Acid Zoledronic, còn gọi là zoledronic acid hoặc zoledronate, là thuốc nhóm bisphosphonate dùng bằng đường truyền tĩnh mạch. Hoạt chất này ức chế hủy xương qua tế bào hủy xương, nên được sử dụng trong một số bệnh lý xương như loãng xương, bệnh Paget xương, tăng calci máu do bệnh ác tính và phòng ngừa biến cố xương ở người bệnh ung thư có tổn thương xương, tùy dạng thuốc và chỉ định được phê duyệt. Acid Zoledronic không phải thuốc tự dùng tại nhà; thuốc cần được truyền bởi nhân viên y tế, đánh giá chức năng thận, calci máu, tình trạng răng miệng và nguy cơ hạ calci trước điều trị. Người bệnh không tự ý dùng chung các chế phẩm chứa cùng hoạt chất, tự tăng liều hoặc truyền lặp lại nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.
Nội dung chính
- Acid Zoledronic là gì?: Bisphosphonate truyền tĩnh mạch, ức chế hủy xương qua tế bào hủy xương.
- Mã ATC: M05BA08 — zoledronic acid, nhóm bisphosphonates.
- Dạng dùng phổ biến: Dung dịch truyền 5 mg/100 mL cho loãng xương/Paget; dung dịch đậm đặc 4 mg/5 mL hoặc dung dịch truyền 4 mg/100 mL cho chỉ định ung thư, tùy sản phẩm.
- Chỉ định chính: Loãng xương sau mãn kinh, loãng xương nam giới, loãng xương do glucocorticoid, bệnh Paget xương; tăng calci máu ác tính, đa u tủy và di căn xương từ u đặc.
- Cảnh báo quan trọng: Suy thận cấp, hạ calci máu, hoại tử xương hàm, đau cơ xương nặng, gãy xương đùi không điển hình, phản ứng pha cấp.
- Không dùng khi nào?: Quá mẫn; hạ calci máu; CrCl
Hoạt chất Acid Zoledronic là gì?
Acid Zoledronic là thuốc bisphosphonate truyền tĩnh mạch. Nói ngắn gọn: thuốc gắn vào xương và ức chế tế bào hủy xương, từ đó làm giảm tiêu xương trong các bệnh có tăng hủy xương hoặc biến chứng xương được bác sĩ chỉ định.
Acid Zoledronic
INN Zoledronic acid
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Acid Zoledronic |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Zoledronic acid |
| Tên IUPAC | (1-hydroxy-2-imidazol-1-yl-1-phosphonoethyl)phosphonic acid |
| Tên hóa học khác | 2-(Imidazol-1-yl)-1-hydroxyethylidene-1,1-bisphosphonic acid | 1-Hydroxy-2-(1-imidazolyl)ethane-1,1-diphosphonic Acid |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Zoledronate; zoledronic acid monohydrate; acid zoledronic; [1-hydroxy-2-(1H-imidazol-1-yl)ethane-1,1-diyl]bis(phosphonic acid). PubChem ghi nhận công thức phân tử của zoledronic acid là C5H10N2O7P2 và CAS 118072-93-8. |
| Tên viết tắt | ZA |
| Tên Latinh / tên dược điển | Acidum zoledronicum |
| Tên USAN | zoledronic acid |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 165800-06-6 |
|---|---|
| UNII | 6XC1PAD3KF |
| PubChem CID | 121586 |
| RxNorm CUI | 77655 |
| Công thức phân tử | C5H10N2O7P2·H2O |
Dược động học của Acid Zoledronic
Sau truyền tĩnh mạch, nồng độ Acid Zoledronic trong huyết tương giảm theo 3 pha: giảm nhanh sau truyền, sau đó có pha thải trừ kéo dài do phần thuốc gắn vào xương được giải phóng chậm. Thuốc không chuyển hóa đáng kể, không ức chế enzym CYP450 in vitro, và thải trừ chủ yếu qua thận dưới dạng không đổi.
