Sarcoma xương là nhóm ung thư nguyên phát phát sinh từ tế bào tạo xương, sụn hoặc mô liên kết của xương. Các thể chính gồm osteosarcoma, Ewing sarcoma, chondrosarcoma và một số loại hiếm như chordoma. Bệnh khác với ung thư vú, phổi hoặc tiền liệt tuyến di căn vào xương. Triệu chứng thường là đau xương tăng dần, đau về đêm, sưng hoặc khối cứng, giảm vận động và đôi khi gãy xương bệnh lý. Vì sarcoma xương hiếm và sinh thiết có thể ảnh hưởng đường mổ, người bệnh nên được đánh giá tại nhóm chuyên môn nhiều chuyên khoa trước khi lấy mẫu. Chẩn đoán cần X-quang, MRI tại chỗ, sinh thiết mô học và xét nghiệm phân tử khi phù hợp, sau đó đánh giá giai đoạn bằng hình ảnh ngực và các vùng nghi ngờ. Điều trị phụ thuộc thể mô học, thường phối hợp phẫu thuật bảo tồn chi, hóa trị hoặc xạ trị và theo dõi dài hạn.
Sarcoma xương là bệnh gì?
Sarcoma xương là nhóm u ác tính nguồn gốc trung mô phát sinh đầu tiên trong xương hoặc sụn. Osteosarcoma tạo chất nền xương ác tính; chondrosarcoma tạo sụn ác tính; Ewing sarcoma là u tế bào tròn nhỏ có biến đổi phân tử đặc trưng; chordoma thường phát sinh dọc trục cột sống từ tàn tích dây sống. Thuật ngữ “ung thư xương” trong giao tiếp có thể gây nhầm với di căn xương, vốn phổ biến hơn và được điều trị theo ung thư nguyên phát. Sarcoma xương cũng không phải một bệnh duy nhất: tuổi mắc, vị trí, tốc độ lan, độ nhạy hóa trị và tiên lượng thay đổi theo mô học, độ mô học và giai đoạn. Chẩn đoán cần đối chiếu hình ảnh với mô bệnh học do chuyên gia, vì cắt hoặc sinh thiết không đúng đường có thể làm tăng phạm vi phẫu thuật và ảnh hưởng khả năng bảo tồn chi.
| Tên bệnh | Sarcoma xương |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Bone sarcoma |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ung thư xương nguyên phát thuộc nhóm sarcoma; không đồng nghĩa với ung thư từ cơ quan khác di căn vào xương |
| Mã ICD-10 | C40–C41 – U ác tính của xương và sụn khớp ở chi hoặc các vị trí khác. Mã chi tiết phụ thuộc vị trí giải phẫu; mô học cần mã chuyên biệt theo hệ thống ung thư học. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Ung thư cơ xương khớp hiếm gặp; chuyên khoa Ung bướu, Chấn thương chỉnh hình ung bướu, Giải phẫu bệnh, Xạ trị và Nhi khoa ung bướu. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Khởi phát tại xương hoặc sụn; có thể xâm lấn cơ, mạch máu, thần kinh, khớp lân cận và di căn, thường tới phổi hoặc các xương khác tùy thể bệnh. |
| Tính chất bệnh | Bệnh ác tính, không lây. Diễn tiến và độ nhạy với hóa trị hoặc xạ trị khác nhau rõ giữa osteosarcoma, Ewing sarcoma, chondrosarcoma, chordoma và các thể hiếm. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp. Một số thể tập trung ở trẻ em và thanh thiếu niên, trong khi chondrosarcoma và chordoma thường gặp hơn ở người trưởng thành. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng. Sarcoma xương hình thành từ biến đổi ác tính của tế bào tại xương hoặc sụn, không truyền qua tiếp xúc, hô hấp, máu hay sinh hoạt chung. |
Tổng quan chuyên môn về Sarcoma xương
Tế bào tiền thân trong xương tích lũy biến đổi di truyền làm mất kiểm soát tăng sinh, né tránh chết tế bào và xâm nhập mô. Osteosarcoma thường có bộ gen phức tạp và tạo osteoid ác tính; Ewing sarcoma thường liên quan tái sắp xếp gen tạo protein dung hợp điều khiển chương trình phiên mã; chondrosarcoma có các thay đổi phân tử riêng tùy phân nhóm. Khối u phá hủy bè và vỏ xương, kích thích phản ứng màng xương, xâm lấn mô mềm và có thể vào mạch máu. Tế bào di căn theo đường máu, thường tới phổi hoặc xương khác. Đáp ứng điều trị phụ thuộc sinh học của từng thể, mức hoại tử sau hóa trị, khả năng đạt bờ phẫu thuật và gánh nặng di căn.
