hoặc nhiễm trùng. Cấy máu và mẫu bệnh phẩm: được lấy khi sốt hoặc nghi nhiễm trùng, nhưng điều trị khẩn không nên bị trì hoãn ở người nguy cơ cao.
Vitamin B12, folate, đồng, xét nghiệm gan thận, virus và tự miễn: được chọn theo bệnh sử. Chọc hút hoặc sinh thiết tủy: đánh giá sinh tế bào, bệnh ác tính hoặc suy tủy khi giảm kéo dài, nặng, không giải thích được hoặc kèm bất thường khác. Xét nghiệm di truyền: phù hợp khi nghi thể bẩm sinh hoặc nguy cơ tiến triển dòng tủy.
Hình ảnh không xác định trực tiếp giảm bạch cầu trung tính. X-quang, siêu âm, CT hoặc MRI được dùng để tìm ổ nhiễm trùng, lách to, hạch, khối u hoặc biến chứng theo triệu chứng. Ở người giảm neutrophil sâu, viêm phổi có thể ít biểu hiện trên X-quang sớm, nên bác sĩ có thể cần CT khi nghi ngờ vẫn cao. Lựa chọn phương tiện phải cân nhắc tình trạng huyết động, chức năng thận và nguy cơ nhiễm trùng khi di chuyển.
Chẩn đoán dựa trên ANC thấp hơn giới hạn tham chiếu phù hợp với tuổi và quần thể. Mức độ thường được mô tả theo khoảng ANC, nhưng nguy cơ không được quyết định chỉ bởi một con số; thời gian kéo dài, tốc độ giảm, nhiễm trùng, tổn thương niêm mạc và dự trữ tủy đều quan trọng.
Giảm mạn cần được ghi nhận qua nhiều lần xét nghiệm trong thời gian dài, thường trên ba tháng. Giảm theo chu kỳ cần chuỗi công thức máu đủ dày để nhận ra nhịp dao động. Không có tiêu chuẩn xét nghiệm duy nhất xác định nguyên nhân; chẩn đoán căn nguyên là quá trình loại trừ có định hướng và đôi khi cần tủy xương hoặc di truyền.
Điều trị Giảm bạch cầu trung tính
Điều trị nhắm vào nguyên nhân và mức nguy cơ nhiễm trùng, không nhằm đưa mọi kết quả ANC về một con số giống nhau. Trường hợp nhẹ, ổn định và không nhiễm trùng có thể chỉ cần theo dõi. Thuốc nghi gây bệnh được bác sĩ rà soát để ngừng hoặc thay thế an toàn; thiếu dinh dưỡng và bệnh nền được điều trị tương ứng.
Sốt kèm giảm nặng cần xử trí như nhiễm trùng có nguy cơ cao, thường phải nhập viện, lấy mẫu vi sinh và dùng kháng sinh sớm. Yếu tố kích thích dòng bạch cầu hạt được cân nhắc trong giảm bẩm sinh, hóa trị có nguy cơ hoặc nhiễm trùng nặng theo hướng dẫn. Ghép tế bào gốc chỉ dành cho một số bệnh bẩm sinh hoặc tủy xương chọn lọc.
Kháng sinh, kháng nấm hoặc kháng virus: được chọn theo hội chứng nhiễm trùng, mức nguy cơ, kết quả cấy và dịch tễ; không tự dùng dự phòng. G-CSF: như filgrastim hoặc pegfilgrastim kích thích sản xuất neutrophil và được dùng cho nhóm có chỉ định, nhưng có thể gây đau xương và cần theo dõi.
Điều trị nguyên nhân: bổ sung vi chất khi thiếu đã được xác nhận, điều chỉnh thuốc gây giảm, hoặc điều trị bệnh tự miễn và bệnh ác tính. Corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch không phải lựa chọn thường quy cho mọi giảm neutrophil. Mọi quyết định về thuốc gây bệnh phải do bác sĩ thực hiện vì ngừng đột ngột có thể gây hại.
Các thủ thuật chủ yếu phục vụ chẩn đoán hoặc kiểm soát ổ nhiễm trùng, chẳng hạn chọc hút tủy xương, dẫn lưu áp xe hoặc xử trí catheter nhiễm khuẩn. Mục tiêu là xác định nguyên nhân hoặc loại bỏ nguồn nhiễm; nguy cơ gồm chảy máu, đau và nhiễm trùng tại chỗ. Trước thủ thuật, bác sĩ đánh giá tiểu cầu, đông máu, toàn trạng và mức cần thiết, vì ANC thấp không tự động chống chỉ định mọi thủ thuật.
