Acid chenodeoxycholic, còn gọi là chenodiol hoặc chenodeoxycholic acid, là một acid mật nguyên phát có trong cơ thể và được dùng như thuốc đường uống trong một số tình huống chuyên khoa. Theo EMA, thuốc chứa chenodeoxycholic acid 250 mg được chỉ định cho rối loạn bẩm sinh tổng hợp acid mật do thiếu sterol 27-hydroxylase, biểu hiện là bệnh u vàng não gân/cerebrotendinous xanthomatosis (CTX), ở người từ 1 tháng tuổi đến người lớn. Tại Hoa Kỳ, CTEXLI được ghi nhãn điều trị CTX ở người lớn; nhãn Chenodal ghi chỉ định cho sỏi mật cholesterol không cản quang ở bệnh nhân được chọn lọc khi phẫu thuật có nguy cơ cao. Thuốc có thể gây tiêu chảy, tăng men gan và có tương tác với thuốc gắn acid mật hoặc antacid chứa nhôm. Nội dung này chỉ cung cấp thông tin y khoa, không thay thế tư vấn của bác sĩ/dược sĩ. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
Nội dung chính
- Tên hoạt chất: Acid chenodeoxycholic / chenodeoxycholic acid / chenodiol
- Nhóm: Acid mật và dẫn xuất; thuốc điều trị mật – gan
- Mã ATC: A05AA01, chenodeoxycholic acid ([FHI][2])
- Đường dùng: Uống
- Dạng phổ biến: Nang cứng 250 mg; viên nén bao phim 250 mg ([European Medicines Agency (EMA)][1])
- Chỉ định nổi bật: CTX theo nhãn EMA/FDA; sỏi mật cholesterol không cản quang theo nhãn Chenodal tại Hoa Kỳ ([European Medicines Agency (EMA)][1])
- Lưu ý chính: Theo dõi chức năng gan; tránh tự ý dùng; lưu ý tương tác với cholestyramine/colestipol, antacid chứa nhôm, coumarin và một số thuốc khác ([European Medicines Agency (EMA)][1])
Hoạt chất Acid chenodeoxycholic là gì?
Acid chenodeoxycholic là một acid mật nguyên phát. Khi dùng như thuốc, hoạt chất này có thể đóng vai trò thay thế acid mật thiếu hụt trong CTX hoặc làm giảm bão hòa cholesterol trong mật ở một số bệnh nhân sỏi mật cholesterol được chọn lọc. ([DailyMed][3])
Acid chenodeoxycholic
INN Chenodeoxycholic acid; chenodiol là tên không độc quyền thường dùng trong nhãn thuốc Hoa Kỳ. ([DailyMed][3])
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Acid chenodeoxycholic |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Chenodeoxycholic acid; chenodiol là tên không độc quyền thường dùng trong nhãn thuốc Hoa Kỳ. ([DailyMed][3]) |
| Tên IUPAC | (4R)-4-[(3R,5S,7R,8R,9S,10S,13R,14S,17R)-3,7-dihydroxy-10,13-dimethyl-2,3,4,5,6,7,8,9,11,12,14,15,16,17-tetradecahydro-1H-cyclopenta[a]phenanthren-17-yl]pentanoic acid |
| Tên hóa học khác | (3alpha,5beta,7alpha)-3,7-dihydroxycholan-24-oic acid | 3-alpha,7-alpha-Dihydroxy-5-beta-cholan-24-oic acid | Cholan-24-oic acid, 3,7-dihydroxy-, (3alpha,5beta,7alpha)- |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Chenodiol; chenodeoxycholic acid; chenodeoxycholate; 3α,7α-dihydroxy-5β-cholan-24-oic acid. ([DailyMed][3]) |
| Tên viết tắt | CDCA |
| Tên Latinh / tên dược điển | Acidum chenodeoxycholicum |
| Tên USAN | chenodiol |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 474-25-9 |
|---|---|
| UNII | 0GEI24LG0J |
| PubChem CID | 10133 |
| RxNorm CUI | 2323 |
| Công thức phân tử | C24H40O4 |
Dược động học của Acid chenodeoxycholic
Sau khi uống, chenodiol được hấp thu ở ruột non, được gan thu nhận, liên hợp với glycine/taurine và bài tiết vào mật trong chu trình gan–ruột. Phần tới đại tràng có thể được vi khuẩn chuyển thành lithocholic acid. ([DailyMed][3])
Giai đoạn I: Hấp thu
