Viêm đường mật xơ hóa nguyên phát (primary sclerosing cholangitis, PSC) là bệnh mạn tính gây viêm, xơ hóa và hẹp từng đoạn của các ống mật trong và ngoài gan. Dòng mật bị cản trở có thể gây ngứa, mệt, vàng da, nhiễm trùng đường mật tái diễn và xơ gan. Nhiều người chưa có triệu chứng khi phát hiện phosphatase kiềm tăng hoặc hình ảnh MRCP cho thấy các đoạn hẹp xen kẽ giãn tạo dạng chuỗi hạt.
PSC thường liên quan bệnh viêm ruột, đặc biệt viêm loét đại tràng, đồng thời làm tăng nguy cơ ung thư đường mật, ung thư túi mật và ung thư đại trực tràng ở người có viêm ruột. Đến giữa năm 2026 chưa có thuốc được phê duyệt chứng minh làm thay đổi tiến triển bệnh; quản lý tập trung vào theo dõi, điều trị ngứa và nhiễm trùng, can thiệp chít hẹp có ý nghĩa, giám sát ung thư và ghép gan khi bệnh tiến triển.
Viêm đường mật xơ hóa nguyên phát là bệnh gì?
Viêm đường mật xơ hóa nguyên phát (PSC) là bệnh đường mật mạn tính đặc trưng bởi viêm và xơ hóa thành ống mật, tạo nhiều chỗ hẹp xen kẽ đoạn bình thường hoặc giãn. Tổn thương có thể nằm trong gan, ngoài gan hoặc cả hai. Mật ứ lại làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, sỏi/bùn mật, tổn thương gan và xơ gan.

PSC khác với viêm đường mật nhiễm khuẩn cấp và khác viêm đường mật xơ hóa thứ phát, trong đó có nguyên nhân rõ như phẫu thuật, thiếu máu cục bộ, sỏi, nhiễm trùng hoặc bệnh nặng. Một số người có PSC ống nhỏ: MRCP bình thường nhưng sinh thiết gan phù hợp. Bệnh cũng có thể chồng lấp với viêm gan tự miễn, nhất là ở trẻ em và người trẻ.
| Tên bệnh | Viêm đường mật xơ hóa nguyên phát |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Primary sclerosing cholangitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | PSC; primary sclerosing cholangitis; viêm xơ đường mật nguyên phát |
| Mã ICD-10 | K83.0 – Viêm đường mật trong ICD-10 của WHO, bao gồm viêm đường mật xơ hóa; ICD-10-CM phân loại chi tiết PSC là K83.01. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Gan - Mật - Tụy; bệnh gan mật và rối loạn dòng mật |
| Cơ quan ảnh hưởng | Ống mật trong gan và/hoặc ngoài gan là cơ quan chính; bệnh kéo dài làm tổn thương nhu mô gan, túi mật, hệ tĩnh mạch cửa và làm tăng nguy cơ ung thư đường mật. Đại tràng thường bị ảnh hưởng gián tiếp do liên quan bệnh viêm ruột. |
| Tính chất bệnh | Bệnh đường mật mạn tính, xơ viêm, không lây, nguyên nhân chưa rõ và có liên quan miễn dịch; diễn tiến xen kẽ ổn định với đợt chít hẹp hoặc viêm đường mật. |
| Mức độ phổ biến | Bệnh hiếm, thường được chẩn đoán ở người trưởng thành trẻ hoặc trung niên và gặp ở nam nhiều hơn nữ trong nhiều quần thể. Bệnh viêm ruột đi kèm rất thường gặp, nhưng tỷ lệ thay đổi theo khu vực. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm đường mật xơ hóa nguyên phát
Cơ chế PSC chưa được hiểu đầy đủ. Khuynh hướng di truyền, đáp ứng miễn dịch bất thường, hàng rào ruột, hệ vi sinh và tín hiệu giữa ruột–gan có thể cùng tham gia. Tế bào miễn dịch và tế bào xơ hóa hoạt hóa quanh ống mật, làm biểu mô ống mật tổn thương, thành ống dày lên và lòng ống hẹp dần.
Dòng mật không đều làm acid mật tích tụ, thúc đẩy viêm và xơ hóa gan. Các chỗ hẹp tạo điều kiện cho vi khuẩn đi lên, gây viêm đường mật. Tổn thương biểu mô mạn và tái tạo kéo dài góp phần tăng nguy cơ ung thư đường mật, nhưng không phải mọi người bệnh đều tiến triển với tốc độ giống nhau.
