Acid aminosalicylic, còn gọi là Acid 4-aminosalicylic, para-aminosalicylic acid hoặc PAS, là thuốc kháng lao có tác dụng kìm khuẩn với Mycobacterium tuberculosis. Hoạt chất này không được dùng đơn độc mà phải phối hợp với các thuốc kháng lao khác theo phác đồ do bác sĩ chuyên khoa chỉ định. Trong thực hành hiện nay, PAS thường được xem xét trong các phác đồ lao kháng thuốc hoặc khi không thể xây dựng phác đồ hiệu quả bằng lựa chọn khác do kháng thuốc hoặc không dung nạp. Các lưu ý quan trọng gồm nguy cơ không dung nạp đường tiêu hóa, phản ứng quá mẫn, viêm gan do thuốc, suy giáp ở người đồng nhiễm HIV khi dùng cùng ethionamide/prothionamide, tương tác với vitamin B12, digoxin, tenofovir và chống chỉ định ở bệnh thận nặng. Người bệnh không tự ý dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều nếu chưa có hướng dẫn y tế. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
Nội dung chính
- Acid aminosalicylic là gì?: Thuốc kháng lao/antimycobacterial, có tác dụng kìm khuẩn với Mycobacterium tuberculosis. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
- Tên khác: Acid 4-aminosalicylic, para-aminosalicylic acid, p-aminosalicylic acid, PAS. ([DailyMed][3])
- Mã ATC: J04AA01. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
- Chỉ định chính: Dùng phối hợp trong điều trị lao; tại EU trước đây Granupas được chỉ định trong lao đa kháng thuốc khi không thể xây dựng phác đồ hiệu quả khác vì kháng thuốc hoặc không dung nạp. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
- Không dùng đơn độc: PAS cần dùng cùng các thuốc kháng lao khác mà vi khuẩn được biết hoặc dự kiến còn nhạy cảm. ([DailyMed][3])
- Chống chỉ định quan trọng: Quá mẫn với hoạt chất/tá dược và bệnh thận nặng. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
- Tác dụng phụ thường gặp: Buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau bụng; phản ứng quá mẫn da cũng thường được ghi nhận. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
- Theo dõi đặc biệt: Theo dõi 3 tháng đầu để phát hiện phát ban, sốt, dấu hiệu không dung nạp hoặc viêm gan. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Hoạt chất Acid aminosalicylic là gì?
Acid aminosalicylic là thuốc kháng lao có tác dụng kìm khuẩn đối với Mycobacterium tuberculosis. Thuốc chỉ được dùng phối hợp với các thuốc kháng lao khác, không dùng đơn độc để điều trị lao. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Acid aminosalicylic
INN Para-aminosalicylic acid; p-aminosalicylic acid; aminosalicylic acid. EMA ghi INN/common name là “para-aminosalicylic acid”. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Acid aminosalicylic |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Para-aminosalicylic acid; p-aminosalicylic acid; aminosalicylic acid. EMA ghi INN/common name là “para-aminosalicylic acid”. ([European Medicines Agency (EMA)][1]) |
| Tên IUPAC | 4-amino-2-hydroxybenzoic acid |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | PAS; p-aminosalicylic acid; 4-aminosalicylic acid; 4-amino-2-hydroxybenzoic acid; aminosalicylic acid. ([DailyMed][3]) |
| Tên viết tắt | PAS |
| Tên Latinh / tên dược điển | Acidum aminosalicylicum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 65-49-6 |
|---|---|
| UNII | 5B2658E0N2 |
| PubChem CID | 4649 |
| RxNorm CUI | 7833 |
| Công thức phân tử | C7H7NO3 |
Dược động học của Acid aminosalicylic
Dạng hạt kháng dịch vị được thiết kế để tránh phân hủy trong dạ dày và bắt đầu hấp thu sau khi rời dạ dày. PAS phân bố vào nhiều mô/dịch, gắn protein huyết tương khoảng 50–60%, được acetyl hóa ở gan thành chất chuyển hóa không còn hoạt tính kìm khuẩn, và được thải trừ chủ yếu qua thận dưới dạng thuốc và chất chuyển hóa. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Giai đoạn I: Hấp thu
