Viêm đường mật nguyên phát (primary biliary cholangitis, PBC) là bệnh gan ứ mật mạn tính trong đó hệ miễn dịch tấn công các ống mật nhỏ nằm trong gan. Quá trình viêm làm ống mật mất dần, acid mật tích tụ và có thể gây ngứa, mệt mỏi, vàng da, khô mắt miệng, tăng lipid hoặc tổn thương xương. Nhiều người chưa có triệu chứng và được phát hiện khi phosphatase kiềm tăng hoặc xét nghiệm kháng thể kháng ty thể dương tính.
PBC trước đây được gọi là “xơ gan mật nguyên phát”, nhưng tên cũ dễ khiến người đọc hiểu nhầm rằng mọi trường hợp đều đã xơ gan. Điều trị sớm bằng ursodeoxycholic acid và đánh giá đáp ứng sinh hóa giúp làm chậm tiến triển ở nhiều người. Trường hợp đáp ứng chưa đạt có thể cần thuốc hàng hai được chuyên gia lựa chọn; ngứa, loãng xương và biến chứng xơ gan cũng phải được điều trị riêng.
Viêm đường mật nguyên phát là bệnh gì?
Viêm đường mật nguyên phát (PBC) là bệnh tự miễn mạn tính nhắm chủ yếu vào các ống mật nhỏ nằm giữa các khoảng cửa của gan. Tổn thương viêm phá hủy dần biểu mô ống mật, làm dòng mật chậm, acid mật tích tụ và kích hoạt xơ hóa. Bệnh có thể được chẩn đoán từ giai đoạn rất sớm, trước khi xuất hiện xơ gan.

Tên tiếng Anh hiện nay là primary biliary cholangitis. Thuật ngữ cũ primary biliary cirrhosis vẫn xuất hiện trong ICD-10 và tài liệu cũ nhưng không phản ánh đầy đủ phổ bệnh. PBC khác với viêm đường mật xơ hóa nguyên phát ở vị trí ống mật bị tổn thương, liên quan với bệnh viêm ruột và hình ảnh đường mật. PBC cũng không phải nhiễm trùng đường mật cấp.
| Tên bệnh | Viêm đường mật nguyên phát |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Primary biliary cholangitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | PBC; xơ gan mật nguyên phát (tên cũ); primary biliary cirrhosis (tên cũ) |
| Mã ICD-10 | K74.3 – Xơ gan mật nguyên phát/Primary biliary cirrhosis trong ICD-10; thuật ngữ lâm sàng hiện dùng là primary biliary cholangitis. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Gan - Mật - Tụy; bệnh gan mật và rối loạn dòng mật |
| Cơ quan ảnh hưởng | Các ống mật nhỏ trong gan bị tổn thương trước tiên; về sau ảnh hưởng nhu mô gan, hệ tĩnh mạch cửa, xương, chuyển hóa lipid và hấp thu vitamin tan trong dầu. |
| Tính chất bệnh | Bệnh gan ứ mật mạn tính, không lây, có cơ chế tự miễn và tiến triển không đồng đều; không phải mọi người bệnh đều đã xơ gan khi được chẩn đoán. |
| Mức độ phổ biến | Bệnh hiếm, gặp nhiều hơn rõ rệt ở nữ và thường được phát hiện ở tuổi trung niên, nhưng nam giới và người trẻ vẫn có thể mắc. Tỷ lệ thay đổi giữa quốc gia và dữ liệu Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm đường mật nguyên phát
Ở người có nền tảng gene nhạy cảm, yếu tố môi trường có thể làm mất dung nạp miễn dịch với kháng nguyên ty thể, đặc biệt phức hợp pyruvate dehydrogenase. Tế bào lympho xâm nhập khoảng cửa và tấn công tế bào biểu mô ống mật nhỏ. Khi ống mật giảm số lượng, acid mật bị giữ lại, gây độc tế bào gan, viêm mạn và hoạt hóa tế bào tạo sợi.