- PSC ống mật lớn: có hình ảnh hẹp/xơ hóa trên MRCP hoặc ERCP; có thể trong gan, ngoài gan hoặc hỗn hợp.
- PSC ống nhỏ: hình ảnh đường mật lớn bình thường nhưng mô học phù hợp, sau khi loại trừ nguyên nhân khác.
- PSC–viêm gan tự miễn chồng lấp: có đặc điểm viêm gan tự miễn rõ, thường gặp hơn ở trẻ và người trẻ.
- Theo giai đoạn: chưa xơ gan, xơ hóa tiến triển, xơ gan còn bù và mất bù.
- Theo biến chứng đường mật: có hoặc không có chít hẹp liên quan, viêm đường mật tái diễn, sỏi hoặc nghi ác tính.
PSC là bệnh hiếm, thường xuất hiện ở tuổi trưởng thành trẻ đến trung niên và có ưu thế nam trong nhiều nghiên cứu. Phần lớn người bệnh tại Bắc Âu và Bắc Mỹ có bệnh viêm ruột đi kèm, nhưng mối liên quan này thấp hơn ở một số quần thể châu Á. PSC có thể gặp ở trẻ em và người cao tuổi.
Dữ liệu Việt Nam còn hạn chế. Tỷ lệ bệnh viêm ruột, kiểu tổn thương đường mật và nguy cơ ung thư có thể khác theo khu vực, nên chương trình theo dõi cần dựa vào hướng dẫn và nguồn lực địa phương.
Không có đường lây. Bệnh phát triển qua viêm kéo dài quanh ống mật, tổn thương biểu mô và lắng đọng mô xơ. Các đoạn hẹp làm mật lưu thông kém; khi áp lực và ứ đọng tăng, vi khuẩn từ ruột có thể đi ngược lên gây đợt viêm đường mật cấp. Bệnh viêm ruột không “lan” trực tiếp lên gan, nhưng các tín hiệu miễn dịch và vi sinh giữa ruột và gan được cho là có vai trò.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm đường mật xơ hóa nguyên phát
Nguyên nhân nguyên phát chưa rõ. PSC được xem là bệnh có nền tảng miễn dịch và di truyền, chịu ảnh hưởng của tương tác ruột–gan và môi trường. Bệnh không do một loại vi khuẩn duy nhất và không phải hậu quả trực tiếp của ăn nhiều dầu mỡ.
Trước khi gọi là PSC, bác sĩ phải loại trừ nguyên nhân xơ hóa thứ phát như tổn thương đường mật sau phẫu thuật hoặc ghép gan, thiếu máu cục bộ, sỏi tái diễn, viêm tụy, ung thư, bệnh liên quan IgG4, AIDS cholangiopathy và viêm đường mật ở người bệnh nặng hồi sức.
- Bệnh viêm ruột: đặc biệt viêm loét đại tràng, là liên quan lâm sàng mạnh nhất.
- Giới và tuổi: nam và người trưởng thành trẻ/trung niên được chẩn đoán nhiều hơn trong nhiều quần thể.
- Gia đình và gene: thân nhân bậc một có nguy cơ cao hơn nhưng PSC không di truyền đơn gene.
- Bệnh tự miễn: viêm gan tự miễn và các tình trạng miễn dịch khác có thể đi kèm.
- Yếu tố làm nặng: hút thuốc, rượu, gan nhiễm mỡ hoặc viêm gan virus có thể làm tăng tổn thương gan tổng thể dù không phải nguyên nhân PSC.
Nhóm cần được đánh giá PSC gồm người có bệnh viêm ruột và phosphatase kiềm/GGT tăng kéo dài; người có viêm đường mật tái diễn nhưng không thấy sỏi giải thích; trẻ hoặc người trẻ có viêm gan tự miễn kèm kiểu ứ mật; và người có MRCP cho nhiều chỗ hẹp. Tuy nhiên, không nên sàng lọc bằng MRCP đại trà cho mọi người viêm ruột nếu không có dấu hiệu gợi ý.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm đường mật xơ hóa nguyên phát
PSC có thể im lặng nhiều năm. Khi có triệu chứng, mệt và ngứa thường mạn tính; đau hạ sườn phải, sốt hoặc vàng da dao động có thể liên quan chít hẹp hoặc viêm đường mật. Diễn tiến không tuyến tính: người bệnh có thể ổn định một thời gian rồi xuất hiện đợt nhiễm trùng, tắc mật hoặc mất bù.