Với dạng hạt kháng dịch vị, hấp thu không bắt đầu cho đến khi hạt rời dạ dày. Trong nghiên cứu đơn liều 4 g ở người trưởng thành khỏe mạnh, thời gian trung vị đạt nồng độ đỉnh là 6 giờ, khoảng dao động 1,5–24 giờ; nồng độ đỉnh trung bình khoảng 20 µg/mL, dao động 9–35 µg/mL. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của dạng hạt kháng dịch vị Acid aminosalicylic. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
PAS phân bố vào phổi, thận, gan và dịch phúc mạc; nồng độ trong dịch màng phổi hoặc dịch khớp xấp xỉ huyết tương. Thuốc thường không qua hàng rào máu não trừ khi màng não bị viêm; khi đó nồng độ trong dịch não tủy khoảng 10–50% nồng độ huyết tương. Gắn protein huyết tương khoảng 50–60%, thể tích phân bố khoảng 1,001 L/kg. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Giai đoạn III: Chuyển hóa
PAS được acetyl hóa ở gan thành N-acetyl-para-aminosalicylic acid, là chất chuyển hóa không có hoạt tính kìm khuẩn. Các chất chuyển hóa chính gồm para-aminosalicyluric acid và N-acetyl para-aminosalicylic acid, chiếm hơn 90% tổng chất chuyển hóa PAS trong nước tiểu. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Giai đoạn IV: Thải trừ
Acid aminosalicylic và các chất chuyển hóa được thải trừ qua thận bằng lọc cầu thận và bài tiết ống thận. Nhãn DailyMed ghi khoảng 80% Acid aminosalicylic được thải qua nước tiểu, trong đó từ 50% liều trở lên ở dạng acetyl hóa. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải huyết tương của para-aminosalicylic acid sau dùng Granupas trong nghiên cứu đơn liều là 1,62 ± 0,85 giờ. Nhãn PASER cũng mô tả thuốc có thời gian bán thải huyết thanh ngắn khoảng 1 giờ đối với dạng tự do. ([European Medicines Agency (EMA)][2]) |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Môi trường acid có thể làm phân hủy PAS không được bảo vệ thành meta-aminophenol, một chất được mô tả là có độc tính gan; vì vậy dạng hạt kháng dịch vị cần được bảo vệ bằng thức ăn/đồ uống có tính acid trong khi uống. Bệnh thận nặng làm tích lũy chất chuyển hóa acetyl không hoạt tính và là chống chỉ định. Ở suy gan, nồng độ PAS được EMA ghi là không thay đổi đáng kể, nhưng người suy gan vẫn cần thận trọng do nguy cơ độc tính gan. ([DailyMed][3])
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Acid aminosalicylic
Thuốc kháng mycobacteria, nhóm thuốc điều trị lao, mã ATC J04AA01. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế của Acid aminosalicylic được mô tả là tương tự sulfonamide: cạnh tranh với PABA tại enzym dihydropteroate synthetase, một enzym liên quan tổng hợp folate của vi khuẩn. EMA cũng lưu ý PAS có vẻ là chất ức chế DHP yếu in vitro, nên có thể còn đích tác dụng khác. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng dược lực học chính là kìm khuẩn với Mycobacterium tuberculosis và giúp ức chế sự xuất hiện kháng thuốc với streptomycin và isoniazid trong phác đồ phối hợp. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Acid aminosalicylic
Theo nhãn DailyMed, PASER được chỉ định điều trị lao khi phối hợp với các thuốc còn hoạt tính, thường gặp ở bệnh nhân MDR-TB hoặc khi không thể dùng isoniazid/rifampin do kháng thuốc và/hoặc không dung nạp. EMA trước đây ghi Granupas được dùng trong phác đồ phối hợp phù hợp cho lao đa kháng thuốc ở người lớn và trẻ từ 28 ngày tuổi trở lên khi không thể xây dựng phác đồ hiệu quả khác do kháng thuốc hoặc không dung nạp. ([DailyMed][3])
Dùng ngoài chỉ định: một số nguồn dược lý ghi para-aminosalicylic acid từng được dùng ngoài chỉ định tại Hoa Kỳ cho viêm loét đại tràng nhẹ đến trung bình ở người không dung nạp sulfasalazine và trong bệnh Crohn, nhưng đây không phải trọng tâm chỉ định kháng lao của các chế phẩm PAS được trích dẫn trong bài và không phải khuyến nghị tự sử dụng. Ứng dụng đang nghiên cứu khác. ([IUPHAR/BPS Guide to Pharmacology][5])
