Acid Ursodeoxycholic, còn gọi là ursodiol hoặc UDCA, là một acid mật được dùng bằng đường uống trong một số bệnh lý gan mật. Thuốc được ghi nhận trong nhãn thuốc và SmPC cho điều trị viêm đường mật mật nguyên phát/xơ gan mật nguyên phát, làm tan sỏi mật cholesterol không cản quang ở bệnh nhân còn chức năng túi mật và dự phòng hình thành sỏi mật ở người béo phì giảm cân nhanh, tùy sản phẩm và quốc gia. Acid Ursodeoxycholic không làm tan mọi loại sỏi mật và không thay thế các can thiệp khi có tắc mật, viêm túi mật cấp, viêm đường mật hoặc biến chứng cần phẫu thuật. Người bệnh cần dùng theo đơn và được theo dõi xét nghiệm gan, hình ảnh túi mật hoặc triệu chứng tiêu hóa theo hướng dẫn chuyên môn.
Nội dung chính
- Acid Ursodeoxycholic là gì?: Acid mật tự nhiên, còn gọi là ursodiol/UDCA, hiện diện với lượng nhỏ trong mật người.
- Nhóm dược lý: Thuốc điều trị gan mật; acid mật và dẫn xuất; ATC A05AA02.
- Đường dùng phổ biến: Đường uống, thường ở dạng viên nang hoặc viên nén bao phim.
- Chỉ định nổi bật: PBC; sỏi mật cholesterol không cản quang, không vôi hóa, thường
Hoạt chất Acid Ursodeoxycholic là gì?
Acid Ursodeoxycholic/Ursodiol là một acid mật dùng đường uống trong điều trị một số bệnh gan mật. Nói ngắn gọn: thuốc làm thay đổi thành phần acid mật, giảm tính độc của acid mật ưa nước kém hơn, hỗ trợ dòng mật và có thể giúp làm tan sỏi mật cholesterol trong các trường hợp được chọn lọc.
Acid Ursodeoxycholic
INN Ursodeoxycholic acid; Ursodiol
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Acid Ursodeoxycholic |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Ursodeoxycholic acid; Ursodiol |
| Tên IUPAC | (4R)-4-[(3R,5S,7S,8R,9S,10S,13R,14S,17R)-3,7-dihydroxy-10,13-dimethyl-2,3,4,5,6,7,8,9,11,12,14,15,16,17-tetradecahydro-1H-cyclopenta[a]phenanthren-17-yl]pentanoic acid |
| Tên hóa học khác | (3alpha,5beta,7beta)-3,7-dihydroxycholan-24-oic acid | Cholan-24-oic acid, 3,7-dihydroxy-, (3alpha,5beta,7beta)- | 5-beta-Cholan-24-oic acid, 3-alpha,7-beta-dihydroxy- |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | UDCA; acid ursodeoxycholic; ursodeoxycholic acid; ursodiol; 3α,7β-dihydroxy-5β-cholan-24-oic acid. DailyMed mô tả ursodiol là ursodeoxycholic acid, có công thức C24H40O4 và khối lượng phân tử khoảng 392,6. |
| Tên viết tắt | UDCA |
| Tên Latinh / tên dược điển | Acidum ursodeoxycholicum |
| Tên USAN | ursodiol |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 128-13-2 |
|---|---|
| UNII | 724L30Y2QR |
| PubChem CID | 31401 |
| RxNorm CUI | 11065 |
| Công thức phân tử | C24H40O4 |
Dược động học của Acid Ursodeoxycholic
Sau uống, ursodiol được hấp thu ở ruột non, vào tĩnh mạch cửa, được gan bắt giữ mạnh theo hiệu ứng qua gan lần đầu, liên hợp với glycine hoặc taurine rồi bài tiết vào đường mật. Thuốc tập trung trong mật túi mật, đi vào tá tràng theo dòng mật; chỉ lượng nhỏ xuất hiện trong tuần hoàn toàn thân và lượng rất nhỏ thải qua nước tiểu.