Triệu chứng đường ruột có thể nhẹ dù viêm đại tràng vẫn hoạt động, vì vậy mức độ đau bụng hoặc tiêu chảy không phản ánh đầy đủ nguy cơ ung thư đại trực tràng.
- Mệt mỏi: có thể kéo dài và ảnh hưởng công việc, nhưng cần tìm thêm thiếu máu, suy giáp và rối loạn giấc ngủ.
- Ngứa: thường do ứ acid mật, có thể tăng khi chít hẹp nặng hơn.
- Vàng da: có thể dao động; tăng mới cần đánh giá chít hẹp, sỏi, nhiễm trùng hoặc ung thư.
- Đau hạ sườn phải: thường âm ỉ, đôi khi tăng trong đợt viêm đường mật.
- Sốt, rét run: gợi ý nhiễm trùng đường mật, đặc biệt khi kèm vàng da.
- Sụt cân, chán ăn: cần đánh giá bệnh tiến triển hoặc ác tính.
- Viêm tụy hoặc đau sau thủ thuật ERCP.
- Phân mỡ và thiếu vitamin tan trong dầu khi ứ mật kéo dài.
- Biểu hiện xơ gan như cổ trướng, phù, lách to và xuất huyết tiêu hóa.
- Khối túi mật, vàng da không đau hoặc sụt cân nhanh gợi ý ung thư đường mật/túi mật.
- Triệu chứng viêm gan tự miễn nổi trội ở thể chồng lấp.
Nên đặt lịch khám: khi men gan ứ mật kéo dài, có bệnh viêm ruột kèm xét nghiệm gan bất thường, ngứa mạn hoặc vàng da thoáng qua.
Cần khám trong ngày: khi vàng da tăng, đau hạ sườn phải, sốt nhẹ, rét run, nước tiểu sẫm hoặc ngứa đột ngột nặng hơn.
Cần tái khám sớm: khi sụt cân, men gan xấu đi, CA 19-9 tăng, hình ảnh xuất hiện chít hẹp mới, polyp túi mật hoặc triệu chứng viêm ruột thay đổi.
- Sốt cao, rét run, đau hạ sườn phải và vàng da tăng, có thể là viêm đường mật cấp hoặc nhiễm trùng huyết.
- Tụt huyết áp, thở nhanh, lú lẫn, tiểu ít hoặc da lạnh.
- Nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc đỏ.
- Cổ trướng căng đau kèm sốt, khó thở hoặc giảm ý thức.
- Đau bụng dữ dội sau ERCP, nôn nhiều hoặc khó thở.
Chẩn đoán Viêm đường mật xơ hóa nguyên phát
Chẩn đoán PSC dựa trên bệnh sử, xét nghiệm gan kiểu ứ mật và hình ảnh đường mật đặc trưng sau khi loại trừ nguyên nhân thứ phát. MRCP chất lượng cao là phương tiện ưu tiên. Bác sĩ đồng thời hỏi bệnh viêm ruột, phẫu thuật đường mật, nhiễm trùng, thuốc và bệnh liên quan IgG4.
Nếu MRCP bình thường nhưng nghi ngờ cao, sinh thiết gan có thể phát hiện PSC ống nhỏ hoặc chồng lấp viêm gan tự miễn. ERCP không dùng như xét nghiệm chẩn đoán đầu tay; thủ thuật dành cho chít hẹp liên quan, lấy tế bào hoặc điều trị.
Khám tập trung vào vàng da, vết gãi, đau hạ sườn phải, sốt, gan lách to, cổ trướng, phù và dấu tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Bác sĩ hỏi số lần viêm đường mật, tiền sử ERCP, sụt cân, phân máu, tiêu chảy và hoạt động bệnh viêm ruột. Dinh dưỡng, khối cơ, da, xương và dấu bệnh tự miễn cũng được đánh giá.
- Phosphatase kiềm, GGT: thường tăng nhưng có thể dao động; mức bình thường không hoàn toàn loại trừ PSC.
- Bilirubin: tăng mới hoặc kéo dài cần tìm chít hẹp, sỏi, viêm đường mật hoặc ung thư.
