Vảy nến thể mảng là bệnh viêm miễn dịch mạn tính tạo các mảng da dày, ranh giới rõ, phủ vảy trắng bạc hoặc xám, thường ở khuỷu tay, đầu gối, da đầu và vùng thắt lưng. Trên da sẫm màu, tổn thương có thể tím, nâu sẫm và để lại thay đổi sắc tố sau khi giảm viêm. Bệnh không lây, không do vệ sinh kém và thường diễn biến theo đợt. Ngoài ngứa, đau và nứt da, người bệnh có thể có tổn thương móng hoặc viêm khớp vảy nến; mức độ nặng còn liên quan ảnh hưởng tâm lý và một số bệnh chuyển hóa, tim mạch. Chẩn đoán thường dựa trên khám da, đôi khi cần sinh thiết khi không điển hình. Điều trị được lựa chọn theo diện tích, vị trí, chất lượng sống và bệnh kèm, từ thuốc bôi, quang trị liệu đến thuốc toàn thân hoặc sinh học dưới giám sát chuyên khoa.
Vảy nến thể mảng là bệnh gì?
Vảy nến thể mảng là một thể vảy nến mạn tính đặc trưng bởi các mảng viêm dày, giới hạn rõ và phủ vảy. Bệnh không phải nấm da và không truyền sang người khác. Mảng có thể đỏ, tím hoặc nâu tùy màu da, ngứa, nứt và chảy máu khi cọ xát. Mức độ không chỉ dựa trên diện tích mà còn phụ thuộc vị trí, triệu chứng, chất lượng sống và dấu hiệu toàn thân hoặc khớp.
| Tên bệnh | Vảy nến thể mảng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Plaque psoriasis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Vảy nến thông thường, psoriasis vulgaris, chronic plaque psoriasis |
| Mã ICD-10 | L40.0 (vảy nến thông thường/vảy nến thể mảng) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu; thể vảy nến mạn tính phổ biến, đặc trưng bởi mảng viêm dày và tăng sinh tế bào sừng. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da, da đầu và móng là cơ quan biểu hiện chính của vảy nến thể mảng; khớp có thể viêm, còn nguy cơ tim mạch và chuyển hóa cần được đánh giá ở bệnh vừa hoặc nặng. |
| Tính chất bệnh | Mạn tính, không lây, qua trung gian miễn dịch; có khuynh hướng di truyền đa yếu tố và tái phát. |
| Mức độ phổ biến | Là thể vảy nến phổ biến nhất, có thể xuất hiện mọi tuổi và từ vài mảng khu trú đến bệnh lan rộng. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Vảy nến thể mảng
Trong Vảy nến thể mảng, tế bào miễn dịch và cytokine thúc đẩy viêm da cùng tăng sinh tế bào sừng. Các trục TNF, IL-23 và IL-17 duy trì vòng viêm và làm tế bào da trưởng thành bất thường. Nhiễm trùng, chấn thương da, stress, hút thuốc, béo phì và một số thuốc có thể kích hoạt hoặc làm nặng.
Vảy nến thể mảng được phân tầng theo diện tích, vị trí đặc biệt và ảnh hưởng chất lượng sống bằng BSA, PGA, PASI trong chuyên khoa và DLQI. Phân tầng giúp chọn thuốc bôi, quang trị liệu hay thuốc toàn thân.
Là thể vảy nến phổ biến nhất, có thể xuất hiện mọi tuổi và từ vài mảng khu trú đến bệnh lan rộng. Bệnh có thể gặp ở cả nam và nữ. Dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế và có thể bị ảnh hưởng bởi chậm chẩn đoán hoặc khác biệt mã hóa.
Vảy nến thể mảng không hình thành qua đường lây nhiễm. Tín hiệu miễn dịch hoạt hóa tại da làm xuất hiện mảng có thể đỏ, tím hoặc nâu tùy màu da, ngứa, nứt và chảy máu khi cọ xát. Chấn thương và ma sát có thể tạo tổn thương mới qua hiện tượng Koebner ở người nhạy cảm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Vảy nến thể mảng
Không có một nguyên nhân đơn lẻ. Nền di truyền đa gen và rối loạn miễn dịch là cơ sở; Nhiễm trùng, chấn thương da, stress, hút thuốc, béo phì và một số thuốc có thể kích hoạt hoặc làm nặng. Một số thuốc, stress, chấn thương da, hút thuốc hoặc thay đổi nội tiết có thể làm bệnh bùng phát tùy thể.
Tiền sử cá nhân hoặc gia đình vảy nến là yếu tố không thay đổi được. Yếu tố có thể điều chỉnh gồm hút thuốc, rượu, thừa cân, stress, thiếu ngủ, chấn thương da và tự thay đổi thuốc. Với Vảy nến thể mảng, yếu tố kích hoạt cần được ghi nhận theo từng đợt.