Giai đoạn I: Hấp thu
Không áp dụng theo nghĩa hấp thu qua đường tiêu hóa vì thuốc được dùng bằng truyền tĩnh mạch. Dữ liệu đường uống cho Acid Zoledronic trong nhãn thuốc tham khảo.
| F · Sinh khả dụng | Vì Acid Zoledronic dùng bằng đường truyền tĩnh mạch, sinh khả dụng toàn thân theo đường dùng này là trực tiếp vào tuần hoàn. Dữ liệu sinh khả dụng đường uống hoặc đường dùng khác trong nhãn thuốc tham khảo. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Acid Zoledronic có ái lực cao với xương khoáng hóa và nhanh chóng phân bố vào xương sau truyền tĩnh mạch, đặc biệt tại vùng chuyển hóa xương cao. Nghiên cứu in vitro ghi nhận gắn protein huyết tương trung bình khoảng 28% ở 200 ng/mL đến 53% ở 50 ng/mL.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Acid Zoledronic không trải qua chuyển hóa sinh học in vivo theo nhãn DailyMed; trong nước tiểu chỉ thu hồi chất có đặc tính sắc ký giống thuốc mẹ, gợi ý thuốc không bị chuyển hóa.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Thuốc được thải trừ chủ yếu qua thận dưới dạng không đổi. Trong nghiên cứu ở bệnh nhân ung thư có di căn xương, trung bình 39 ± 16% liều được thu hồi trong nước tiểu trong 24 giờ; phần còn lại được cho là gắn vào xương và giải phóng chậm trở lại tuần hoàn.
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải thận trong 0–24 giờ được báo cáo khoảng 3,7 ± 2,0 L/giờ trong nghiên cứu dược động học ở bệnh nhân ung thư có di căn xương. Độ thanh thải phụ thuộc vào độ thanh thải creatinin của người bệnh. |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Nhãn DailyMed ghi nồng độ huyết tương giảm theo 3 pha, với thời gian bán thải pha sớm khoảng 0,24 giờ và 1,87 giờ; pha thải trừ cuối kéo dài với thời gian bán thải khoảng 146 giờ.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Acid Zoledronic
Bisphosphonate chứa nitrogen; thuốc ức chế hủy xương; thuốc tác động lên cấu trúc và khoáng hóa xương; ATC M05BA08.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Acid Zoledronic có ái lực cao với xương khoáng hóa và tập trung tại vùng có chu chuyển xương cao. Đích phân tử chính trong tế bào hủy xương là enzym farnesyl pyrophosphate synthase; ức chế enzym này làm giảm hoạt động hủy xương qua osteoclast.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Trong thử nghiệm điều trị loãng xương, liều 5 mg mỗi năm làm giảm các marker chu chuyển xương về vùng tiền mãn kinh, với giảm khoảng 55% beta-C-telopeptides, 29% bone-specific alkaline phosphatase và 52% P1NP trong 36 tháng. Trong tăng calci máu ác tính, truyền liều đơn Acid Zoledronic liên quan đến giảm calci và phospho huyết thanh, đồng thời tăng thải calci/phospho qua nước tiểu.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Acid Zoledronic
Chỉ định cần phân biệt theo dạng thuốc, hàm lượng, nhãn được phê duyệt và quốc gia:
- Dạng 5 mg truyền tĩnh mạch: điều trị loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh; phòng ngừa loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh; điều trị loãng xương ở nam giới; điều trị và phòng ngừa loãng xương do glucocorticoid; điều trị bệnh Paget xương.
- Dạng 4 mg dùng trong ung thư: điều trị tăng calci máu ác tính; điều trị bệnh nhân đa u tủy và bệnh nhân có di căn xương đã ghi nhận từ u đặc, phối hợp với điều trị chống ung thư chuẩn; SmPC cũng nêu phòng ngừa biến cố liên quan xương ở người lớn có bệnh ác tính tiến triển liên quan đến xương.