Giai đoạn I: Hấp thu
Nhãn viên nang DailyMed ghi khoảng 90% liều điều trị ursodiol được hấp thu ở ruột non sau khi uống; nhãn viên nén cho biết phần lớn ursodiol được hấp thu bằng khuếch tán thụ động nhưng hấp thu không hoàn toàn.
Giai đoạn II: Phân bố
Ursodiol chủ yếu phân bố trong mật và ruột non; thể tích phân bố chưa được xác định trong nhãn viên nén và được dự kiến là nhỏ. Ở người khỏe mạnh, ít nhất 70% ursodiol dạng không liên hợp gắn với protein huyết tương; dữ liệu gắn protein của dạng liên hợp ở người khỏe mạnh hoặc bệnh nhân PBC chưa có trong nhãn.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Tại gan, ursodiol được liên hợp với glycine hoặc taurine rồi bài tiết vào mật. Một phần thuốc không hấp thu đi xuống đại tràng và có thể bị vi khuẩn chuyển hóa, chủ yếu qua 7-dehydroxyl hóa tạo lithocholic acid; một phần có thể epimer hóa thành chenodiol qua trung gian 7-oxo.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Ursodiol được thải trừ chủ yếu qua phân. Thải trừ qua nước tiểu tăng trong điều trị nhưng thường dưới 1%, ngoại trừ bệnh gan ứ mật nặng.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Acid Ursodeoxycholic
Bile acids and derivatives; bile therapy; thuốc điều trị gan mật. Mã ATC: A05AA02.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Trong PBC/bệnh gan ứ mật, ursodiol làm tăng tỷ lệ acid mật ưa nước trong tổng acid mật, thay thế hoặc làm giảm các acid mật nội sinh ưa lipid có độc tính hơn; cơ chế khác được nhãn mô tả gồm bảo vệ tế bào biểu mô ống mật, ức chế apoptosis tế bào gan, điều hòa miễn dịch và kích thích bài tiết mật bởi tế bào gan và cholangiocyte. Trong sỏi mật cholesterol, ursodiol ức chế tổng hợp/bài tiết cholesterol ở gan và giảm hấp thu cholesterol ở ruột, làm mật chuyển từ trạng thái dễ kết tủa cholesterol sang thuận lợi hơn cho hòa tan cholesterol.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Khi dùng lặp lại, nồng độ UDCA trong mật đạt trạng thái ổn định khoảng sau 3 tuần; sau khi ngừng thuốc, nồng độ acid mật này trong mật giảm theo hàm mũ về khoảng 5–10% mức ổn định sau khoảng 1 tuần. Hiệu ứng tổng thể trong sỏi cholesterol là tăng ngưỡng bão hòa cholesterol trong mật và tạo điều kiện cho tan sỏi ở người bệnh được chọn lọc phù hợp.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Acid Ursodeoxycholic
Chỉ định cần phân biệt theo sản phẩm, quốc gia và nhãn được phê duyệt:
- PBC, tên cũ trong một số nhãn là primary biliary cirrhosis; tên hiện dùng phổ biến là primary biliary cholangitis. Nhãn DailyMed viên nén 250 mg/500 mg ghi chỉ định điều trị bệnh nhân PBC.
- Làm tan sỏi mật cholesterol không cản quang, không vôi hóa, thường <20 mm, ở bệnh nhân được chọn lọc, còn chức năng túi mật và không phù hợp hoặc từ chối phẫu thuật.
- Dự phòng hình thành sỏi mật ở người béo phì giảm cân nhanh theo nhãn viên nang DailyMed.
- Một số SmPC châu Âu/Anh cũng ghi bệnh lý gan mật liên quan xơ nang ở trẻ 6 đến dưới 18 tuổi.