- AST/ALT, albumin, INR, tiểu cầu: đánh giá tổn thương và dự trữ gan.
- IgG4: giúp nhận diện bệnh đường mật liên quan IgG4 có điều trị khác.
- IgG và tự kháng thể: dùng khi nghi chồng lấp viêm gan tự miễn.
- CA 19-9: có thể hỗ trợ đánh giá ung thư cùng hình ảnh nhưng không đủ để chẩn đoán một mình.
- Cấy máu: cần khi sốt hoặc nghi viêm đường mật.
MRCP là kỹ thuật ưu tiên, cho thấy nhiều đoạn hẹp ngắn xen kẽ đoạn bình thường hoặc giãn, đôi khi tạo hình chuỗi hạt và mất nhánh ngoại vi. Siêu âm là bước ban đầu để đánh giá túi mật, giãn đường mật và biến chứng nhưng có thể bỏ sót PSC. CT hoặc MRI có tiêm tương phản được dùng khi nghi khối u.
ERCP cho phép nong chít hẹp, lấy tế bào chải và FISH, nhưng có nguy cơ viêm tụy và nhiễm trùng. Elastography hỗ trợ đánh giá xơ hóa, không thay thế MRCP.
PSC ống lớn được chẩn đoán khi có xét nghiệm hoặc bối cảnh gợi ý ứ mật và hình ảnh cholangiography điển hình, sau khi loại trừ nguyên nhân xơ hóa thứ phát. MRCP chất lượng cao thường đủ. PSC ống nhỏ cần mô học phù hợp trong khi cholangiography bình thường. Sinh thiết cũng cần khi nghi hội chứng chồng lấp. Không có tự kháng thể đơn lẻ nào xác định PSC; AMA dương tính mạnh gợi ý PBC hơn. CA 19-9 không phải tiêu chuẩn chẩn đoán PSC hoặc ung thư đường mật.
Điều trị Viêm đường mật xơ hóa nguyên phát
Quản lý PSC nhằm phát hiện biến chứng sớm, xử trí chít hẹp và nhiễm trùng, kiểm soát ngứa, điều trị bệnh viêm ruột, giám sát ung thư và đánh giá ghép gan. Đến giữa năm 2026 chưa có thuốc được phê duyệt chứng minh thay đổi tiến triển tự nhiên của PSC.
Người có sốt, vàng da tăng, chít hẹp liên quan, sụt cân hoặc nghi ung thư cần đánh giá nhanh tại trung tâm gan mật. Việc theo dõi phải phối hợp gan mật, nội soi, chẩn đoán hình ảnh, giải phẫu bệnh và chuyên khoa viêm ruột.
Không có thuốc chuẩn được phê duyệt để chữa hoặc ngăn tiến triển PSC. Ursodeoxycholic acid có thể được cân nhắc ở một số người để cải thiện sinh hóa theo hướng dẫn chuyên khoa, nhưng lợi ích dài hạn chưa được xác lập và liều cao có thể gây hại; không tự dùng. Kháng sinh điều trị đợt viêm đường mật dựa trên mức độ và cấy vi khuẩn, không dùng kéo dài tùy tiện.
Ngứa được xử trí theo bậc bằng chất gắn acid mật hoặc thuốc khác. Thuốc điều trị bệnh viêm ruột giúp kiểm soát ruột nhưng không được coi là điều trị PSC. Thuốc thử nghiệm chỉ nên dùng trong nghiên cứu lâm sàng phù hợp.
ERCP được chỉ định khi có chít hẹp liên quan gây triệu chứng hoặc ứ mật, viêm đường mật tái diễn, hoặc hình ảnh nghi ung thư. Bác sĩ có thể nong bóng, lấy tế bào chải, làm FISH và đôi khi đặt stent ngắn hạn. Đặt stent kéo dài làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và tắc stent. Kháng sinh dự phòng quanh thủ thuật và kế hoạch rút stent được quyết định theo tình huống.
Ghép gan là điều trị duy nhất có khả năng thay thế gan và cây đường mật bị bệnh ở giai đoạn cuối. Chỉ định gồm mất bù, viêm đường mật tái diễn nghiêm trọng, ngứa kháng trị, suy giảm chất lượng sống hoặc một số trường hợp ung thư đường mật rốn gan theo phác đồ chọn lọc. Cắt túi mật được cân nhắc khi tổn thương/polyp có nguy cơ ác tính. PSC có thể tái phát sau ghép nên vẫn cần theo dõi.