Quá trình tiến triển từ viêm ống mật nhỏ đến xơ hóa, xơ gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Mức độ hoạt động miễn dịch và khả năng đáp ứng với điều trị khác nhau giữa từng người; vì vậy xét nghiệm sinh hóa sau điều trị có giá trị tiên lượng.
- Theo triệu chứng: PBC chưa triệu chứng và PBC có triệu chứng.
- Theo giai đoạn tổn thương gan: viêm ống mật giai đoạn sớm, xơ hóa tiến triển, xơ gan còn bù và xơ gan mất bù.
- Theo đáp ứng điều trị: đáp ứng sinh hóa đạt mục tiêu hoặc đáp ứng chưa đủ sau điều trị nền.
- Thể đặc biệt: PBC âm tính AMA nhưng có kháng thể đặc hiệu khác; hội chứng chồng lấp PBC–viêm gan tự miễn.
PBC là bệnh hiếm và có khác biệt địa lý. Phần lớn người được chẩn đoán là nữ, thường trong độ tuổi trung niên, nhưng bệnh có thể gặp ở nam và người trẻ. Phát hiện tình cờ ngày càng nhiều nhờ xét nghiệm gan định kỳ. Người có bệnh tuyến giáp tự miễn, hội chứng Sjögren, xơ cứng bì hoặc thân nhân bậc một mắc PBC có nguy cơ cao hơn quần thể chung.
Số liệu dịch tễ đại diện toàn quốc tại Việt Nam chưa đầy đủ, nên không nên áp dụng máy móc tỷ lệ từ châu Âu hoặc Bắc Mỹ cho người Việt.
Không áp dụng theo nghĩa đường lây nhiễm. Bệnh hình thành do rối loạn miễn dịch kéo dài: tế bào miễn dịch nhận nhầm cấu trúc của tế bào ống mật nhỏ là mục tiêu, gây viêm và hủy ống mật. Khi dòng mật suy giảm, acid mật tích tụ tiếp tục làm tổn thương nhu mô gan và thúc đẩy xơ hóa.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm đường mật nguyên phát
Nguyên nhân trực tiếp chưa được xác định. Bằng chứng hiện có ủng hộ sự kết hợp giữa khuynh hướng di truyền và yếu tố môi trường gây mất dung nạp miễn dịch. Các yếu tố được nghiên cứu gồm nhiễm trùng, hút thuốc, hóa chất và thay đổi hệ vi sinh, nhưng không có yếu tố nào đủ để giải thích mọi trường hợp.
PBC không do uống rượu, không do sỏi mật và không phải hậu quả của thói quen ăn nhiều chất béo. Những yếu tố này có thể làm gan tổn thương thêm nhưng không phải nguyên nhân cốt lõi của bệnh.
- Không thay đổi được: giới nữ, tuổi trung niên, tiền sử gia đình PBC, một số biến thể gene và cơ địa tự miễn.
- Liên quan môi trường: hút thuốc và một số phơi nhiễm đã được ghi nhận trong nghiên cứu quan sát nhưng không chứng minh nguyên nhân cho từng cá nhân.
- Bệnh đi kèm: bệnh tuyến giáp tự miễn, Sjögren, xơ cứng bì, Raynaud và các bệnh tự miễn khác.
- Yếu tố làm bệnh gan nặng hơn: rượu, viêm gan virus, gan nhiễm mỡ chuyển hóa và thuốc độc gan.
Nhóm cần nghĩ đến PBC khi phosphatase kiềm tăng kéo dài gồm phụ nữ trung niên, người có ngứa không rõ nguyên nhân, mệt kéo dài, bệnh tự miễn khác hoặc thân nhân bậc một mắc PBC. Nam giới ít mắc hơn nhưng có thể được chẩn đoán muộn, vì vậy không nên loại trừ bệnh chỉ dựa vào giới.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm đường mật nguyên phát
Nhiều người không triệu chứng trong nhiều năm. Ngứa và mệt mỏi có thể xuất hiện sớm nhưng mức độ không luôn tương ứng với xơ hóa. Khô mắt, khô miệng và đau xương khớp phản ánh bệnh tự miễn đi kèm. Khi bệnh tiến triển, vàng da, phù, cổ trướng, xuất huyết tiêu hóa hoặc bệnh não gan có thể xuất hiện.