- Không được tự thay thế giữa các sản phẩm cùng hoạt chất vì liều, khoảng cách dùng và mục tiêu điều trị khác nhau.
Acid Zoledronic đã được nghiên cứu trong một số bối cảnh khác như bệnh xương hiếm gặp, hỗ trợ điều trị ung thư vú hoặc bảo vệ xương trong một số phác đồ nội tiết/ung thư; tuy nhiên phạm vi được phê duyệt khác nhau theo quốc gia, chuyên khoa và từng sản phẩm. Bài viết này không khuyến nghị dùng ngoài chỉ định; các ứng dụng ngoài nhãn cụ thể.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin dưới đây chỉ mang tính tham khảo theo nhãn/SmPC, không dùng để tự kê đơn hoặc tự điều chỉnh:
- Loãng xương sau mãn kinh, loãng xương ở nam giới, loãng xương do glucocorticoid: dạng 5 mg truyền tĩnh mạch mỗi năm một lần, thời gian truyền không dưới 15 phút.
- Phòng ngừa loãng xương sau mãn kinh: dạng 5 mg truyền tĩnh mạch mỗi 2 năm một lần theo nhãn DailyMed.
- Bệnh Paget xương: liều 5 mg truyền tĩnh mạch một lần, thời gian truyền không dưới 15 phút; tái điều trị chỉ cân nhắc theo đánh giá lâm sàng/xét nghiệm.
- Tăng calci máu ác tính: liều tối đa khuyến nghị 4 mg truyền tĩnh mạch một liều duy nhất trong ít nhất 15 phút; có thể cân nhắc điều trị lại sau tối thiểu 7 ngày nếu đáp ứng chưa đủ, đồng thời theo dõi chức năng thận.
- Đa u tủy và di căn xương từ u đặc: 4 mg truyền tĩnh mạch ít nhất 15 phút mỗi 3–4 tuần ở người có CrCl >60 mL/phút; giảm liều khi suy thận nhẹ–trung bình theo nhãn.
Acid Zoledronic phải được truyền tĩnh mạch bởi nhân viên y tế. Trước mỗi liều cần đánh giá creatinin huyết thanh/độ thanh thải creatinin, tình trạng mất nước và rối loạn khoáng chất; người bệnh cần được bù đủ nước nhưng tránh quá tải dịch, đặc biệt ở người suy tim. Thuốc không được trộn với dung dịch chứa calci hoặc cation hóa trị hai và thời gian truyền không dưới 15 phút.
Cần theo dõi creatinin/CrCl, calci, phospho, magnesi, triệu chứng hạ calci, đau cơ xương, triệu chứng răng hàm mặt, đau đùi/háng gợi ý gãy xương đùi không điển hình, phản ứng mắt như viêm màng bồ đào/đau mắt/đỏ mắt và phản ứng pha cấp sau truyền. Người bệnh ung thư hoặc dùng lặp lại cần theo dõi chức năng thận trước mỗi liều; người dùng dạng loãng xương cần đánh giá CrCl trước mỗi lần truyền.
Cảnh báo và lưu ý về Acid Zoledronic
Chống chỉ định gồm quá mẫn với Acid Zoledronic, bất kỳ bisphosphonate nào hoặc thành phần thuốc; hạ calci máu; CrCl <35 mL/phút hoặc có bằng chứng suy thận cấp với dạng 5 mg dùng loãng xương/Paget; phụ nữ có thai và cho con bú theo SmPC. Với dạng 4 mg dùng chỉ định ung thư, nhãn DailyMed nêu chống chỉ định quá mẫn với thành phần thuốc, đồng thời không khuyến nghị điều trị ở suy thận nặng trong nhiều tình huống.