Thuốc được hấp thu ở ruột non. Ở bệnh nhân CTX dùng CTEXLI, Tmax trung vị sau uống là 3 giờ, khoảng 0,5–8 giờ. ([DailyMed][3])
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối. Có dữ liệu cho thấy thuốc hấp thu qua đường uống và có thanh thải bước một qua gan đáng kể; nhãn Chenodal nêu thanh thải bước một qua gan khoảng 60–80%, khiến phần lớn “body pool” nằm trong tuần hoàn gan–ruột. ([DailyMed][4]) |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Do thanh thải bước một qua gan và chu trình gan–ruột, chenodiol chủ yếu nằm trong tuần hoàn gan–ruột. Ở trạng thái ổn định trong dữ liệu CTEXLI, thể tích phân bố biểu kiến khoảng 0,36 L/kg và gắn protein huyết tương khoảng 98%. ([DailyMed][3])
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Chenodiol được liên hợp với taurine và glycine tại gan, sau đó bài tiết vào mật. Phần thoát xuống đại tràng có thể được vi khuẩn chuyển thành lithocholic acid; người có khả năng sulfat hóa lithocholic acid để hỗ trợ đào thải. ([DailyMed][3])
Giai đoạn IV: Thải trừ
Chenodiol liên hợp có thể được tái hấp thu ở hồi tràng, khử liên hợp trước khi thải trừ hoặc bị vi khuẩn chuyển hóa thành lithocholic acid. Khoảng 80% lithocholate được thải qua phân theo nhãn CTEXLI. ([DailyMed][3])
| t½ · Thời gian bán thải | EMA nêu thời gian bán thải sinh học của chenodeoxycholic acid khoảng 4 ngày; dữ liệu này chủ yếu ở người lớn. ([European Medicines Agency (EMA)][1]) |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Trong dữ liệu CTEXLI ở bệnh nhân CTX, độ thanh thải biểu kiến toàn phần trung bình hình học của chenodiol là 20 L/giờ. ([DailyMed][3]) |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các thuốc gắn acid mật như cholestyramine/colestipol và antacid chứa nhôm có thể làm giảm hấp thu/hiệu quả do gắn chenodeoxycholic acid trong ruột. Ciclosporin, sirolimus, phenobarbital và thuốc tránh thai đường uống cũng được EMA cảnh báo trong bối cảnh CTX. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Acid chenodeoxycholic
Nhóm ATC A05AA — bile acids and derivatives; mã riêng A05AA01. Nhóm này thuộc “bile and liver therapy/bile therapy”. ([FHI][2])
Phần III: Cơ chế tác dụng
Trong CTX, chenodiol có thể thay thế lượng acid chenodeoxycholic nội sinh bị thiếu, khôi phục hoạt hóa FXR, giảm CYP7A1 và giảm tạo các acid mật/rượu mật bất thường như cholestanol và 23S-pentol. Trong sỏi mật cholesterol, thuốc làm giảm tổng hợp cholesterol và acid mật ở gan, từ đó giảm độ bão hòa cholesterol trong mật. ([DailyMed][3])
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Trong nghiên cứu CTEXLI, điều trị giúp giảm/duy trì mức thấp các dấu ấn như cholestanol huyết tương và 23S-pentol niệu trong các giai đoạn nghiên cứu được mô tả trên nhãn. Không diễn giải dữ liệu này thành cam kết điều trị cho từng cá nhân. ([DailyMed][3])
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Acid chenodeoxycholic
- CTX/rối loạn bẩm sinh tổng hợp acid mật do thiếu sterol 27-hydroxylase: EMA ghi chỉ định cho trẻ từ 1 tháng tuổi đến người lớn; FDA ghi CTEXLI cho CTX ở người lớn. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
- Sỏi mật cholesterol không cản quang ở túi mật còn hoạt động, bệnh nhân được chọn lọc khi phẫu thuật có nguy cơ cao: ghi trong nhãn Chenodal tại Hoa Kỳ; không dùng cho sỏi vôi hóa/cản quang hoặc sỏi sắc tố mật. ([DailyMed][4])
- Tình trạng phê duyệt/lưu hành tại Việt Nam.