Phân loại WHO dựa trên mô học và đặc điểm phân tử. Các nhóm chính gồm u tạo xương ác tính như osteosarcoma; u sụn ác tính như chondrosarcoma; Ewing sarcoma và sarcoma tế bào tròn nhỏ khác; u nguồn gốc dây sống như chordoma; sarcoma không biệt hóa và các thể mạch hoặc rất hiếm. Mỗi u còn được mô tả theo độ mô học, vị trí trung tâm hay bề mặt, khu trú hay di căn và giai đoạn TNM phù hợp. Việc ghi chung “sarcoma xương độ 3” mà không nêu mô học, vị trí và giai đoạn là chưa đủ để lập kế hoạch điều trị.
Sarcoma xương hiếm so với các ung thư biểu mô. Osteosarcoma thường có đỉnh mắc ở tuổi dậy thì và người trẻ, liên quan giai đoạn xương phát triển nhanh, nhưng cũng có thể xuất hiện ở người lớn tuổi. Ewing sarcoma chủ yếu gặp ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ. Chondrosarcoma thường gặp hơn ở người trưởng thành trung niên hoặc cao tuổi. Vị trí hay gặp gồm xương dài quanh gối đối với osteosarcoma, khung chậu và xương dài đối với Ewing, và khung chậu hoặc đai vai đối với chondrosarcoma. Dữ liệu Việt Nam chưa đủ để đưa ra tỷ lệ đại diện toàn quốc trong bài phổ thông.
Không áp dụng. Bệnh khởi phát từ biến đổi ác tính tại tế bào xương hoặc sụn; khi lan, tế bào u chủ yếu di căn theo đường máu đến phổi hoặc xương khác, không phải đường lây nhiễm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Sarcoma xương
Phần lớn sarcoma xương xuất hiện không tìm được nguyên nhân cụ thể. Một số liên quan hội chứng di truyền như Li–Fraumeni, retinoblastoma di truyền, Rothmund–Thomson hoặc các hội chứng sửa chữa DNA. Xạ trị liều điều trị trước đó có thể làm tăng nguy cơ sarcoma thứ phát sau nhiều năm. Bệnh Paget xương và một số tổn thương xương mạn có thể liên quan osteosarcoma ở người lớn tuổi; một số enchondromatosis làm tăng nguy cơ chondrosarcoma. Chấn thương thường khiến vùng đau được chú ý hoặc được chụp, nhưng không được xem là nguyên nhân tạo ung thư.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi phù hợp với từng mô học, hội chứng di truyền, tiền sử retinoblastoma di truyền, bệnh Paget xương và một số bệnh đa tổn thương sụn. Tiền sử xạ trị vùng xương là yếu tố nguy cơ hiếm nhưng đã được công nhận. Không có bằng chứng rằng va chạm thông thường, tập thể thao, dùng điện thoại hoặc ăn một loại thực phẩm gây sarcoma xương. Người có khối xương cũ ổn định nhưng xuất hiện đau tăng hoặc lớn nhanh cần đánh giá, đặc biệt khi có hội chứng di truyền.
Trẻ vị thành niên hoặc người trẻ có đau xương tiến triển, người trưởng thành có tổn thương sụn đau hoặc tăng kích thước, người từng xạ trị và người có hội chứng ung thư di truyền là các nhóm cần cảnh giác. Người mắc Paget xương có đau mới tại vùng xương biến dạng cần được khám. Trường hợp đã có ung thư cơ quan khác và tổn thương xương thường nghĩ nhiều đến di căn hơn sarcoma nguyên phát, nhưng vẫn cần mô bệnh học khi kết quả ảnh hưởng điều trị.