- Dưỡng ẩm da, giữ mát và điều chỉnh giấc ngủ để giảm tác động của ngứa.
- Đánh giá dinh dưỡng, vitamin tan trong dầu và mật độ xương ở bệnh ứ mật kéo dài.
- Tiêm chủng phù hợp, đặc biệt trước khi dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc ghép gan.
- Hỗ trợ tâm lý vì nguy cơ ung thư và diễn tiến khó dự đoán có thể gây lo âu.
- Phối hợp quản lý bệnh viêm ruột, kể cả khi triệu chứng ruột nhẹ.
- Tư vấn trung tâm ghép gan sớm khi xuất hiện mất bù hoặc viêm đường mật tái diễn.
Theo dõi định kỳ triệu chứng, phosphatase kiềm, bilirubin, albumin, INR, tiểu cầu và độ xơ hóa. Hình ảnh gan–đường mật, thường ưu tiên MRI/MRCP, được lập lịch để phát hiện chít hẹp mới, ung thư đường mật và tổn thương túi mật. Người có bệnh viêm ruột cần nội soi đại tràng giám sát với khoảng cách ngắn hơn quần thể thông thường. Xơ gan cần giám sát ung thư gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Bất kỳ sốt, vàng da tăng hoặc đau bụng nào cũng cần liên hệ sớm.
PSC là bệnh mạn tính cần theo dõi suốt đời. Kháng sinh chỉ dùng theo đợt nhiễm trùng, can thiệp chít hẹp được lặp lại khi có chỉ định chứ không theo lịch cố định, còn điều trị ngứa điều chỉnh theo đáp ứng. Tốc độ tiến triển rất khác nhau; có người ổn định nhiều năm, người khác xuất hiện biến chứng sớm. Không thể dự đoán thời điểm cần ghép gan chỉ từ ngày chẩn đoán.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Đường mật: chít hẹp liên quan, sỏi/bùn mật, viêm đường mật tái diễn và áp-xe gan.
- Gan: xơ gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa, cổ trướng, xuất huyết, bệnh não gan và suy gan.
- Ung thư: ung thư đường mật, ung thư túi mật; ung thư biểu mô tế bào gan ở người xơ gan.
- Đại trực tràng: nguy cơ ung thư tăng khi PSC đi kèm bệnh viêm ruột.
- Dinh dưỡng/xương: thiếu vitamin tan trong dầu, loãng xương và suy mòn.
- Do thủ thuật: viêm tụy, chảy máu, thủng hoặc nhiễm trùng sau ERCP.
PSC có diễn tiến không đồng đều và hiện chưa có thuốc chứng minh cải thiện sống còn. Tiên lượng xấu hơn khi bilirubin tăng kéo dài, xơ hóa cao, giảm albumin/tiểu cầu, chít hẹp liên quan, viêm đường mật tái diễn hoặc xuất hiện ung thư. PSC ống nhỏ thường có kết quả thuận lợi hơn nhưng một số trường hợp chuyển thành thể ống lớn. Theo dõi chuyên khoa có thể phát hiện biến chứng sớm, song không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ ung thư hoặc ghép gan.
PSC không có giai đoạn khỏi hoàn toàn; triệu chứng và ứ mật có thể tái bùng do chít hẹp, sỏi hoặc nhiễm trùng. Sau nong đường mật, chỗ hẹp có thể tái xuất hiện và cần đánh giá lại. Sau ghép gan, PSC có thể tái phát ở một tỷ lệ người bệnh. Giảm nguy cơ tập trung vào theo dõi đều, điều trị viêm đường mật sớm, quản lý viêm ruột và tránh can thiệp ERCP không cần thiết.
Chưa có cách phòng mắc PSC. Phòng biến chứng gồm tiêm chủng, hạn chế rượu, tránh thuốc độc gan, điều trị nhiễm trùng sớm và tuân thủ chương trình giám sát ung thư. Người có PSC–IBD cần nội soi đại tràng định kỳ dù triệu chứng ruột ít. Không dùng kháng sinh dự phòng kéo dài hoặc thuốc thử nghiệm ngoài giám sát. Thành viên gia đình không cần sàng lọc hình ảnh thường quy nếu không có dấu hiệu lâm sàng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm đường mật xơ hóa nguyên phát
Không có chế độ ăn chữa PSC. Nên ăn cân đối, đủ protein và năng lượng, ưu tiên thực phẩm ít chế biến. Nếu ứ mật gây phân mỡ hoặc thiếu vitamin, chuyên gia dinh dưỡng sẽ điều chỉnh chất béo và bổ sung A, D, E, K theo xét nghiệm. Người có bệnh viêm ruột cần chế độ cá thể hóa theo hoạt động bệnh, không tự loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm. Hạn chế rượu và không dùng sản phẩm “thông mật” không rõ thành phần.