Dược thư Quốc gia Việt Nam 2002 bản đăng lại có nêu chenodiol “đã được dùng” trong một số rối loạn bẩm sinh tổng hợp acid mật, CTX, phối hợp acid cholic trong khiếm khuyết tổng hợp acid mật và hội chứng Smith-Lemli-Opitz; tuy nhiên tình trạng phê duyệt hiện hành theo từng quốc gia/nhãn thuốc cho các ứng dụng này. Không xem các thông tin này là chỉ định được phê duyệt nếu không có hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa. ([Bệnh viện Nguyễn Tri Phương][5])
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ để tham khảo theo nhãn/nguồn chuyên môn, không dùng để tự tính liều.
- CTEXLI theo FDA cho người lớn CTX: 250 mg uống 3 lần/ngày. ([DailyMed][3])
- EMA cho CTX: người lớn khởi đầu 750 mg/ngày chia 3 lần, có thể tăng từng nấc 250 mg tới tối đa 1.000 mg/ngày nếu cholestanol/rượu mật niệu còn tăng; trẻ 1 tháng–18 tuổi khởi đầu 5 mg/kg/ngày chia 3 lần, chọn liều dưới giới hạn tối đa 15 mg/kg/ngày theo đáp ứng sinh hóa. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
- Chenodal cho sỏi mật theo nhãn Hoa Kỳ: 13–16 mg/kg/ngày chia 2 lần, tăng liều dần; an toàn dùng quá 24 tháng chưa được thiết lập. ([DailyMed][4])
Dùng đường uống theo đúng đơn và hướng dẫn của bác sĩ/dược sĩ. CTEXLI có thể dùng cùng hoặc không cùng thức ăn và nên nuốt nguyên viên. EMA nêu viên nang có thể uống cùng hoặc không cùng thức ăn, uống nguyên nang với nước vào thời điểm tương tự mỗi ngày; với trẻ không nuốt được nang, việc mở nang và pha theo hướng dẫn phải do người có chuyên môn hướng dẫn. Không uống gấp đôi liều khi quên liều. ([DailyMed][3])
Cần theo dõi chức năng gan. Với CTX theo EMA, trong giai đoạn khởi trị/chỉnh liều nên theo dõi cholestanol huyết thanh và/hoặc rượu mật niệu mỗi 3 tháng cho đến khi kiểm soát chuyển hóa, sau đó tối thiểu hằng năm, đồng thời theo dõi chức năng gan. Với CTEXLI, nhãn FDA yêu cầu xét nghiệm ALT, AST và bilirubin nền, sau đó theo dõi hằng năm và khi có chỉ định lâm sàng. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
Cảnh báo và lưu ý về Acid chenodeoxycholic
Chống chỉ định/phạm vi không dùng phụ thuộc nhãn và chỉ định. EMA chống chỉ định nếu quá mẫn với hoạt chất hoặc tá dược. CTEXLI theo FDA ghi “không có” chống chỉ định trong nhãn hiện hành cho CTX người lớn. Chenodal trong chỉ định sỏi mật chống chỉ định ở người có rối loạn chức năng tế bào gan/bất thường đường mật, túi mật không hiện hình, sỏi cản quang, biến chứng sỏi mật hoặc tình trạng cần phẫu thuật; nhãn này cũng chống chỉ định ở phụ nữ đang hoặc có thể mang thai. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
Các phản ứng được ghi nhận gồm tiêu chảy, đau bụng, táo bón, đau đầu, tăng huyết áp, yếu cơ, nhiễm khuẩn hô hấp trên, tăng men gan, vàng da và phản ứng quá mẫn như sưng mặt, ngứa, phát ban, mày đay. Tần suất và mức độ khác nhau theo chế phẩm, chỉ định và quần thể nghiên cứu. ([DailyMed][3])