Triệu chứng và dấu hiệu của Sarcoma xương
Đau thường là biểu hiện sớm, ban đầu có thể liên quan vận động rồi tăng dần, xuất hiện khi nghỉ hoặc đánh thức người bệnh ban đêm. Khối sưng có thể chỉ rõ khi u đã lan qua vỏ xương; da thường không thay đổi cho đến giai đoạn muộn. Hạn chế vận động, đi khập khiễng hoặc giảm sức chi có thể xuất hiện. Trẻ em đôi khi được cho là đau tăng trưởng hoặc chấn thương thể thao. U vùng chậu có thể âm thầm vì nằm sâu, còn u cột sống gây đau lưng và dấu thần kinh. Triệu chứng toàn thân như sốt hoặc sụt cân không bắt buộc.
- Đau xương khu trú kéo dài, tăng dần theo tuần hoặc tháng và không hết hẳn khi nghỉ.
- Đau về đêm hoặc đau cần dùng thuốc giảm đau thường xuyên hơn trước.
- Sưng hoặc khối cứng gần xương, có thể ấm và hạn chế vận động khớp.
- Đi khập khiễng, giảm sức, tránh sử dụng chi hoặc giảm thành tích vận động.
- Gãy xương sau chấn thương nhẹ khi khối u làm yếu cấu trúc xương.
- Ho, khó thở hoặc đau ngực khi có tổn thương phổi, nhưng nhiều di căn phổi không có triệu chứng.
- Sốt kéo dài, mệt hoặc sụt cân, dễ gặp hơn ở một số Ewing sarcoma.
- Tê, yếu, đau kiểu rễ hoặc rối loạn đại tiểu tiện ở u cột sống hay xương cùng.
- Đau bụng dưới, rối loạn tiểu tiện hoặc chèn ép tạng khi khối u nằm ở khung chậu.
- Khối u phát triển trong vùng đã xạ trị nhiều năm trước.
Nên đặt lịch khám sớm khi đau xương kéo dài hơn vài tuần, tái diễn về đêm hoặc không tương xứng với chấn thương. Cần khám trong ngày nếu khối sưng lớn nhanh, đau tăng rõ, không chịu lực được hoặc phim X-quang cho thấy tổn thương phá hủy. Cần tái khám khẩn khi đang chờ chẩn đoán mà xuất hiện tê yếu, khó thở hoặc đau đột ngột nghi gãy. Không nên tiêm thuốc, xoa bóp sâu hoặc mổ lấy khối tại cơ sở không có kế hoạch ung bướu trước khi hoàn tất đánh giá hình ảnh.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi chi biến dạng, đau dữ dội và mất khả năng vận động sau va chạm nhẹ vì có thể gãy xương bệnh lý. Khối vùng cột sống kèm yếu liệt mới, tê vùng yên ngựa, bí tiểu hoặc đại tiểu tiện không tự chủ cần giải quyết khẩn. Khó thở tăng nhanh, ho ra máu, đau ngực dữ dội hoặc ngất ở người đã có tổn thương phổi cũng cần cấp cứu. Không tự lái xe khi đau nặng, choáng hoặc yếu chi; cố nắn chỉnh có thể làm tổn thương mạch thần kinh và phát tán mô u.
Chẩn đoán Sarcoma xương
Quy trình chuẩn bắt đầu bằng bệnh sử, khám và X-quang hai bình diện. Nếu nghi u ác, MRI toàn bộ khoang giải phẫu của xương và khớp lân cận được thực hiện trước sinh thiết để đánh giá phạm vi. Sinh thiết kim lõi hoặc mổ lấy mẫu phải theo đường được nhóm phẫu thuật ung bướu chấp thuận. Giải phẫu bệnh xác định mô học, độ và xét nghiệm phân tử khi cần. Đánh giá giai đoạn thường gồm CT ngực vì phổi là vị trí di căn quan trọng; PET/CT, xạ hình xương hoặc MRI toàn thân được chọn theo thể bệnh và nguồn lực. Chẩn đoán cuối cùng nên được hội chẩn đa chuyên khoa.
Bác sĩ hỏi thời gian đau, kiểu đau ban đêm, tốc độ lớn của khối, gãy xương, tiền sử xạ trị, ung thư và bệnh di truyền trong gia đình. Khám đánh giá kích thước, độ cố định, da phủ, tầm vận động, mạch máu, cảm giác và sức cơ. Với trẻ em, cần so sánh dáng đi và chức năng học tập–thể thao. Khám hạch thường không quyết định vì nhiều sarcoma lan theo máu. Không nên chọc hút hoặc rạch thử khối ngoài kế hoạch, vì đường can thiệp có thể phải cắt bỏ cùng khối u khi phẫu thuật.