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin dưới đây chỉ để tham khảo chuyên môn, không dùng để tự tính liều hoặc tự điều trị. Theo nhãn/SmPC, lịch dùng người lớn thường được mô tả là 4 g mỗi 8 giờ, liều tối đa 12 g/ngày. EMA ghi thời gian điều trị thông thường của Granupas là 24 tháng, nhưng phác đồ và thời gian điều trị lao kháng thuốc hiện nay cần cá thể hóa theo hướng dẫn chuyên khoa và đáp ứng điều trị. Ở trẻ em, EMA mô tả liều 150 mg/kg/ngày, chia 2 lần; liều thực tế phải do bác sĩ điều trị lao chỉ định. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Dùng đường uống. Dạng hạt nên được trộn với nước cam, nước cà chua, táo nghiền hoặc sữa chua và uống/nuốt ngay khi hạt còn nguyên. Không nghiền, nhai hoặc để hạt trong môi trường không phù hợp vì có thể làm hỏng lớp bao kháng dịch vị. Người bệnh không tự ý bỏ thuốc vì tuân thủ kém thuốc lao có thể dẫn đến thất bại điều trị và phát triển kháng thuốc. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Cần theo dõi sát trong 3 tháng đầu để phát hiện phát ban, sốt, chán ăn, buồn nôn, tiêu chảy hoặc dấu hiệu không dung nạp/viêm gan. Với phác đồ MDR/RR-TB dài, WHO khuyến cáo theo dõi đáp ứng bằng nuôi cấy đờm cùng với soi đờm, lý tưởng lặp lại hàng tháng. Khi dùng kéo dài, cần cân nhắc theo dõi vitamin B12, chức năng tuyến giáp ở người đồng nhiễm HIV, chức năng gan, chức năng thận và các tương tác thuốc liên quan. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Cảnh báo và lưu ý về Acid aminosalicylic
Chống chỉ định ở người quá mẫn với para-aminosalicylic acid hoặc bất kỳ tá dược nào của thuốc, và ở người bệnh thận nặng/suy thận nặng. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Tác dụng không mong muốn thường gặp nhất là không dung nạp tiêu hóa như buồn nôn, nôn, tiêu chảy và đau bụng. EMA cũng ghi phản ứng quá mẫn trên da, phát ban, chóng mặt/rối loạn tiền đình, đau bụng, đầy bụng, phân mềm; các phản ứng hiếm hoặc rất hiếm gồm suy giáp, hạ đường huyết, bệnh lý thần kinh ngoại biên, giảm tiểu cầu, giảm bạch cầu, thiếu máu, methemoglobin máu, mất bạch cầu hạt, tinh thể niệu và hội chứng kém hấp thu. ([DailyMed][3])
Các tác dụng phụ nghiêm trọng cần lưu ý gồm viêm gan do thuốc, quá mẫn với phát ban/sốt, vàng da, viêm gan, giảm bạch cầu, mất bạch cầu hạt, giảm tiểu cầu, thiếu máu tán huyết Coombs dương tính, viêm màng ngoài tim, hạ đường huyết, viêm dây thần kinh thị giác, bệnh não, hội chứng Löffler, viêm mạch và giảm prothrombin. Nhãn DailyMed ghi nếu không nhận biết phản ứng viêm gan sớm, một số báo cáo khác ghi tỷ lệ tử vong có thể lên tới 21%. ([DailyMed][3])
Cần thận trọng ở người suy gan, suy thận nhẹ đến vừa, người có loét dạ dày và người đồng nhiễm HIV. PAS có thể gây viêm gan; triệu chứng đầu tiên thường xuất hiện trong 3 tháng đầu, hay gặp là phát ban, sau đó sốt và ít gặp hơn là chán ăn, buồn nôn hoặc tiêu chảy. Cần ngừng thuốc và liên hệ bác sĩ ngay khi có dấu hiệu phát ban, sốt hoặc dấu hiệu không dung nạp. Người đồng nhiễm HIV, đặc biệt khi dùng cùng ethionamide/prothionamide, cần theo dõi chức năng tuyến giáp. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Kinh nghiệm về quá liều ở người còn hạn chế; nhãn PASER ghi chưa có báo cáo quá liều. Nếu nghi ngờ quá liều, người bệnh cần được theo dõi dấu hiệu/tác dụng bất lợi và điều trị triệu chứng, hỗ trợ phù hợp tại cơ sở y tế. ([DailyMed][3])
Dạng PASER nên bảo quản dưới 15°C, trong tủ lạnh hoặc tủ đông; tránh nhiệt quá mức. Không dùng nếu gói bị phồng hoặc hạt mất màu nâu nhạt, chuyển sang nâu sẫm hoặc tím. ([DailyMed][3])
Đối tượng đặc biệt