Ngứa có thể tăng về đêm, khi nóng hoặc trong thai kỳ. Mệt mỏi cần được đánh giá thêm vì thiếu máu, suy giáp, rối loạn giấc ngủ và trầm cảm cũng có thể góp phần.
- Mệt mỏi: có thể ảnh hưởng công việc và giấc ngủ nhưng không đặc hiệu cho mức độ bệnh.
- Ngứa: thường không có ban da nguyên phát, có thể khu trú hoặc lan tỏa.
- Khô mắt, khô miệng: thường liên quan hội chứng Sjögren hoặc cơ chế tự miễn.
- Khó chịu hạ sườn phải: thường âm ỉ, không đủ để tự chẩn đoán.
- Đau xương khớp: cần phân biệt bệnh tự miễn và giảm mật độ xương.
- Vàng da, nước tiểu sẫm: thường gợi ý ứ mật rõ hoặc bệnh tiến triển.
- U vàng quanh mắt hoặc dưới da do rối loạn lipid trong ứ mật.
- Tăng sắc tố da không do phơi nắng.
- Phân mỡ, tiêu chảy và sụt cân do kém hấp thu.
- Gãy xương hoặc giảm chiều cao do loãng xương.
- Phù chân, cổ trướng, lách to, xuất huyết tiêu hóa hoặc lú lẫn khi xơ gan mất bù.
Nên đặt lịch khám: khi phosphatase kiềm tăng kéo dài, ngứa không có bệnh da rõ, mệt dai dẳng hoặc có bệnh tự miễn kèm xét nghiệm gan bất thường.
Cần khám trong ngày: khi vàng da mới, đau bụng kèm sốt, ngứa mất ngủ nghiêm trọng, phù hoặc chướng bụng tăng.
Cần tái khám sớm: khi đang dùng thuốc nhưng xét nghiệm không cải thiện, xuất hiện tác dụng phụ, sụt cân, bầm tím hoặc triệu chứng mất bù.
- Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen, đỏ.
- Lú lẫn, ngủ gà, nói khó hoặc thay đổi hành vi.
- Cổ trướng tăng nhanh kèm đau bụng, sốt hoặc khó thở.
- Vàng da tăng nhanh, tiểu ít, ngất hoặc huyết áp thấp.
- Sốt rét run và đau hạ sườn phải, cần loại trừ nhiễm trùng đường mật.
Chẩn đoán Viêm đường mật nguyên phát
PBC được chẩn đoán bằng cách kết hợp mẫu men gan ứ mật với dấu ấn miễn dịch đặc hiệu. Bác sĩ trước hết xác nhận phosphatase kiềm tăng có nguồn gốc gan, làm siêu âm để loại trừ tắc nghẽn đường mật lớn, sau đó xét nghiệm AMA. Nếu AMA âm tính nhưng nghi ngờ cao, kháng thể đặc hiệu PBC và sinh thiết gan có thể giúp xác định.
Đồng thời cần đánh giá giai đoạn xơ hóa, chức năng gan, loãng xương, bệnh tuyến giáp và triệu chứng. Chẩn đoán không nên dựa vào AMA dương tính đơn độc khi men gan hoàn toàn bình thường.
Bác sĩ hỏi về ngứa, mệt, khô mắt miệng, thuốc, rượu, bệnh tự miễn và tiền sử gia đình. Khám tìm vàng da, vết gãi, u vàng, gan lách to, phù, cổ trướng, tuần hoàn bàng hệ và dấu bệnh gan mạn. Huyết áp, cân nặng, khối cơ và nguy cơ gãy xương cũng được đánh giá. Khám tuyến giáp và triệu chứng Sjögren có thể cần thiết.
- Phosphatase kiềm và GGT: phản ánh ứ mật và được dùng theo dõi đáp ứng.
- AMA: dấu ấn điển hình; đa số người bệnh PBC có kết quả dương tính.
- ANA đặc hiệu PBC: anti-gp210 hoặc anti-sp100 hữu ích khi AMA âm tính.