Công thức máu, chức năng gan thận và điện giải được dùng để đánh giá toàn trạng và chuẩn bị điều trị. Phosphatase kiềm hoặc LDH có thể tăng trong một số trường hợp nhưng không đủ chẩn đoán và có thể cao sinh lý ở trẻ đang lớn. Mô bệnh học là xét nghiệm quyết định, thường kèm hóa mô miễn dịch và xét nghiệm phân tử để xác định Ewing sarcoma hoặc phân nhóm khó. Trước hóa trị, người bệnh có thể cần đánh giá tim, thính lực, chức năng thận và khả năng sinh sản. Xét nghiệm gen dòng mầm được cân nhắc khi tuổi, tiền sử gia đình hoặc nhiều ung thư gợi ý hội chứng di truyền.
X-quang mô tả vị trí, chất nền, phá hủy vỏ xương và phản ứng màng xương. MRI cho biết chiều dài trong tủy, phần mô mềm, bó mạch thần kinh, khớp và vị trí tốt nhất để lấy mẫu. CT hữu ích với xương dẹt, chất nền sụn–xương và đánh giá phổi. PET/CT, xạ hình xương hoặc MRI toàn thân hỗ trợ tìm ổ di căn hoặc tổn thương đa ổ tùy mô học. Hình ảnh nên hoàn tất trước sinh thiết khi có thể, vì chảy máu và phù sau thủ thuật làm khó xác định ranh giới thật. Phim cũ có giá trị lớn để đánh giá tốc độ thay đổi.
Chẩn đoán sarcoma xương đòi hỏi bằng chứng mô bệnh học về u ác tính phù hợp với hình ảnh và vị trí. Osteosarcoma cần nhận diện osteoid do tế bào ác tính tạo; Ewing sarcoma cần đặc điểm mô học và xác nhận biến đổi phân tử phù hợp; chondrosarcoma được phân loại theo mô học, vị trí và độ, đôi khi rất khó phân biệt với tổn thương sụn lành. Giai đoạn dựa trên kích thước, vị trí giải phẫu, độ mô học và di căn. Tiêu chuẩn này phải do chuyên gia giải phẫu bệnh u xương áp dụng, không thể suy ra từ một dấu hiệu X-quang đơn lẻ.
Điều trị Sarcoma xương
Điều trị nên thực hiện tại trung tâm hoặc mạng lưới có kinh nghiệm sarcoma, với hội chẩn phẫu thuật, ung bướu nội khoa, xạ trị, giải phẫu bệnh, hình ảnh và phục hồi. Mục tiêu ở bệnh khu trú là kiểm soát tại chỗ, xử lý vi di căn và bảo tồn chức năng khi không làm giảm an toàn ung thư. Kế hoạch phụ thuộc mô học: osteosarcoma và Ewing thường cần điều trị toàn thân kết hợp kiểm soát tại chỗ; chondrosarcoma thông thường chủ yếu dựa vào phẫu thuật. Bệnh di căn vẫn có thể cần điều trị tích cực chọn lọc. Nhập viện tùy phác đồ, biến chứng, đau và nguy cơ gãy.
Hóa trị đa thuốc là thành phần quan trọng của osteosarcoma độ cao và Ewing sarcoma, thường được dùng trước và sau kiểm soát tại chỗ theo phác đồ chuyên khoa. Chondrosarcoma thông thường ít nhạy với hóa trị, nhưng một số phân nhóm đặc biệt có chiến lược khác. Thuốc nhắm trúng đích hoặc điều trị thử nghiệm có thể được cân nhắc ở bệnh tiến triển tùy biến đổi phân tử và hướng dẫn hiện hành. Thuốc chống nôn, dự phòng nhiễm trùng, bảo vệ cơ quan và giảm đau cần cá thể hóa. Không tự tìm liều hoặc phối hợp hóa chất; độc tính có thể ảnh hưởng tủy xương, tim, thận, thính lực và khả năng sinh sản.