UDCA đã được nghiên cứu hoặc sử dụng trong một số rối loạn ứ mật khác, ví dụ ứ mật thai kỳ, viêm đường mật xơ hóa nguyên phát, bệnh gan mật liên quan dinh dưỡng tĩnh mạch hoặc bệnh gan mật trẻ em; tuy nhiên chỉ định phê duyệt và khuyến cáo khác nhau giữa quốc gia, hướng dẫn chuyên khoa và từng bệnh cảnh. Bài viết này không khuyến nghị tự dùng UDCA cho các chỉ định ngoài nhãn; cần bác sĩ chuyên khoa gan mật/sản khoa/nhi khoa đánh giá.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin dưới đây chỉ mang tính tham khảo theo nhãn/SmPC, không dùng để tự kê đơn hoặc tự điều chỉnh liều:
- PBC ở người lớn: nhãn DailyMed viên nén ghi 13–15 mg/kg/ngày, chia 2–4 lần, dùng cùng thức ăn; SmPC Urdox ghi 10–15 mg/kg/ngày chia 2–4 lần.
- Làm tan sỏi mật cholesterol: nhãn DailyMed viên nang ghi 8–10 mg/kg/ngày chia 2–3 lần; SmPC Urdox ghi thường 6–12 mg/kg/ngày, có thể tăng đến 15 mg/kg/ngày ở người béo phì nếu cần, tùy đánh giá chuyên môn.
- Dự phòng sỏi mật ở người béo phì giảm cân nhanh: nhãn DailyMed viên nang ghi 600 mg/ngày, 300 mg x 2 lần/ngày.
- Trẻ em có xơ nang 6 đến dưới 18 tuổi theo SmPC Urdox: 20 mg/kg/ngày chia 2–3 lần, có thể tăng đến 30 mg/kg/ngày nếu cần. Đây là thông tin theo SmPC, không áp dụng tự động cho mọi trẻ em hoặc mọi quốc gia.
Dùng đường uống với nước; với PBC, nhãn viên nén khuyến cáo dùng cùng thức ăn. Không tự bẻ/nghiền/nhai thuốc nếu tờ hướng dẫn không cho phép; với viên nén 500 mg có rãnh, nhãn DailyMed cho phép bẻ đôi để đạt liều, phần viên cần nuốt không nhai với nước vì thuốc có vị đắng.
Trong PBC, cần theo dõi γ-GT, phosphatase kiềm, AST, ALT và bilirubin; nhãn DailyMed khuyến cáo mỗi tháng trong 3 tháng đầu, sau đó mỗi 6 tháng, còn SmPC Urdox khuyến cáo mỗi 4 tuần trong 3 tháng đầu rồi mỗi 3 tháng. Khi dùng để làm tan sỏi, nhãn viên nang khuyến cáo siêu âm túi mật mỗi 6 tháng trong năm đầu; nếu sau 12 tháng không thấy tan một phần, khả năng thành công giảm đáng kể.
Cảnh báo và lưu ý về Acid Ursodeoxycholic
Không dùng ở người tắc mật hoàn toàn, quá mẫn/không dung nạp ursodiol hoặc thành phần thuốc. Nhãn viên nang cũng nêu thuốc không phù hợp với sỏi cholesterol vôi hóa, sỏi cản quang, sỏi sắc tố, hoặc bệnh nhân có lý do bắt buộc phải cắt túi mật như viêm túi mật cấp không dứt, viêm đường mật, tắc mật, viêm tụy do sỏi mật hoặc rò mật–tiêu hóa. SmPC Urdox còn chống chỉ định trong viêm cấp túi mật/đường mật, tắc ống mật chủ hoặc ống túi mật, đau quặn mật thường xuyên, túi mật co bóp kém, quá mẫn với acid mật/tá dược và một số tình trạng tiêu hóa/gan mật khác theo SmPC.
Tác dụng không mong muốn có thể gồm tiêu chảy hoặc phân nhão, đau bụng/khó chịu bụng, táo bón, khó tiêu, buồn nôn, nôn, đau đầu, chóng mặt, ngứa, phát ban, rụng tóc, đau cơ, xét nghiệm gan bất thường hoặc vàng da nặng lên. SmPC Urdox ghi tiêu chảy/phân nhão là thường gặp trong thử nghiệm lâm sàng và mày đay rất hiếm gặp.