EMA trước đây ghi Granupas có thể dùng cho trẻ từ 28 ngày tuổi trở lên trong phác đồ MDR-TB phù hợp khi cần thiết; độ an toàn và hiệu quả ở trẻ sơ sinh dưới 28 ngày chưa được thiết lập. Liều trẻ em phải dựa trên cân nặng và do bác sĩ chỉ định. ([European Medicines Agency (EMA)][1])
Dữ liệu trên phụ nữ mang thai còn không đủ hoặc hạn chế. DailyMed ghi không có nghiên cứu đầy đủ và được kiểm soát tốt ở người, nên PASER chỉ nên dùng cho phụ nữ mang thai khi thật sự cần. EMA ghi Granupas không được khuyến nghị trong thai kỳ và ở phụ nữ có khả năng mang thai không dùng biện pháp tránh thai. Quyết định dùng thuốc khi mang thai phải do bác sĩ chuyên khoa cân nhắc lợi ích-nguy cơ. ([DailyMed][3])
PAS được bài tiết vào sữa mẹ với lượng nhỏ, nhưng thông tin về ảnh hưởng trên trẻ bú mẹ còn hạn chế. EMA ghi Granupas không nên dùng trong thời kỳ cho con bú. Người bệnh cần hỏi bác sĩ để cân nhắc lựa chọn điều trị lao và nuôi dưỡng trẻ phù hợp. ([DailyMed][3])
Người suy gan cần thận trọng vì PAS có thể gây viêm gan và người có bệnh gan có thể dung nạp thuốc kém hơn. Cần theo dõi triệu chứng như phát ban, sốt, chán ăn, buồn nôn, tiêu chảy, vàng da và các xét nghiệm gan theo chỉ định. ([DailyMed][3])
Bệnh thận nặng/suy thận nặng là chống chỉ định vì có thể tích lũy chất chuyển hóa acetyl không hoạt tính. Với suy thận nhẹ đến vừa, EMA khuyến cáo thận trọng do các chất chuyển hóa được thải trừ chủ yếu qua lọc cầu thận. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
EMA ghi para-aminosalicylic acid có ảnh hưởng không đáng kể đến khả năng lái xe và vận hành máy móc. Tuy nhiên, nếu người bệnh có chóng mặt, rối loạn tiền đình, mệt hoặc triệu chứng thần kinh, cần tránh lái xe/vận hành máy móc và hỏi ý kiến bác sĩ. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Tương tác thuốc của Acid aminosalicylic
Các tương tác cần chú ý gồm: giảm hấp thu vitamin B12 khi dùng kéo dài; giảm hấp thu digoxin nên cần theo dõi nồng độ digoxin khi phối hợp; ethionamide/prothionamide có thể làm tăng tác dụng bất lợi của PAS, đặc biệt tiêu hóa và độc tính gan; diphenhydramine làm giảm hấp thu PAS và không nên dùng đồng thời theo EMA; một nghiên cứu với PAS-Ca ghi phơi nhiễm tenofovir giảm khoảng 3 lần, do đó cần chú ý nguy cơ giảm hiệu quả tenofovir khi phối hợp. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Thắc mắc về hoạt chất Acid aminosalicylic
Acid aminosalicylic là thuốc kháng lao, có tác dụng kìm khuẩn với Mycobacterium tuberculosis. Thuốc được dùng phối hợp với thuốc kháng lao khác, thường trong bối cảnh lao kháng thuốc hoặc không dung nạp/không dùng được lựa chọn khác. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Có thể được dùng trong một số phác đồ lao kháng thuốc, nhưng không phải lựa chọn tự ý sử dụng. WHO 2019 ghi p-aminosalicylic acid chỉ nên được đưa vào phác đồ dài MDR/RR-TB khi không dùng được một số thuốc ưu tiên hơn hoặc không còn lựa chọn tốt hơn để xây dựng phác đồ. ([NCBI][4])
Không. Nhãn thuốc yêu cầu dùng cùng các thuốc khác mà vi khuẩn lao được biết hoặc dự kiến còn nhạy cảm. Dùng thuốc lao không đúng hoặc không đủ phác đồ có thể dẫn đến thất bại điều trị và kháng thuốc. ([DailyMed][3])
Tác dụng phụ thường gặp nhất là rối loạn tiêu hóa như buồn nôn, nôn, tiêu chảy và đau bụng. Phản ứng quá mẫn trên da, phát ban, chóng mặt/rối loạn tiền đình cũng được ghi nhận. Khi có phát ban, sốt, chán ăn, buồn nôn, tiêu chảy hoặc vàng da, người bệnh cần liên hệ bác sĩ ngay. ([DailyMed][3])
Với dạng PASER hạt giải phóng chậm, nhãn thuốc khuyến cáo bảo quản dưới 15°C, trong tủ lạnh hoặc tủ đông, tránh nhiệt quá mức. Không dùng nếu gói bị phồng hoặc hạt đổi màu sang nâu sẫm/tím. Cách bảo quản của từng sản phẩm cần theo đúng tờ hướng dẫn sử dụng đi kèm. ([DailyMed][3])