Tác dụng không mong muốn có thể gặp gồm sốt, đau đầu, triệu chứng giống cúm, đau cơ, đau khớp, đau xương, đau chi, ớn lạnh, mệt mỏi, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau bụng, tăng huyết áp, chóng mặt, thiếu máu, phản ứng tại vị trí truyền và giảm calci/phospho sau truyền. Phản ứng pha cấp thường xuất hiện trong 3 ngày đầu sau truyền và đa số tự giảm, nhưng có thể kéo dài 7–14 ngày ở một số người.
Các tác dụng phụ nghiêm trọng cần lưu ý gồm suy thận cấp, hạ calci máu có triệu chứng, hoại tử xương hàm, đau xương/khớp/cơ nặng, gãy xương đùi không điển hình, phản ứng quá mẫn nặng như phản vệ/phù mạch, phản ứng da nghiêm trọng, viêm mắt như viêm màng bồ đào/viêm củng mạc, hạ huyết áp ở người có yếu tố nguy cơ và kịch phát hen ở người nhạy cảm với aspirin.
Cần điều trị hạ calci máu và rối loạn chuyển hóa khoáng trước khi truyền. Người bệnh cần được bổ sung calci/vitamin D phù hợp, đặc biệt trong loãng xương và bệnh Paget. Cần khám răng hoặc đánh giá nha khoa dự phòng ở người có yếu tố nguy cơ hoại tử xương hàm; nên trì hoãn điều trị nếu có tổn thương mô mềm hở chưa lành trong miệng khi đánh giá lợi ích–nguy cơ không thuận lợi. Cần thận trọng ở người cao tuổi, mất nước, suy thận mạn, đang dùng lợi tiểu hoặc thuốc độc thận.
Kinh nghiệm quá liều cấp còn hạn chế. Quá liều có thể gây suy thận có ý nghĩa lâm sàng, hạ calci máu, hạ phospho máu và hạ magnesi máu. Người đã nhận liều cao hơn khuyến nghị cần được theo dõi chặt; giảm calci, phospho, magnesi có ý nghĩa cần được xử trí bằng calci gluconat, phosphate và magnesium sulfate đường tĩnh mạch theo đánh giá của cơ sở y tế.
Bảo quản theo nhãn từng sản phẩm. Với dung dịch 5 mg/100 mL, sau khi mở nắp, dung dịch ổn định 24 giờ ở 2–8°C theo nhãn DailyMed; nếu đã làm lạnh, cần để dung dịch về nhiệt độ phòng trước khi truyền. Thông tin bảo quản chi tiết cho từng biệt dược/sản phẩm tại Việt Nam.
Đối tượng đặc biệt
Acid Zoledronic không được chỉ định dùng cho bệnh nhi trong các nhãn tham khảo. DailyMed ghi không chỉ định cho trẻ em; SmPC dạng 5 mg ghi không nên dùng cho trẻ em và thanh thiếu niên dưới 18 tuổi. Do thuốc lưu giữ lâu trong xương, chỉ cân nhắc trong nhi khoa khi lợi ích vượt nguy cơ và do chuyên khoa quyết định.
Không ghi nhận khác biệt tổng thể rõ ràng về hiệu quả/an toàn ở người cao tuổi trong một số thử nghiệm loãng xương, nhưng do giảm chức năng thận thường gặp hơn ở người cao tuổi, cần đặc biệt theo dõi chức năng thận, tình trạng mất nước và thuốc dùng kèm trước mỗi lần truyền.
Không dùng trong thai kỳ. DailyMed ghi Acid Zoledronic không nên dùng khi mang thai và có nguy cơ gây hại thai; bisphosphonate có thể tích hợp vào xương và giải phóng dần trong thời gian dài. SmPC cũng chống chỉ định trong thai kỳ do thiếu dữ liệu đầy đủ ở người và có độc tính sinh sản trên động vật.
SmPC chống chỉ định dùng Acid Zoledronic trong thời kỳ cho con bú vì chưa biết thuốc có bài tiết vào sữa mẹ hay không. LactMed ghi chưa có thông tin sử dụng trong cho con bú; thuốc hấp thu đường uống kém nên trẻ bú mẹ khó hấp thu, nhưng thuốc thay thế có thể được ưu tiên, đặc biệt khi trẻ sơ sinh hoặc sinh non.