Cần lưu ý phản ứng quá mẫn như phù mặt, mày đay, phù mạch, phù thanh quản; vàng da hoặc xét nghiệm gan xấu đi; đau bụng hạ sườn phải nặng; tiêu chảy kéo dài; và triệu chứng tắc ruột ở người có nguy cơ hẹp/ứ trệ ruột do báo cáo hiếm về enteroliths/bezoars cần can thiệp phẫu thuật.
Người có xuất huyết giãn tĩnh mạch, bệnh não gan, cổ trướng hoặc cần ghép gan khẩn cấp cần điều trị đặc hiệu phù hợp thay vì chỉ dựa vào ursodiol. Cần duy trì dòng mật ở bệnh nhân dùng ursodiol; nếu men gan/bilirubin tăng có ý nghĩa ở người vốn ổn định, cần cân nhắc ngừng thuốc theo đánh giá của bác sĩ. Với chỉ định tan sỏi, người bệnh cần được lựa chọn kỹ vì tan sỏi cần nhiều tháng, không xảy ra ở mọi bệnh nhân và tái phát sỏi trong vòng 5 năm có thể gặp ở đến 50% bệnh nhân đã tan sỏi khi điều trị bằng acid mật.
Nhãn viên nang ghi chưa có báo cáo quá liều vô tình hoặc cố ý với ursodiol; biểu hiện nhiều khả năng nhất của quá liều nặng là tiêu chảy và nên điều trị triệu chứng. Nhãn viên nén ghi triệu chứng độc tính cấp trong nghiên cứu động vật gồm chảy nước bọt, nôn, thất điều, khó thở, sụp mi, co giật hấp hối và hôn mê ở một số loài. Khi nghi ngờ quá liều, uống nhầm nhiều viên hoặc có triệu chứng nặng, cần liên hệ cơ sở y tế/cấp cứu.
Bảo quản theo nhãn từng sản phẩm. Nhãn viên nang DailyMed ghi bảo quản ở 20–25°C trong bao bì kín và để xa tầm tay trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Nhãn viên nang DailyMed ghi an toàn và hiệu quả ở bệnh nhi chưa được thiết lập cho sản phẩm này. Tuy nhiên, SmPC Urdox có mục riêng cho trẻ 6 đến dưới 18 tuổi có rối loạn gan mật liên quan xơ nang với liều theo cân nặng. Vì khác biệt theo nhãn và quốc gia, không tự dùng cho trẻ em nếu chưa có chỉ định chuyên khoa.
Nhãn viên nang DailyMed ghi dữ liệu lâm sàng không thấy khác biệt rõ về an toàn/hiệu quả giữa người cao tuổi và người trẻ hơn, nhưng không loại trừ nhạy cảm cao hơn ở một số người; khuyến cáo thận trọng khi chọn liều. SmPC Urdox dùng chung liều người lớn và người cao tuổi cho PBC hoặc tan sỏi, nhưng vẫn cần đánh giá bệnh nền và thuốc dùng kèm.
Dữ liệu phụ thuộc sản phẩm và chỉ định. Nhãn viên nén DailyMed ghi nghiên cứu sinh sản trên động vật không cho thấy hại thai nhưng chưa có nghiên cứu đầy đủ, kiểm soát tốt trên phụ nữ có thai; chỉ dùng khi thật sự cần. Nhãn viên nang DailyMed nêu thuốc không được khuyến nghị dùng trong thai kỳ vì chưa thể loại trừ khả năng gây hại thai. Do đó phụ nữ có thai chỉ dùng khi bác sĩ đánh giá lợi ích–nguy cơ rõ ràng.
LactMed cập nhật 15/02/2026 ghi ursodiol có tự nhiên trong sữa mẹ; do nồng độ trong sữa thấp sau khi mẹ dùng thuốc, lượng trẻ bú nhận được nhỏ và không dự kiến gây tác dụng bất lợi ở trẻ bú mẹ. Tuy vậy, quyết định dùng trong thời kỳ cho con bú vẫn nên dựa trên chỉ định, liều, tình trạng mẹ–trẻ và tư vấn bác sĩ/dược sĩ.