Sinh thiết kim lõi dưới hướng dẫn hình ảnh là thủ thuật chẩn đoán thường dùng, với đường kim đặt sao cho có thể cắt bỏ cùng khối u. Một số di căn hoặc tổn thương không mổ được có thể được đốt nhiệt, nút mạch hoặc can thiệp giảm đau trong bối cảnh chọn lọc, nhưng không thay thế phẫu thuật triệt căn khi còn khả năng. Cố định dự phòng trước chẩn đoán phải rất thận trọng vì dụng cụ đi qua u có thể làm ô nhiễm khoang mô. Mọi thủ thuật nên được thống nhất trong hội chẩn sarcoma.
Phẫu thuật nhằm cắt khối u với bờ an toàn, đồng thời tái tạo xương và chức năng. Bảo tồn chi có thể thực hiện ở nhiều trường hợp bằng khớp nhân tạo, ghép xương hoặc kỹ thuật tái tạo khác; cắt cụt vẫn cần khi không thể đạt bờ cắt, kiểm soát nhiễm trùng hoặc bảo tồn chi không còn chức năng. Vị trí khung chậu, cột sống và xương cùng thường phức tạp hơn. Với di căn phổi chọn lọc, phẫu thuật có thể được cân nhắc. Kết quả bờ cắt, đáp ứng mô học và biến chứng quyết định điều trị tiếp theo.
Chăm sóc hỗ trợ gồm kiểm soát đau, dinh dưỡng, dự phòng buồn nôn, chăm sóc miệng, phòng nhiễm trùng và phục hồi chức năng sớm. Tư vấn bảo tồn khả năng sinh sản nên được thực hiện trước hóa trị hoặc xạ trị khi có thể. Người dùng chân tay giả hoặc tái tạo khớp cần huấn luyện dáng đi và phòng té ngã. Hỗ trợ tâm lý, học tập, công việc và hình ảnh cơ thể đặc biệt quan trọng ở người trẻ. Chăm sóc giảm nhẹ có thể tích hợp ở mọi giai đoạn để kiểm soát triệu chứng, không đồng nghĩa ngừng điều trị ung thư.
Trong điều trị, bác sĩ theo dõi kích thước khối, đáp ứng hình ảnh, tác dụng phụ, công thức máu và chức năng cơ quan. Sau phẫu thuật, báo cáo mô học đánh giá bờ cắt và mức hoại tử ở các thể dùng hóa trị trước mổ. Theo dõi dài hạn gồm khám tại chỗ, hình ảnh vùng mổ và ngực theo lịch phù hợp mô học, giai đoạn và thời gian từ điều trị. Cũng cần kiểm tra tim, thận, thính lực, tăng trưởng, khả năng sinh sản, khớp nhân tạo và nguy cơ ung thư thứ hai. Lịch không giống nhau cho mọi sarcoma.
Điều trị thường kéo dài nhiều tháng. Hóa trị của osteosarcoma hoặc Ewing sarcoma gồm nhiều chu kỳ xen kẽ với phẫu thuật hoặc xạ trị, trong khi chondrosarcoma khu trú có thể tập trung vào phẫu thuật và phục hồi. Liền xương, thích nghi với khớp nhân tạo và trở lại học tập hay công việc tiếp tục sau khi kết thúc điều trị ung thư. Theo dõi tái phát cần nhiều năm, và chăm sóc biến chứng muộn có thể kéo dài suốt đời ở người điều trị khi còn nhỏ. Không thể hứa một thời điểm “khỏi hẳn” chung cho cả nhóm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng của bệnh gồm gãy xương, đau khó kiểm soát, chèn ép mạch thần kinh, mất chức năng chi và di căn phổi hoặc xương. Phẫu thuật có thể gây nhiễm trùng, chậm lành, hỏng hoặc lỏng khớp nhân tạo, chênh lệch chiều dài chi và cần mổ lại. Hóa trị có thể gây suy tủy, nhiễm trùng, tổn thương tim, thận, thần kinh, thính lực và giảm khả năng sinh sản tùy thuốc. Xạ trị có thể gây xơ cứng, rối loạn tăng trưởng và ung thư thứ hai về lâu dài. Nguy cơ cụ thể phải được giải thích theo phác đồ.