Acid Zoledronic không chuyển hóa ở gan, nhưng DailyMed ghi chưa có dữ liệu lâm sàng về sử dụng ở bệnh nhân suy gan. SmPC dạng 5 mg ghi không cần chỉnh liều ở bệnh nhân suy gan, nhưng vẫn cần bác sĩ đánh giá trong bối cảnh bệnh lý toàn thân và thuốc dùng kèm.
Người có suy thận, mất nước, đang dùng lợi tiểu, thuốc độc thận, hoặc tuổi cao cần đánh giá lợi ích–nguy cơ và theo dõi sát chức năng thận. Dữ liệu riêng cho người đồng thời suy gan và suy thận.
Dữ liệu cụ thể về ảnh hưởng trực tiếp lên lái xe/vận hành máy móc. Vì thuốc có thể gây chóng mặt, mệt mỏi, đau đầu, sốt hoặc triệu chứng giống cúm sau truyền, người bệnh nên thận trọng và tránh lái xe/vận hành máy nếu có triệu chứng ảnh hưởng tỉnh táo hoặc vận động.
Tương tác thuốc của Acid Zoledronic
Cần thận trọng khi dùng cùng aminoglycoside hoặc calcitonin vì có thể làm giảm calci máu kéo dài; lợi tiểu quai có thể tăng nguy cơ hạ calci; thuốc độc thận như NSAID hoặc các thuốc ảnh hưởng chức năng thận làm tăng nguy cơ suy thận; ở người suy thận, phơi nhiễm với thuốc thải qua thận như digoxin có thể tăng. Không nên dùng đồng thời với các thuốc khác chứa cùng hoạt chất hoặc cùng nhóm bisphosphonate nếu không có chỉ định chuyên khoa rõ ràng.
Thắc mắc về hoạt chất Acid Zoledronic
Acid Zoledronic là thuốc nhóm bisphosphonate truyền tĩnh mạch, có tác dụng ức chế hủy xương qua tế bào hủy xương. Thuốc được dùng trong một số chỉ định như loãng xương, bệnh Paget xương, tăng calci máu ác tính, đa u tủy hoặc di căn xương, tùy sản phẩm và chỉ định của bác sĩ.
Không. Acid Zoledronic được dùng bằng đường truyền tĩnh mạch. Thuốc phải được truyền bởi nhân viên y tế, thời gian truyền không dưới 15 phút và cần kiểm tra chức năng thận, calci máu cũng như các yếu tố nguy cơ trước truyền.
Có, dạng 5 mg truyền tĩnh mạch được ghi nhãn cho điều trị loãng xương sau mãn kinh, loãng xương ở nam giới và loãng xương do glucocorticoid; cũng có chỉ định phòng ngừa loãng xương sau mãn kinh. Tuy nhiên, thuốc không phù hợp cho mọi người bệnh và cần bác sĩ đánh giá thận, calci, vitamin D, nguy cơ gãy xương và bệnh kèm.
Có nguy cơ ảnh hưởng thận, bao gồm suy thận cấp hiếm nhưng nghiêm trọng. Nguy cơ cao hơn ở người suy thận nền, mất nước, tuổi cao, dùng lợi tiểu hoặc thuốc độc thận. Vì vậy cần đo creatinin/CrCl trước truyền, đảm bảo đủ dịch và không truyền nhanh dưới thời gian khuyến nghị.
Bisphosphonate đường tĩnh mạch, trong đó có Acid Zoledronic, có liên quan đến hoại tử xương hàm, đặc biệt ở người có yếu tố nguy cơ như ung thư, hóa trị, corticosteroid, vệ sinh răng miệng kém hoặc thủ thuật nha khoa xâm lấn. Nhiều nhãn/SmPC khuyến cáo đánh giá răng miệng và chăm sóc dự phòng ở người có nguy cơ trước điều trị.