Cần phân biệt bệnh gan ứ mật ổn định/PBC với bệnh gan mất bù hoặc cần can thiệp đặc hiệu. Nhãn DailyMed cảnh báo bệnh nhân có xuất huyết giãn tĩnh mạch, bệnh não gan, cổ trướng hoặc cần ghép gan khẩn cấp phải được điều trị đặc hiệu phù hợp; SmPC ghi rất hiếm gặp mất bù xơ gan ở giai đoạn PBC tiến triển, có thể hồi phục một phần sau ngừng thuốc.
Người có bệnh gan tiến triển, dấu hiệu mất bù, tắc mật hoặc triệu chứng tiêu hóa nặng cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá trước và trong khi dùng UDCA. Thông tin riêng cho suy thận chưa đủ chắc chắn trong các nguồn nhãn đã đối chiếu.
Dữ liệu cụ thể về ảnh hưởng của Acid Ursodeoxycholic lên khả năng lái xe/vận hành máy móc. Nếu xuất hiện chóng mặt, đau đầu, tiêu chảy nhiều, khó chịu hoặc triệu chứng bất thường trong quá trình dùng thuốc, người bệnh nên thận trọng và hỏi ý kiến chuyên gia y tế.
Tương tác thuốc của Acid Ursodeoxycholic
Cholestyramine, colestipol và các thuốc gắn acid mật có thể làm giảm hấp thu ursodiol. Antacid chứa nhôm cũng có thể hấp phụ acid mật và làm giảm tác dụng. Estrogen, thuốc tránh thai đường uống, clofibrate và có thể một số thuốc hạ lipid khác làm tăng bài tiết cholesterol ở gan, khuyến khích hình thành sỏi cholesterol và có thể đối kháng hiệu quả của ursodiol trong bối cảnh điều trị sỏi.
Thắc mắc về hoạt chất Acid Ursodeoxycholic
Acid Ursodeoxycholic, hay Ursodiol/UDCA, là một acid mật dùng đường uống trong điều trị một số bệnh gan mật. Thuốc có thể làm thay đổi thành phần acid mật, hỗ trợ điều trị PBC và giúp làm tan một số sỏi mật cholesterol được chọn lọc, tùy nhãn và chỉ định của bác sĩ.
Không. Ursodiol không làm tan sỏi cholesterol vôi hóa, sỏi cản quang hoặc sỏi sắc tố; nhãn viên nang chỉ nêu chỉ định cho sỏi túi mật không cản quang, không vôi hóa, kích thước <20 mm ở bệnh nhân được chọn lọc. Người có viêm túi mật cấp, viêm đường mật, tắc mật hoặc biến chứng cần phẫu thuật không phải đối tượng phù hợp để tự điều trị bằng thuốc này.
Tan sỏi bằng ursodiol thường cần nhiều tháng và không xảy ra ở mọi bệnh nhân. Nhãn viên nang khuyến cáo siêu âm túi mật mỗi 6 tháng trong năm đầu; nếu sau 12 tháng không thấy tan một phần, khả năng thành công giảm đáng kể.
Tác dụng phụ có thể gặp gồm tiêu chảy hoặc phân nhão, đau bụng, khó tiêu, buồn nôn, nôn, đau đầu, chóng mặt, ngứa, phát ban hoặc rụng tóc. Nếu tiêu chảy kéo dài, đau hạ sườn phải nặng, vàng da nặng lên, phù mặt/môi/lưỡi hoặc khó thở, cần liên hệ cơ sở y tế.
Phụ nữ có thai chỉ dùng khi bác sĩ đánh giá thật sự cần thiết vì dữ liệu ở người còn hạn chế và khuyến cáo khác nhau theo nhãn sản phẩm. Khi cho con bú, LactMed ghi nhận nồng độ ursodiol trong sữa thấp và lượng trẻ bú nhận được nhỏ, nhưng vẫn nên hỏi bác sĩ/dược sĩ để cân nhắc chỉ định, liều và tình trạng mẹ–trẻ.