Cần chú ý nguy cơ độc tính gan/tăng ALT, AST, bilirubin, vàng da hoặc triệu chứng gợi ý tổn thương gan như đau bụng, nước tiểu sẫm màu, mệt, buồn nôn, ngứa, vàng da, dễ bầm/chảy máu. Nếu xuất hiện triệu chứng bất thường, người bệnh cần liên hệ cơ sở y tế; không tự ý xử trí bằng cách tăng/giảm liều. ([DailyMed][3])
Thận trọng ở người có bệnh gan sẵn có, bất thường đường mật, tăng men gan, phụ nữ có thai/đang dự định mang thai, người đang dùng thuốc ảnh hưởng đến hấp thu acid mật hoặc thuốc chống đông coumarin. Với chỉ định sỏi mật, nhãn Chenodal nhấn mạnh thuốc chỉ nên dành cho bệnh nhân được chọn lọc kỹ và cần theo dõi chức năng gan có hệ thống. ([DailyMed][4])
Theo nhãn CTEXLI, đã có báo cáo quá liều cố ý 3–4,5 g và 30 g chenodiol với biểu hiện như buồn nôn, chóng mặt và tiêu chảy; khi quá liều cần ngừng thuốc, theo dõi và điều trị hỗ trợ nếu cần. Không tự xử trí quá liều tại nhà. ([DailyMed][3])
Theo nhãn CTEXLI/Chenodal, bảo quản ở 20–25°C; có thể có khoảng dao động cho phép 15–30°C theo tiêu chuẩn USP Controlled Room Temperature; đựng trong bao bì kín theo nhãn. Điều kiện bảo quản của sản phẩm lưu hành tại Việt Nam. ([DailyMed][3])
Đối tượng đặc biệt
Theo EMA, chenodeoxycholic acid được chỉ định trong CTX cho trẻ từ 1 tháng đến 18 tuổi; an toàn/hiệu quả ở trẻ sơ sinh dưới 1 tháng chưa được thiết lập. Theo FDA, CTEXLI chưa được thiết lập an toàn và hiệu quả cho bệnh nhi. Cần căn cứ nhãn thuốc tại nơi lưu hành và bác sĩ chuyên khoa. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
EMA nêu không cần chỉnh liều ở người ≥65 tuổi trong bối cảnh sản phẩm của họ; tuy nhiên thử nghiệm CTEXLI không bao gồm bệnh nhân từ 65 tuổi trở lên. Việc dùng thuốc ở người cao tuổi cần cá thể hóa theo bệnh nền, chức năng gan–mật và thuốc đang dùng. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
Theo EMA, chenodeoxycholic acid không được khuyến cáo trong thai kỳ và ở phụ nữ có khả năng mang thai không dùng biện pháp tránh thai. Theo nhãn Chenodal cho sỏi mật, chenodiol chống chỉ định ở phụ nữ đang hoặc có thể mang thai. CTEXLI ghi dữ liệu ca bệnh ở người chưa xác định tăng nguy cơ dị tật lớn/sảy thai, nhưng có dữ liệu độc tính trên động vật; do đó cần bác sĩ chuyên khoa cân nhắc lợi ích–nguy cơ. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
Chưa rõ chenodeoxycholic acid/chenodiol hoặc chất chuyển hóa có bài tiết vào sữa mẹ hay không; nguy cơ cho trẻ bú mẹ không thể loại trừ. Quyết định tiếp tục thuốc hay cho con bú cần do bác sĩ cân nhắc lợi ích của mẹ và trẻ. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
EMA nêu chưa có dữ liệu ở bệnh nhân suy gan và cần theo dõi chặt, chỉnh liều cá thể hóa. Với chỉ định sỏi mật, Chenodal chống chỉ định khi có rối loạn chức năng gan hoặc bất thường đường mật. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