Phẫu thuật không điều trị trực tiếp phần lớn trường hợp giảm bạch cầu trung tính. Can thiệp ngoại khoa chỉ được cân nhắc khi có biến chứng cần kiểm soát nguồn nhiễm, bệnh lách chọn lọc hoặc bệnh nền cần phẫu thuật. Quyết định phải phối hợp huyết học, ngoại khoa và nhiễm trùng vì dấu viêm có thể nghèo nàn, vết thương dễ nhiễm và thời điểm can thiệp cần cân bằng với khả năng phục hồi neutrophil.
Chăm sóc hỗ trợ tập trung vào vệ sinh tay, chăm sóc răng miệng nhẹ nhàng, bảo vệ da, xử trí sớm vết thương và tránh tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh truyền nhiễm. Thực phẩm cần được nấu và bảo quản an toàn; chế độ “kiêng neutropenia” quá nghiêm ngặt không nên áp dụng nếu thiếu hướng dẫn của cơ sở điều trị.
Tiêm chủng được lập kế hoạch theo nguyên nhân và mức suy miễn dịch. Người bệnh cần số điện thoại liên hệ ngoài giờ, kế hoạch xử trí sốt và lịch xét nghiệm rõ ràng, đặc biệt trong hóa trị.
ANC được theo dõi theo xu hướng cùng sốt, nhiễm trùng, loét miệng, thuốc và các dòng tế bào khác. Tần suất xét nghiệm phụ thuộc mức giảm, căn nguyên, hóa trị, G-CSF và nguy cơ tiến triển bệnh tủy. Người dùng G-CSF được đánh giá đáp ứng lâm sàng thay vì chỉ tăng liều để đạt ANC thật cao.
Giảm mạn bẩm sinh hoặc không rõ nguyên nhân có thể cần theo dõi tủy, di truyền và biến đổi dòng tế bào theo khuyến cáo chuyên khoa. Liên hệ bác sĩ ngay khi sốt, nhiễm trùng mới, đau xương bất thường, lách to, bầm chảy máu hoặc công thức máu xuất hiện thêm thiếu máu và giảm tiểu cầu.
Giảm sau nhiễm virus hoặc thuốc có thể hồi phục trong vài ngày đến vài tuần sau khi nguyên nhân được giải quyết, nhưng thời gian khác nhau và không thể cam kết. Giảm do hóa trị thường có giai đoạn xuống thấp nhất rồi phục hồi theo phác đồ; lịch chính xác do đội ung bướu cung cấp.
Các thể tự miễn ở trẻ có thể kéo dài nhiều tháng, còn giảm bẩm sinh hoặc bệnh tủy có thể cần theo dõi và điều trị lâu dài. Thời gian G-CSF, kháng sinh dự phòng hoặc điều trị bệnh nền được điều chỉnh theo đáp ứng, nhiễm trùng và tác dụng không mong muốn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng quan trọng nhất là nhiễm trùng, từ viêm miệng, da và phổi đến nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm trùng và nhiễm nấm xâm lấn. Nguy cơ cao nhất khi ANC giảm sâu, kéo dài, kèm viêm niêm mạc hoặc catheter.
Giảm mạn có thể gây loét miệng tái diễn, bệnh nha chu, ảnh hưởng dinh dưỡng và chất lượng sống. Một số hội chứng bẩm sinh nặng có nguy cơ tiến triển thành loạn sản tủy hoặc bạch cầu cấp và cần giám sát chuyên biệt. Biến chứng điều trị có thể gồm đau xương do G-CSF, phản ứng thuốc, kháng kháng sinh và nhiễm trùng liên quan thủ thuật.
Tiên lượng rất khác nhau. Giảm nhẹ thoáng qua sau virus hoặc một số thuốc thường hồi phục khi nguyên nhân hết. Giảm tự miễn ở trẻ thường có diễn biến thuận lợi, trong khi giảm do bệnh tủy, hóa trị cường độ cao hoặc hội chứng bẩm sinh nặng cần theo dõi sát và có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn.
ANC không phải chỉ dấu tiên lượng duy nhất. Tần suất nhiễm trùng, khả năng đáp ứng tủy, bệnh nền, tổn thương niêm mạc và tiếp cận điều trị sớm đều ảnh hưởng kết quả. Với chăm sóc phù hợp và G-CSF khi có chỉ định, nhiều người giảm mạn có thể học tập, làm việc và sinh hoạt gần bình thường.