Người có tiền sử gia đình, đã mắc thể vảy nến khác, hút thuốc hoặc có bệnh chuyển hóa dễ mắc hoặc nặng hơn. Bệnh thường diễn biến mạn, có thể bắt đầu ở trẻ em, thanh niên hoặc trung niên. Người có sốt, tổn thương lan nhanh, suy giảm miễn dịch hoặc bệnh tim thận cần ngưỡng khám thấp hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Vảy nến thể mảng
Bệnh thường diễn biến mạn, có thể bắt đầu ở trẻ em, thanh niên hoặc trung niên. Mảng tồn tại nhiều tuần hoặc tháng, xen kẽ đợt bùng phát và thuyên giảm. Triệu chứng có thể gồm ngứa, rát, đau hoặc nứt da; thay đổi móng và đau khớp cần được hỏi dù không phải lúc nào cũng nổi bật.
- Mảng dày, giới hạn rõ: thường đối xứng ở khuỷu, gối, da đầu hoặc vùng cùng cụt.
- Vảy trắng bạc hoặc xám: bong thành lớp và rõ hơn khi da khô.
- Ngứa, rát, đau: tăng khi mảng nứt hoặc cọ xát.
- Biến đổi móng: rỗ, dày, đổi màu hoặc bong móng.
- Đau, sưng khớp: gợi ý viêm khớp vảy nến.
- Đỏ da lan rộng, sốt hoặc mụn mủ: gợi ý thể bệnh mất ổn định.
- Nứt sâu ở tay chân: gây giảm chức năng.
Nên đặt lịch khám khi tổn thương của Vảy nến thể mảng kéo dài, lan rộng, đau ngứa hoặc chẩn đoán chưa rõ. Cần khám trong ngày nếu có sốt, da đỏ đau lan nhanh, mụn mủ, mất nước hoặc triệu chứng toàn thân. Tái khám sớm khi điều trị không kiểm soát hoặc xuất hiện đau, sưng, cứng khớp.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi đỏ da gần toàn thân kèm sốt, rét run, mất nước, tim nhanh, lơ mơ, khó thở hoặc mụn mủ lan rộng.
Chẩn đoán Vảy nến thể mảng
Bác sĩ chẩn đoán Vảy nến thể mảng qua hình thái, phân bố, diễn tiến và tiền sử vảy nến hoặc nhiễm trùng, thuốc. Cần đánh giá diện tích, vùng đặc biệt, chất lượng sống, móng và khớp. Sinh thiết được dùng khi hình ảnh không điển hình; không có xét nghiệm máu đơn lẻ xác định mọi thể.
Bác sĩ tìm các mảng dày, ranh giới rõ và vảy tại khuỷu, gối, da đầu, vùng cùng cụt, nếp gấp cùng các vị trí đặc biệt. Móng được kiểm tra rỗ, bong hoặc dày sừng; diện tích da, mức ngứa, DLQI và dấu đau, sưng, cứng khớp được ghi nhận.
Không có xét nghiệm máu đặc hiệu. Sinh thiết khi không điển hình; trước thuốc toàn thân có thể cần công thức máu, gan thận, viêm gan, lao và thai kỳ tùy thuốc.
Không áp dụng
Chẩn đoán Vảy nến thể mảng chủ yếu là lâm sàng dựa trên hình thái và diễn tiến phù hợp, đồng thời loại trừ nấm, chàm, phản ứng thuốc hoặc nhiễm trùng khi cần. Các thang mức độ chỉ hỗ trợ quyết định điều trị và không dùng để tự chẩn đoán.
Điều trị Vảy nến thể mảng
Mục tiêu điều trị Vảy nến thể mảng là giảm viêm, kiểm soát triệu chứng, bảo vệ chức năng da và khớp, đồng thời giảm tác dụng phụ. Lựa chọn dựa trên diện tích, vị trí, bệnh nền, thai kỳ và ảnh hưởng chất lượng sống. Bệnh lan rộng hoặc không đáp ứng thuốc bôi cần chuyên khoa xem xét quang trị liệu hay thuốc toàn thân.
Thuốc bôi gồm corticoid theo vị trí, dẫn xuất vitamin D, retinoid bôi và thuốc vùng nhạy cảm. Thuốc toàn thân có thể gồm methotrexate, ciclosporin, acitretin, apremilast, deucravacitinib hoặc sinh học nhắm TNF, IL-17, IL-12/23, IL-23.
UVB dải hẹp được cân nhắc cho bệnh lan rộng; liều tia cần kiểm soát theo loại da và thuốc nhạy sáng.