EMA nêu chưa có dữ liệu ở bệnh nhân suy thận; cần theo dõi cẩn thận và điều chỉnh liều cá thể hóa nếu dùng. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
EMA nêu chenodeoxycholic acid không có hoặc ảnh hưởng không đáng kể đến khả năng lái xe và vận hành máy móc. Người bệnh vẫn nên thận trọng nếu có chóng mặt, mệt hoặc triệu chứng bất thường. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
Tương tác thuốc của Acid chenodeoxycholic
- Cholestyramine, colestipol, thuốc gắn acid mật và antacid chứa nhôm có thể làm giảm hấp thu/hiệu quả. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
- Ciclosporin, sirolimus và phenobarbital không được EMA khuyến cáo phối hợp trong CTX nếu không theo dõi chặt. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
- Thuốc tránh thai đường uống không được EMA khuyến cáo vì có thể làm giảm “pool” chenodeoxycholic acid và đối kháng hiệu quả trong CTX. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
- Coumarin và dẫn xuất: cần theo dõi thời gian prothrombin nếu bắt buộc phối hợp vì nguy cơ kéo dài thời gian đông máu/xuất huyết. ([DailyMed][3])
Thắc mắc về hoạt chất Acid chenodeoxycholic
Acid chenodeoxycholic là một acid mật nguyên phát, còn gọi là chenodeoxycholic acid hoặc chenodiol. Hoạt chất này được dùng như thuốc đường uống trong một số chỉ định chuyên khoa, bao gồm CTX theo nhãn EMA/FDA và sỏi mật cholesterol không cản quang ở bệnh nhân được chọn lọc theo nhãn Chenodal. ([DailyMed][3])
Không nên tự dùng. Nhãn Chenodal chỉ áp dụng cho bệnh nhân sỏi mật cholesterol không cản quang, túi mật còn hoạt động, được chọn lọc khi phẫu thuật có nguy cơ cao; thuốc không làm tan sỏi vôi hóa/cản quang hoặc sỏi sắc tố mật. Việc dùng thuốc cần bác sĩ đánh giá hình ảnh học, chức năng gan–mật và theo dõi an toàn. ([DailyMed][4])
Có trong một số nhãn thuốc quốc tế. EMA ghi chỉ định cho CTX do thiếu sterol 27-hydroxylase ở người từ 1 tháng tuổi đến người lớn; FDA ghi CTEXLI cho CTX ở người lớn. Chẩn đoán và điều trị CTX cần bác sĩ chuyên khoa chuyển hóa/thần kinh theo dõi xét nghiệm cholestanol, rượu mật niệu và chức năng gan. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
Tác dụng phụ có thể gặp gồm tiêu chảy, đau bụng, táo bón, đau đầu, tăng men gan, vàng da hoặc phản ứng quá mẫn. Với CTEXLI, các phản ứng hay gặp trong thử nghiệm gồm tiêu chảy, đau đầu, đau bụng, táo bón, tăng huyết áp, yếu cơ và nhiễm khuẩn hô hấp trên. ([DailyMed][3])
Không tự dùng khi mang thai, dự định mang thai hoặc cho con bú. EMA không khuyến cáo dùng trong thai kỳ và ở phụ nữ có khả năng mang thai không dùng biện pháp tránh thai; nhãn Chenodal chống chỉ định ở phụ nữ đang hoặc có thể mang thai. Dữ liệu về bài tiết qua sữa còn thiếu, nên cần bác sĩ cân nhắc lợi ích–nguy cơ. ([European Medicines Agency (EMA)][1])