Giảm bạch cầu trung tính có thể tái xuất hiện nếu nguyên nhân vẫn còn, thuốc được dùng lại, bệnh tự miễn hoạt động, hóa trị lặp lại hoặc có thể giảm theo chu kỳ. Một kết quả ANC trở về bình thường tạm thời không luôn đồng nghĩa căn nguyên đã hết.
Giảm nguy cơ bằng cách lưu danh sách thuốc từng gây phản ứng, tuân thủ lịch xét nghiệm, điều trị thiếu dinh dưỡng và bệnh nền, đồng thời báo bác sĩ trước khi dùng lại thuốc nghi ngờ. Các thể bẩm sinh hoặc vô căn cần kế hoạch theo dõi dài hạn hơn là dựa vào từng lần xét nghiệm riêng lẻ.
Không thể phòng mọi nguyên nhân, đặc biệt các thể bẩm sinh. Trong điều trị ung thư, bác sĩ ước tính nguy cơ sốt giảm neutrophil để cân nhắc G-CSF dự phòng, điều chỉnh phác đồ hoặc biện pháp bảo vệ phù hợp. Người dùng thuốc có yêu cầu theo dõi máu cần làm xét nghiệm đúng lịch và báo ngay triệu chứng nhiễm trùng.
Phòng biến chứng gồm vệ sinh tay, chăm sóc miệng, an toàn thực phẩm, tiêm chủng theo hướng dẫn và tránh tiếp xúc gần với người đang sốt hoặc bệnh lây. Không tự dùng kháng sinh dự phòng vì có nguy cơ tác dụng phụ và kháng thuốc.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Giảm bạch cầu trung tính
Ăn đủ năng lượng và protein, đa dạng thực phẩm và điều chỉnh khi có loét miệng hoặc buồn nôn. Nếu nghi thiếu vitamin B12, folate hoặc đồng, cần xét nghiệm và tìm nguyên nhân trước khi bổ sung liều cao. Thực phẩm sống hoặc bảo quản không đúng làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn; nên tuân thủ nguyên tắc rửa sạch, nấu chín và tránh lây nhiễm chéo.
Không có món ăn nào làm tăng nhanh neutrophil trong mọi trường hợp. Chế độ ăn quá hạn chế có thể gây thiếu chất, vì vậy người đang hóa trị hoặc suy dinh dưỡng nên được tư vấn dinh dưỡng cá thể hóa.
Vận động nhẹ đến vừa thường có thể tiếp tục nếu không sốt, không chóng mặt và bệnh nền cho phép. Trong giai đoạn nhiễm trùng hoặc ANC giảm sâu sau hóa trị, nên ưu tiên nghỉ ngơi, tránh nơi quá đông và giảm hoạt động có nguy cơ trầy xước, nhưng không cần tự cách ly tuyệt đối.
Ngủ đủ, vệ sinh tay sau khi ra ngoài, dùng găng khi làm vườn và chăm sóc vết cắt ngay giúp hạn chế phơi nhiễm. Trẻ em có thể đi học tùy ANC, tình trạng nhiễm trùng và hướng dẫn của bác sĩ, không chỉ dựa trên một con số.
Người bệnh có thể đo nhiệt độ khi thấy rét run, mệt hoặc không khỏe; ghi lại triệu chứng, thuốc mới, thời điểm hóa trị và các vết loét hay tổn thương da. Cần biết ngưỡng sốt và số điện thoại khẩn do đội điều trị cung cấp, vì ngưỡng hành động có thể khác theo bệnh nền.
Không nên tự theo dõi ANC bằng triệu chứng vì ANC thấp có thể hoàn toàn im lặng. Máy đo tại nhà không thay thế công thức máu. Nếu sốt hoặc toàn trạng xấu, không chờ đến lần xét nghiệm kế tiếp.
- Không tự uống kháng sinh còn thừa, vì có thể che lấp triệu chứng và làm tăng kháng thuốc.
- Không tự ngừng thuốc kê đơn bị nghi gây giảm neutrophil trước khi liên hệ bác sĩ, trừ khi đã có kế hoạch khẩn rõ ràng.
- Không dùng thực phẩm bổ sung liều cao với kỳ vọng thay thế đánh giá tủy và xét nghiệm nguyên nhân.