Không áp dụng
Dưỡng ẩm, tắm nước ấm vừa, sản phẩm không hương liệu và tránh cạy vảy giúp bảo vệ hàng rào da trong Vảy nến thể mảng. Hỗ trợ tâm lý, quản lý stress, kiểm soát cân nặng và cai thuốc lá có lợi cho sức khỏe toàn diện.
Với vảy nến thể mảng, theo dõi độ dày, đỏ, vảy, diện tích da, vùng khó điều trị, giấc ngủ, chất lượng sống, móng và khớp. Thuốc toàn thân cần xét nghiệm theo hoạt chất. Báo bác sĩ khi nhiễm trùng, vàng da, bầm bất thường hoặc mảng lan nhanh dù tuân thủ điều trị.
Thời gian của Vảy nến thể mảng thay đổi theo thể và mức độ. Mảng tồn tại nhiều tuần hoặc tháng, xen kẽ đợt bùng phát và thuyên giảm. Điều trị thường cần đánh giá sau một khoảng phù hợp; không nên cam kết khỏi vĩnh viễn hay tự ngừng thuốc chỉ vì da vừa cải thiện.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Vảy nến thể mảng có thể gây đau, nứt da, nhiễm trùng thứ phát, mất ngủ, lo âu và ảnh hưởng học tập hoặc công việc. Viêm khớp vảy nến có thể gây tổn thương không hồi phục. Bệnh nặng trong quần thể liên quan nguy cơ tim mạch và chuyển hóa cao hơn.
Vảy nến thể mảng có thể kiểm soát tốt khi được nhận diện đúng và chọn điều trị phù hợp. Mảng tồn tại nhiều tuần hoặc tháng, xen kẽ đợt bùng phát và thuyên giảm. Tiên lượng phụ thuộc mức độ, vị trí, bệnh kèm, hút thuốc, cân nặng và khả năng tuân thủ theo dõi.
Vảy nến thể mảng có thể tái phát sau nhiễm trùng, stress, chấn thương da, thuốc hoặc ngừng điều trị đột ngột. Người bệnh nên có kế hoạch duy trì và liên hệ sớm khi hình thái tổn thương thay đổi.
Không thể phòng hoàn toàn Vảy nến thể mảng do nền miễn dịch và di truyền. Có thể giảm nguy cơ bằng chăm sóc da, tránh chấn thương, cai thuốc lá, hạn chế rượu, quản lý cân nặng, điều trị nhiễm trùng phù hợp và không tự thay đổi thuốc toàn thân.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Vảy nến thể mảng
Không có thực phẩm chữa khỏi Vảy nến thể mảng. Chế độ ăn cân bằng, nhiều rau, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, cá và kiểm soát năng lượng có lợi cho sức khỏe tim mạch và cân nặng. Không tự dùng thực phẩm bổ sung thay thuốc.
Có thể vận động khi Vảy nến thể mảng ổn định và không sốt. Chọn quần áo giảm ma sát, tắm nhẹ sau tập và điều chỉnh khi da nứt đau. Nếu có viêm khớp, bài tập cần phù hợp với khớp đang viêm.
Chụp ảnh Vảy nến thể mảng trong cùng ánh sáng, ghi số tổn thương mới, ngứa, đau, sốt và triệu chứng khớp. Theo dõi tại nhà không đủ khi da đỏ lan nhanh, mụn mủ toàn thân, khó thở, lơ mơ hoặc tiểu ít.
- Không cạy lớp vảy dày hoặc chà xát mảng vì chấn thương có thể tạo tổn thương mới theo hiện tượng Koebner.
- Không bôi corticoid mạnh kéo dài lên mặt, nếp gấp hoặc sinh dục khi chưa được hướng dẫn.
- Không tự mua methotrexate, ciclosporin hay thuốc sinh học do cần sàng lọc và theo dõi chuyên biệt.
- Không bỏ qua đau, sưng hoặc cứng khớp buổi sáng vì có thể là viêm khớp vảy nến.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, Vảy nến thể mảng cần phân biệt với phát ban nhiễm trùng và thuốc phải theo tuổi. Người cao tuổi cần rà soát gan thận, đa thuốc và nguy cơ nhiễm trùng. Thai kỳ và cho con bú cần kế hoạch thuốc riêng; không tự ngừng thuốc. Người suy giảm miễn dịch có ngưỡng sinh thiết, cấy và khám sớm hơn. Trẻ em cần liều thuốc theo tuổi và cân nặng, đồng thời đánh giá ảnh hưởng học tập.
Ở trẻ em, Vảy nến thể mảng cần phân biệt với phát ban nhiễm trùng và thuốc phải theo tuổi. Người cao tuổi cần rà soát gan thận, đa thuốc và nguy cơ nhiễm trùng. Thai kỳ và cho con bú cần kế hoạch thuốc riêng; không tự ngừng thuốc. Người suy giảm miễn dịch có ngưỡng sinh thiết, cấy và khám sớm hơn. Người cao tuổi cần chú ý da mỏng, té ngã, đa thuốc và dự trữ cơ quan.