Tiên lượng phụ thuộc mô học, độ, kích thước, vị trí, khả năng cắt trọn, đáp ứng hóa trị và việc có di căn lúc chẩn đoán hay không. Bệnh khu trú thường có cơ hội kiểm soát cao hơn bệnh đã lan, nhưng số liệu của một nhóm không dự đoán chính xác cho từng người. Di căn chỉ ở phổi và có thể cắt bỏ khác với di căn nhiều xương. Chondrosarcoma độ thấp và độ cao có diễn tiến rất khác. Đánh giá tiên lượng nên do đội điều trị giải thích sau khi có đầy đủ mô bệnh học, giai đoạn và kết quả phẫu thuật.
Sarcoma xương có thể tái phát tại vùng mổ hoặc di căn, thường cần cảnh giác cao trong những năm đầu nhưng nguy cơ muộn vẫn tồn tại ở một số thể. Tái phát được phát hiện bằng triệu chứng, khám và hình ảnh định kỳ; nhiều nốt phổi nhỏ không gây triệu chứng. Điều trị có thể gồm phẫu thuật lại, hóa trị, xạ trị hoặc thử nghiệm lâm sàng tùy mô học, vị trí và khoảng thời gian không bệnh. Không có chế độ ăn hay thực phẩm bổ sung nào chứng minh ngăn tái phát; tuân thủ lịch theo dõi là biện pháp quan trọng nhất.
Không có cách phòng ngừa chắc chắn hoặc chương trình sàng lọc đại trà cho sarcoma xương. Người đã xạ trị hoặc có hội chứng di truyền cần theo dõi theo kế hoạch chuyên khoa và báo sớm đau hoặc khối mới. Hạn chế chụp bức xạ không cần thiết là nguyên tắc chung, nhưng không nên từ chối hình ảnh cần thiết cho chẩn đoán. Phòng biến chứng gồm chẩn đoán đúng trước sinh thiết, điều trị tại trung tâm có kinh nghiệm, bảo vệ xương yếu và chăm sóc lâu dài tác dụng muộn. Xét nghiệm di truyền chỉ dành cho người có chỉ định.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Sarcoma xương
Không có chế độ ăn chữa sarcoma xương. Trong hóa trị, mục tiêu là duy trì cân nặng, đủ đạm và năng lượng, xử lý buồn nôn, viêm miệng hoặc tiêu chảy và bảo đảm an toàn thực phẩm khi bạch cầu thấp. Sau phẫu thuật, dinh dưỡng hỗ trợ liền vết thương và phục hồi cơ. Người có bệnh thận, tim hoặc rối loạn điện giải cần chế độ riêng. Không dùng chất chống oxy hóa liều cao, thảo dược hoặc sản phẩm tăng miễn dịch mà chưa trao đổi vì có thể tương tác với thuốc ung thư hoặc tăng độc tính.
Trước điều trị, xương có u cần được bảo vệ khỏi va chạm và chịu lực quá mức để giảm nguy cơ gãy. Sau phẫu thuật, phục hồi chức năng bắt đầu theo mức ổn định của tái tạo, chú trọng tầm vận động, sức cơ, thăng bằng và kỹ năng dùng dụng cụ trợ giúp. Trong hóa trị, hoạt động nhẹ phù hợp có thể giảm mệt nhưng phải tránh nơi đông người khi bạch cầu thấp và tránh môn tiếp xúc khi tiểu cầu giảm. Trở lại thể thao cần được đội chỉnh hình ung bướu cho phép, đặc biệt với khớp nhân tạo hoặc ghép xương.
Ghi nhận đau mới, khối sưng, thay đổi vết mổ, sốt, ho, khó thở và khả năng vận động. Trong hóa trị, đo nhiệt độ khi thấy rét run hoặc mệt bất thường và liên hệ ngay theo ngưỡng đội điều trị đã cung cấp; không tự dùng thuốc hạ sốt để che triệu chứng. Theo dõi cân nặng, lượng ăn uống, tiêu chảy, loét miệng và dấu mất nước. Sau tái tạo chi, chú ý tiếng lạo xạo, mất vững hoặc đau khi chịu lực. Không tự diễn giải kết quả CT hay xét nghiệm khối u ngoài bối cảnh chuyên khoa.
- Không sinh thiết, rạch khối hoặc cố định xương trước khi nhóm sarcoma lập kế hoạch đường can thiệp.
- Không xoa bóp sâu, châm cứu xuyên vùng u hoặc tiếp tục thể thao va chạm khi xương yếu.