- Không trì hoãn đi khám khi sốt trong giai đoạn hóa trị hoặc giảm neutrophil nặng.
- Không làm sạch hậu môn bằng dụng cụ gây trầy xước, nặn mụn hoặc xử lý vết thương bằng biện pháp không vô khuẩn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ, ngưỡng ANC thay đổi theo tuổi và một số thể giảm tự miễn có thể tự cải thiện theo thời gian. Nhiễm virus là nguyên nhân thường gặp của giảm thoáng qua, nhưng nhiễm trùng sâu, chậm tăng trưởng, dị tật, tiêu chảy mạn hoặc tiền sử gia đình gợi ý bệnh bẩm sinh.
Đánh giá di truyền nên được cân nhắc sớm khi giảm nặng, kéo dài hoặc có biểu hiện hội chứng. Tiêm chủng, đi học, dùng G-CSF và dự phòng kháng sinh phải do bác sĩ nhi huyết học cá thể hóa. Cha mẹ không cần kiêng khem hoặc cách ly trẻ quá mức nếu chưa được hướng dẫn.
Người cao tuổi dễ có nhiều nguyên nhân cùng lúc như thuốc, suy dinh dưỡng, bệnh tủy, tự miễn và nhiễm trùng. Dấu nhiễm trùng có thể không điển hình: giảm tỉnh táo, yếu, té ngã, chán ăn hoặc hạ thân nhiệt thay vì sốt cao.
Rà soát toàn bộ thuốc, kể cả thuốc không kê đơn, rất quan trọng. Chức năng thận gan, nguy cơ tương tác và khả năng chăm sóc tại nhà ảnh hưởng lựa chọn kháng sinh, G-CSF và ngưỡng nhập viện. Cần tránh quy kết ANC thấp kéo dài cho tuổi già mà chưa tìm nguyên nhân.
Mang thai làm thay đổi công thức máu và việc diễn giải ANC cần theo mốc thai kỳ, nhưng giảm rõ hoặc có nhiễm trùng vẫn phải được đánh giá. Nguyên nhân có thể có từ trước, liên quan thuốc, tự miễn, thiếu dinh dưỡng hoặc hiếm hơn là bệnh tủy.
Người có giảm bẩm sinh hoặc mạn nên được huyết học và sản khoa theo dõi trước và trong thai kỳ. G-CSF và các thuốc khác chỉ được dùng sau khi cân nhắc dữ liệu an toàn và lợi ích–nguy cơ. Không tự ngừng thuốc điều trị bệnh nền khi phát hiện có thai.
Khả năng tiếp tục cho con bú phụ thuộc nguyên nhân và thuốc đang dùng, không phụ thuộc riêng ANC. Nhiều trường hợp giảm neutrophil không truyền sang trẻ qua sữa. Tuy nhiên, thuốc ức chế miễn dịch, hóa trị, kháng sinh hoặc G-CSF có dữ liệu khác nhau và cần được bác sĩ, dược sĩ lâm sàng đánh giá.
Nếu mẹ sốt hoặc nhiễm trùng, cần điều trị kịp thời và áp dụng vệ sinh tay, khẩu trang khi phù hợp. Không mặc định ngừng cho bú, nhưng cũng không tự tiếp tục thuốc mới mà chưa kiểm tra tính phù hợp với trẻ.
Khi giảm neutrophil đi kèm suy miễn dịch tế bào, giảm globulin miễn dịch, ghép tạng, HIV tiến triển hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch, phổ nhiễm trùng rộng hơn và dấu hiệu có thể kín đáo. Ngưỡng đi khám thấp hơn, đặc biệt với sốt, ho, đau đầu, tiêu chảy kéo dài hoặc tổn thương da.
Xử trí cần xem dự phòng nhiễm trùng, tiêm chủng, tương tác thuốc và khả năng nhiễm cơ hội. Kết quả ANC bình thường hóa một phần không có nghĩa toàn bộ miễn dịch đã hồi phục.
Bệnh tự miễn, bệnh gan kèm lách to, bệnh thận, suy dinh dưỡng, HIV, ung thư và bệnh tủy có thể vừa gây giảm neutrophil vừa làm tăng nguy cơ nhiễm trùng. Điều trị bệnh nền đôi khi cải thiện ANC, nhưng một số thuốc điều trị lại ức chế tủy.