Ở trẻ em, Vảy nến thể mảng cần phân biệt với phát ban nhiễm trùng và thuốc phải theo tuổi. Người cao tuổi cần rà soát gan thận, đa thuốc và nguy cơ nhiễm trùng. Thai kỳ và cho con bú cần kế hoạch thuốc riêng; không tự ngừng thuốc. Người suy giảm miễn dịch có ngưỡng sinh thiết, cấy và khám sớm hơn. Trong thai kỳ cần phối hợp chuyên khoa, không tự ngừng hoặc bắt đầu thuốc.
Ở trẻ em, Vảy nến thể mảng cần phân biệt với phát ban nhiễm trùng và thuốc phải theo tuổi. Người cao tuổi cần rà soát gan thận, đa thuốc và nguy cơ nhiễm trùng. Thai kỳ và cho con bú cần kế hoạch thuốc riêng; không tự ngừng thuốc. Người suy giảm miễn dịch có ngưỡng sinh thiết, cấy và khám sớm hơn. Khi cho con bú, cân nhắc bài tiết qua sữa và tránh để trẻ tiếp xúc trực tiếp vùng bôi thuốc.
Ở trẻ em, Vảy nến thể mảng cần phân biệt với phát ban nhiễm trùng và thuốc phải theo tuổi. Người cao tuổi cần rà soát gan thận, đa thuốc và nguy cơ nhiễm trùng. Thai kỳ và cho con bú cần kế hoạch thuốc riêng; không tự ngừng thuốc. Người suy giảm miễn dịch có ngưỡng sinh thiết, cấy và khám sớm hơn. Người suy giảm miễn dịch cần loại trừ nhiễm trùng và phản ứng thuốc trước khi tăng ức chế miễn dịch.
Béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid, gan nhiễm mỡ, trầm cảm và viêm khớp vảy nến có thể liên quan. Bệnh nền ảnh hưởng lựa chọn và theo dõi điều trị Vảy nến thể mảng.
Chấn thương phẫu thuật có thể tạo tổn thương Vảy nến thể mảng tại đường mổ qua hiện tượng Koebner. Sau mổ, sốt, đau tăng, chảy dịch hoặc mụn mủ cần phân biệt nhiễm trùng, phản ứng thuốc và đợt vảy nến.
Câu hỏi thường gặp về Vảy nến thể mảng
Vảy nến thể mảng không lây qua chạm da, dùng chung đồ, quan hệ tình dục, bơi chung hoặc ăn uống. Mảng hình thành do rối loạn miễn dịch và tăng sinh tế bào da, không phải vi khuẩn hay nấm truyền giữa người. Người bệnh không cần cách ly. Bệnh có yếu tố gia đình nên người thân có thể có nguy cơ di truyền cao hơn, nhưng đó không phải lây nhiễm.
Hiện chưa có cách bảo đảm loại bỏ vĩnh viễn khuynh hướng bệnh, nhưng nhiều người đạt da sạch hoặc gần sạch trong thời gian dài. Điều trị từ thuốc bôi đến quang trị liệu, thuốc uống hoặc sinh học. Kết quả phụ thuộc mức độ, vị trí, bệnh kèm và tuân thủ. Khi ổn định, bác sĩ vẫn có thể duy trì hoặc điều chỉnh thuốc để giảm tái phát.
Vì là bệnh mạn và dễ tái phát, nhiều người cần theo dõi dài hạn, nhưng loại thuốc và cường độ thay đổi theo giai đoạn. Bệnh khu trú có thể dùng thuốc bôi theo đợt và duy trì ngắt quãng. Bệnh vừa hoặc nặng có thể cần thuốc toàn thân liên tục nếu hiệu quả và an toàn. Không tự ngừng thuốc khi mảng vừa lặn.
Nên ăn cân bằng, giàu rau, trái cây nguyên quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá và chất béo không bão hòa; kiểm soát năng lượng nếu thừa cân. Không có món ăn chữa khỏi. Kiêng gluten chỉ khi có bệnh celiac hoặc chỉ định. Hạn chế rượu, thuốc lá và thực phẩm siêu chế biến có lợi cho sức khỏe tổng thể.
Vận động đều hỗ trợ cân nặng, tim mạch, giấc ngủ và tâm trạng. Chọn hình thức ít cọ xát nếu da nứt, dùng quần áo thoáng và dưỡng ẩm sau tắm. Khi đau, sưng hoặc cứng khớp, cần đánh giá viêm khớp vảy nến và điều chỉnh bài tập. Dừng tập nếu tổn thương chảy máu nhiều hoặc có triệu chứng toàn thân.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