Vận động đều giúp duy trì cơ, xương và sức khỏe tinh thần. Người chưa mất bù có thể tập aerobic và sức mạnh vừa sức; người có cổ trướng, lách to, loãng xương hoặc mệt nhiều cần điều chỉnh. Khi sốt, vàng da tăng hoặc đang điều trị viêm đường mật, nên nghỉ và liên hệ bác sĩ. Tránh lái xe nếu bệnh não gan, chóng mặt hoặc thuốc gây buồn ngủ.
Ghi nhật ký sốt, đau hạ sườn phải, ngứa, màu da, cân nặng, vòng bụng, số lần đi ngoài và máu trong phân. Theo dõi tác dụng phụ sau ERCP và dùng thuốc đúng hướng dẫn. Nhiệt kế và nhật ký triệu chứng hữu ích, nhưng không thay thế xét nghiệm bilirubin, cấy máu, MRCP hoặc nội soi đại tràng. Sốt kèm vàng da không nên chờ tự hết tại nhà.
- Không tự dùng ursodeoxycholic acid liều cao hoặc thuốc thử nghiệm với mục tiêu chữa PSC.
- Không dùng kháng sinh còn thừa mỗi khi đau bụng hoặc ngứa.
- Không yêu cầu ERCP định kỳ nếu không có chỉ định vì thủ thuật có biến chứng.
- Không bỏ nội soi đại tràng chỉ vì bệnh viêm ruột ít triệu chứng.
- Không trì hoãn đánh giá vàng da mới, sụt cân hoặc chít hẹp mới vì cần loại trừ ung thư.
- Không hút thuốc, uống rượu nhiều hoặc dùng thảo dược không rõ thành phần trong bệnh gan mạn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, PSC thường liên quan viêm ruột và có tỷ lệ chồng lấp viêm gan tự miễn cao hơn người lớn. GGT có thể hữu ích hơn phosphatase kiềm vì phosphatase kiềm tăng sinh lý khi xương phát triển. Sinh thiết gan và đánh giá miễn dịch thường được cân nhắc nhiều hơn. Theo dõi tăng trưởng, dậy thì, vitamin và sức khỏe xương là bắt buộc tại chuyên khoa gan mật nhi.
PSC khởi phát ở người cao tuổi ít gặp hơn và cần đặc biệt loại trừ ung thư, bệnh liên quan IgG4 và xơ hóa thứ phát. Biểu hiện có thể là sụt cân, nhiễm trùng hoặc vàng da không điển hình. Nguy cơ thủ thuật, suy thận, đa thuốc, té ngã và khả năng ghép gan cần được đánh giá cá thể hóa.
Dữ liệu thai kỳ ở PSC còn hạn chế. Nhiều phụ nữ bệnh còn bù có thể mang thai, nhưng ngứa, men gan và nguy cơ viêm đường mật có thể thay đổi. Xơ gan hoặc tăng áp lực tĩnh mạch cửa làm tăng nguy cơ mẹ–thai. Cần tư vấn trước thai kỳ và phối hợp chuyên khoa gan mật với sản khoa nguy cơ cao; không tự ngừng thuốc điều trị viêm ruột hoặc thuốc giảm ngứa.
Cho con bú được quyết định theo thuốc điều trị viêm ruột, kháng sinh, thuốc giảm ngứa và tình trạng gan. Nhiều lựa chọn có thể tương thích nhưng cần xem xét từng hoạt chất, tuổi thai và sức khỏe trẻ. Không mặc định ngừng cho bú sau một đợt viêm đường mật hoặc ERCP; hãy trao đổi với bác sĩ và dược sĩ lâm sàng.