- Không tự dùng hóa chất, thuốc nhắm trúng đích, steroid hoặc thảo dược quảng cáo chữa ung thư.
- Không bỏ lịch chụp ngực và kiểm tra vùng mổ chỉ vì không còn đau.
- Không dùng thuốc hạ sốt để trì hoãn liên hệ khi đang hóa trị và có sốt hoặc rét run.
- Không so sánh tiên lượng cá nhân trực tiếp với tỷ lệ trên mạng khi chưa biết mô học và giai đoạn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Osteosarcoma và Ewing sarcoma là các sarcoma xương quan trọng ở trẻ em và thanh thiếu niên. Đau dễ bị nhầm với chấn thương hoặc đau tăng trưởng; đau khu trú tăng dần, đánh thức ban đêm hoặc kèm sưng cần chụp. Điều trị nên tại trung tâm ung thư nhi có kinh nghiệm, đồng thời theo dõi tăng trưởng, học tập, tim, thính lực, thận và khả năng sinh sản. Phẫu thuật bảo tồn chi ở trẻ còn phát triển có thể cần loại khớp kéo dài hoặc nhiều lần chỉnh sửa. Hỗ trợ tâm lý cho trẻ và gia đình là phần thiết yếu.
Ở người cao tuổi, tổn thương xương ác tính thường là di căn hoặc đa u tủy hơn sarcoma nguyên phát, nên chẩn đoán mô học rất quan trọng. Chondrosarcoma, sarcoma thứ phát do xạ trị hoặc osteosarcoma liên quan Paget có thể gặp. Bệnh tim, thận, suy yếu, loãng xương và đa thuốc ảnh hưởng khả năng chịu hóa trị và tái tạo lớn. Mục tiêu điều trị cần cân bằng kiểm soát ung thư, chức năng, độc tính và ưu tiên của người bệnh; tuổi đơn thuần không phải lý do loại bỏ điều trị triệt căn.
Sarcoma xương trong thai kỳ hiếm và cần hội chẩn ung bướu, chỉnh hình, sản khoa và nhi sơ sinh. MRI không cản quang và X-quang vùng cần thiết có che chắn, tối ưu liều có thể được dùng; trì hoãn chẩn đoán có thể nguy hiểm hơn nguy cơ bức xạ nhỏ. Phẫu thuật, hóa trị và thời điểm sinh phụ thuộc tuổi thai, mô học và mức độ bệnh. Một số thuốc chống chỉ định ở giai đoạn nhất định. Người bệnh không tự quyết định chấm dứt thai kỳ hoặc ngừng điều trị nếu chưa được tư vấn đầy đủ.
Nhiều thuốc hóa trị bài tiết vào sữa hoặc có nguy cơ cho trẻ, vì vậy thường không cho bú trong thời gian dùng các thuốc này và một khoảng sau liều cuối theo hướng dẫn từng hoạt chất. Sau khi hoàn tất, khả năng trở lại cho bú cần được bác sĩ và dược sĩ xác nhận. Phẫu thuật hoặc thuốc giảm đau đơn thuần không phải lúc nào cũng buộc ngừng bú kéo dài. Người mẹ nên được hỗ trợ vắt bỏ sữa, duy trì nguồn sữa khi phù hợp và chăm sóc trẻ an toàn trong giai đoạn mệt hoặc hạn chế vận động.
Suy giảm miễn dịch làm tăng nguy cơ nhiễm trùng trong hóa trị và sau phẫu thuật, đồng thời có thể hạn chế cường độ điều trị. Trước mỗi chu kỳ, bác sĩ đánh giá bạch cầu và các ổ nhiễm. Sốt trong giai đoạn giảm bạch cầu là cấp cứu y khoa và không nên chờ tự hết. Người ghép tạng hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch cần phối hợp chuyên khoa để điều chỉnh thuốc, nhưng không tự ngừng vì nguy cơ thải ghép hoặc bùng phát bệnh. Một số nhiễm trùng xương cũng có thể giả dạng u.