Bác sĩ cần cân bằng kiểm soát bệnh nền với độc tính huyết học, theo dõi các dòng máu và điều chỉnh khi có nhiễm trùng. Người có tiểu đường, bệnh phổi hoặc catheter dễ có biến chứng nặng hơn và cần kế hoạch phát hiện sớm ổ nhiễm.
Sau phẫu thuật, giảm neutrophil có thể liên quan thuốc, nhiễm trùng, dinh dưỡng, truyền máu hoặc bệnh nền. Sốt và thay đổi vết mổ cần đánh giá ngay vì dấu đỏ, mủ có thể không rõ khi ANC thấp.
Kế hoạch chăm sóc gồm kiểm tra công thức máu theo nguy cơ, vệ sinh vết mổ, kiểm soát catheter và dùng kháng sinh đúng chỉ định. Phẫu thuật không cần trì hoãn trong mọi trường hợp; quyết định phụ thuộc mức khẩn, mức giảm, ổ nhiễm và khả năng hỗ trợ huyết học.
Câu hỏi thường gặp về Giảm bạch cầu trung tính
Mức nguy hiểm phụ thuộc ANC thấp đến đâu, kéo dài bao lâu và người bệnh có sốt, tổn thương niêm mạc hay suy giảm miễn dịch kèm theo hay không. Giảm nhẹ, ổn định có thể không gây vấn đề đáng kể. Giảm sâu, nhất là dưới khoảng 0,5 × 10^9/L, làm nguy cơ nhiễm khuẩn và nấm tăng rõ. Sốt trong lúc hóa trị hoặc khi đã biết ANC rất thấp là tình huống khẩn vì nhiễm trùng có thể tiến triển nhanh mà dấu tại chỗ không rõ. Cần làm theo kế hoạch cấp cứu của cơ sở điều trị.
Một số trường hợp tự hồi phục, chẳng hạn giảm thoáng qua sau nhiễm virus hoặc sau khi tủy phục hồi từ một đợt điều trị. Tuy nhiên, giảm do thuốc, thiếu dinh dưỡng, tự miễn, bệnh tủy hoặc rối loạn bẩm sinh có thể cần can thiệp hoặc theo dõi dài hạn. Không thể dự đoán chỉ từ một lần xét nghiệm. Bác sĩ thường lặp lại công thức máu, xem các kết quả cũ và đánh giá nguyên nhân. Nếu ANC giảm sâu, kéo dài hoặc kèm thiếu máu, giảm tiểu cầu, sốt, sụt cân hay lách to, cần khám chuyên khoa sớm.
Không. Giảm bạch cầu trung tính là bất thường số lượng tế bào miễn dịch và không truyền từ người này sang người khác. Tuy nhiên, một số nhiễm virus có thể vừa lây vừa gây ANC giảm tạm thời; trong trường hợp đó, tác nhân nhiễm trùng có thể lây chứ không phải bản thân tình trạng giảm neutrophil. Người có ANC thấp lại dễ mắc bệnh từ người xung quanh hơn, nên cần vệ sinh tay, tránh tiếp xúc gần với người đang sốt hoặc có bệnh hô hấp và tuân thủ khuyến cáo tiêm chủng phù hợp.
Nên ăn đủ năng lượng, protein và vi chất, ưu tiên thực phẩm được rửa sạch, nấu chín và bảo quản an toàn. Nếu có loét miệng, có thể chọn món mềm, nguội vừa và ít kích thích. Không có thực phẩm nào làm ANC tăng nhanh trong mọi nguyên nhân. Vitamin B12, folate hoặc đồng chỉ nên bổ sung khi thiếu được xác nhận hoặc có chỉ định, vì dùng tùy ý có thể che lấp bệnh khác. Người hóa trị hoặc suy dinh dưỡng nên gặp chuyên gia dinh dưỡng để tránh chế độ kiêng quá mức làm giảm cân và chậm hồi phục.
Nhập viện thường được cân nhắc khi có sốt kèm giảm nặng, huyết áp thấp, khó thở, lơ mơ, đau bụng, nhiễm trùng rõ, bệnh nền nặng hoặc không thể theo dõi an toàn tại nhà. Người đang hóa trị phải liên hệ ngay đường dây của trung tâm ung bướu khi sốt, không chờ kết quả ANC mới đi khám. Một số người nguy cơ thấp có thể được quản lý ngoại trú theo tiêu chí chặt chẽ, nhưng quyết định này cần bác sĩ đánh giá trực tiếp, xem dấu sinh tồn, xét nghiệm, khả năng uống thuốc và hỗ trợ tại nhà.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