Người suy giảm miễn dịch hoặc đang dùng thuốc sinh học cho bệnh viêm ruột có thể có nhiễm trùng đường mật với triệu chứng mờ nhạt và tiến triển nhanh. Sốt nhẹ, vàng da hoặc đau bụng cần ngưỡng đánh giá thấp hơn. Kháng sinh, tiêm chủng và thời điểm can thiệp phải phối hợp giữa gan mật và chuyên khoa điều trị miễn dịch.
Bệnh viêm ruột là bệnh nền quan trọng nhất vì ảnh hưởng nguy cơ ung thư đại trực tràng và lựa chọn thuốc. Viêm gan tự miễn, bệnh tụy liên quan IgG4, gan nhiễm mỡ, viêm gan virus, đái tháo đường và bệnh thận có thể làm chẩn đoán hoặc điều trị phức tạp hơn. Quản lý phải cân bằng chức năng gan, nguy cơ nhiễm trùng, dinh dưỡng và tương tác thuốc.
Sau phẫu thuật đường mật, ghép gan hoặc phẫu thuật lớn, vàng da và chít hẹp cần phân biệt PSC với tổn thương thiếu máu cục bộ, rò mật, hẹp miệng nối hoặc nhiễm trùng. Người đã ghép gan cần theo dõi tái phát PSC và biến chứng thuốc ức chế miễn dịch. Sốt, đau bụng hoặc dịch dẫn lưu bất thường phải báo ngay cho đội điều trị.
Câu hỏi thường gặp về Viêm đường mật xơ hóa nguyên phát
PSC là bệnh nghiêm trọng vì có thể dẫn đến viêm đường mật tái diễn, xơ gan, suy gan và tăng nguy cơ ung thư đường mật. Tuy nhiên, tốc độ tiến triển khác nhau rất lớn; một số người ổn định nhiều năm. Nguy cơ được đánh giá bằng triệu chứng, bilirubin, chức năng gan, độ xơ hóa, chít hẹp và hình ảnh. Theo dõi đều không bảo đảm ngăn mọi biến chứng nhưng giúp phát hiện nhiễm trùng, chít hẹp hoặc ung thư sớm hơn để can thiệp phù hợp.
Đến giữa năm 2026 chưa có thuốc được phê duyệt chứng minh chữa khỏi hoặc làm chậm chắc chắn tiến triển PSC. Điều trị hiện nay kiểm soát ngứa, viêm đường mật, chít hẹp và bệnh viêm ruột, đồng thời theo dõi ung thư. Ghép gan có thể thay thế gan và đường mật bị bệnh ở giai đoạn cuối, nhưng PSC có thể tái phát sau ghép. Vì vậy, mục tiêu thực tế là quản lý lâu dài, giảm biến chứng và lựa chọn thời điểm ghép phù hợp.
PSC không lây qua tiếp xúc, ăn uống, máu hay hô hấp. Bệnh có yếu tố di truyền nhưng không phải bệnh di truyền đơn gene; phần lớn con cái hoặc anh chị em của người bệnh sẽ không mắc. Thân nhân bậc một có nguy cơ tương đối cao hơn dân số chung, song hiện không khuyến cáo MRCP sàng lọc đại trà khi không có triệu chứng hoặc xét nghiệm bất thường. Bệnh viêm ruột đi kèm cũng không làm PSC trở thành bệnh truyền nhiễm.
PSC thường đi kèm bệnh viêm ruột và làm tăng nguy cơ loạn sản, ung thư đại trực tràng so với viêm ruột đơn thuần. Đáng chú ý, viêm đại tràng có thể hoạt động âm thầm nên không thể dựa vào số lần tiêu chảy hoặc đau bụng để quyết định có nội soi hay không. Nội soi với lấy mẫu theo lịch chuyên khoa nhằm phát hiện tổn thương tiền ung thư sớm. Khoảng cách nội soi phụ thuộc có viêm ruột hay không, kết quả lần trước và hướng dẫn áp dụng.
Nhập viện thường cần khi sốt rét run kèm vàng da hoặc đau hạ sườn phải, nghi nhiễm trùng huyết, tụt huyết áp, lú lẫn, nôn mất nước, chảy máu tiêu hóa, cổ trướng đau sốt hoặc suy gan. Đau dữ dội sau ERCP cũng cần đánh giá biến chứng. Một số chít hẹp gây tắc mật phải nhập viện để kháng sinh, chẩn đoán hình ảnh và can thiệp. Không nên tự điều trị viêm đường mật bằng kháng sinh cũ tại nhà.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