Bệnh tim, thận, gan, thần kinh và khiếm thính ảnh hưởng lựa chọn hóa trị; đái tháo đường và bệnh mạch máu làm tăng biến chứng vết mổ. Tiền sử ung thư và xạ trị giúp phân biệt sarcoma thứ phát. Rối loạn đông máu hoặc thuốc chống đông cần kế hoạch trước sinh thiết và phẫu thuật. Bệnh nền không được bỏ điều trị, nhưng thuốc có thể cần điều chỉnh để tránh tương tác. Đánh giá phục hồi chức năng cũng cần tính đến loãng xương, béo phì và khả năng tự chăm sóc.
Sau phẫu thuật sarcoma, tuân thủ giới hạn chịu lực và chăm sóc vết mổ là rất quan trọng. Sốt, dịch mủ, đỏ lan, đau tăng, mất vững hoặc tiếng rắc cần liên hệ ngay. Người có khớp nhân tạo lớn phải theo dõi nhiễm trùng và hỏng cơ học lâu dài. Kết quả mô bệnh học bờ cắt và đáp ứng điều trị sẽ quyết định bước tiếp theo, vì vậy cuộc hẹn sau mổ không chỉ để cắt chỉ. Phục hồi chức năng nên do nhóm quen với tái tạo ung bướu hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp về Sarcoma xương
Sarcoma xương là bệnh ác tính và có thể xâm lấn tại chỗ hoặc di căn, nên cần chẩn đoán và điều trị chuyên sâu. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc loại mô học, vị trí, kích thước, bờ phẫu thuật, đáp ứng hóa trị và tình trạng di căn. Bệnh khu trú có chiến lược điều trị khác bệnh đã lan. Một khối đau không tự chứng minh là sarcoma, nhưng trì hoãn nhiều tháng có thể làm khối lớn hơn và giảm khả năng bảo tồn chức năng. Người bệnh nên hoàn tất hình ảnh và sinh thiết đúng kế hoạch thay vì mổ lấy khối vội.
Một số người bệnh sarcoma xương khu trú có thể đạt kiểm soát lâu dài sau điều trị phối hợp, nhưng không thể cam kết cho từng trường hợp. Osteosarcoma và Ewing sarcoma thường cần hóa trị cùng phẫu thuật hoặc xạ trị; chondrosarcoma thường dựa nhiều vào phẫu thuật. Khả năng kiểm soát giảm khi có nhiều ổ di căn hoặc không thể cắt trọn, nhưng vẫn có lựa chọn điều trị để kéo dài kiểm soát và giảm triệu chứng. Đánh giá cá nhân cần dựa trên mô học, giai đoạn và đáp ứng thực tế.
Sarcoma xương không lây qua tiếp xúc, ăn uống, dùng chung đồ, máu hay quan hệ tình dục. Đây là ung thư hình thành do biến đổi trong tế bào xương hoặc sụn của chính người bệnh. Thành viên gia đình không cần cách ly. Một số hội chứng di truyền có thể làm nhiều người trong gia đình tăng nguy cơ ung thư, nhưng đó là sự truyền biến thể gen chứ không phải lây bệnh. Tư vấn di truyền chỉ cần khi tuổi mắc, tiền sử cá nhân hoặc gia đình gợi ý, không áp dụng cho mọi bệnh nhân.
Thời gian phụ thuộc thể bệnh. Osteosarcoma và Ewing sarcoma thường điều trị qua nhiều tháng với các chu kỳ hóa trị và một giai đoạn phẫu thuật hoặc xạ trị. Chondrosarcoma khu trú có thể tập trung vào phẫu thuật, nhưng hồi phục chức năng và theo dõi vẫn kéo dài. Nếu có biến chứng, di căn hoặc cần tái tạo phức tạp, quá trình lâu hơn. Sau kết thúc điều trị chính, người bệnh tiếp tục khám và chụp định kỳ nhiều năm để phát hiện tái phát và theo dõi tác dụng muộn.
Vận động thường được khuyến khích ở mức phù hợp để duy trì sức cơ, tim phổi và tinh thần, nhưng vùng xương có u hoặc vừa tái tạo cần được bảo vệ. Trước phẫu thuật, tránh môn va chạm và tải nặng nếu có nguy cơ gãy. Trong hóa trị, cường độ giảm theo mệt, thiếu máu, tiểu cầu và nguy cơ nhiễm trùng. Sau mổ, phục hồi theo hướng dẫn về chịu lực và loại khớp hoặc ghép xương. Không tự trở lại chạy nhảy chỉ vì hết đau; cần đánh giá cơ học và hình ảnh.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