- Bilirubin, albumin, INR, tiểu cầu: đánh giá chức năng gan và nguy cơ tiến triển.
- AST/ALT, IgG: tăng nổi bật có thể gợi ý chồng lấp viêm gan tự miễn.
- Lipid, TSH, vitamin D: đánh giá bệnh đi kèm và biến chứng.
- Công thức máu, creatinine: phục vụ phân tầng nguy cơ và an toàn điều trị.
Siêu âm bụng giúp loại trừ sỏi, khối u và tắc nghẽn ống mật lớn; PBC giai đoạn sớm thường không có hình ảnh đặc hiệu. Elastography đo độ cứng gan hỗ trợ đánh giá xơ hóa và theo dõi. MRCP chỉ cần khi có nghi ngờ bệnh đường mật lớn hoặc chẩn đoán khác, không phải xét nghiệm bắt buộc cho mọi người. Người đã xơ gan cần siêu âm hoặc phương tiện phù hợp để giám sát ung thư gan theo lịch chuyên khoa.
Chẩn đoán PBC thường được xác lập khi có ít nhất hai trong ba đặc điểm: phosphatase kiềm tăng theo kiểu ứ mật; AMA hoặc kháng thể đặc hiệu PBC dương tính; mô bệnh học cho thấy viêm phá hủy ống mật nhỏ không sinh mủ. Sinh thiết không bắt buộc khi xét nghiệm điển hình, nhưng có ích nếu AMA âm tính, aminotransferase tăng nhiều, nghi chồng lấp hoặc bệnh gan khác. Tiêu chí phải được bác sĩ diễn giải sau khi loại trừ tắc nghẽn đường mật.
Điều trị Viêm đường mật nguyên phát
Mục tiêu là giảm hoạt tính ứ mật, ngăn xơ hóa, điều trị triệu chứng và phòng biến chứng. Ursodeoxycholic acid được bắt đầu sớm và duy trì lâu dài nếu dung nạp. Đáp ứng sinh hóa được đánh giá sau một khoảng điều trị thích hợp, thường khoảng một năm, kết hợp bilirubin, phosphatase kiềm và mức xơ hóa để xác định nguy cơ.
Người đáp ứng chưa đủ có thể cần thuốc hàng hai; người mất bù, tăng áp lực tĩnh mạch cửa hoặc nguy cơ cao cần theo dõi tại chuyên khoa gan mật và đánh giá ghép gan khi phù hợp.
Ursodeoxycholic acid (UDCA) là điều trị nền giúp cải thiện sinh hóa và kết cục khi dùng đúng chỉ định. Với người lớn đáp ứng chưa đủ hoặc không dung nạp, elafibranor và seladelpar đã được FDA phê duyệt năm 2024; chúng không được khuyến nghị ở xơ gan mất bù và việc có sẵn tại Việt Nam cần được xác minh. Obeticholic acid đã bị rút khỏi thị trường Hoa Kỳ năm 2025, vì vậy không nên xem là lựa chọn hiện hành mặc định.
Ngứa được điều trị riêng bằng chất gắn acid mật hoặc thuốc chuyên biệt. Linerixibat, một thuốc ức chế IBAT, được FDA phê duyệt tháng 3/2026 cho ngứa ứ mật do PBC ở người lớn; thuốc không thay thế điều trị kiểm soát tiến triển bệnh. Không tự mua hoặc phối hợp các thuốc này.
PBC không thường gây chít hẹp ống mật lớn nên ERCP không có vai trò điều trị thường quy. Nội soi tiêu hóa được dùng để sàng lọc hoặc xử trí giãn tĩnh mạch khi có tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Các thủ thuật giảm ngứa đặc biệt chỉ cân nhắc ở trung tâm chuyên sâu khi triệu chứng kháng trị và đã loại trừ nguyên nhân khác.
Ghép gan là phương án cho xơ gan mất bù, biến chứng không kiểm soát, suy gan, ung thư gan trong tiêu chuẩn ghép hoặc ngứa kháng trị làm suy giảm chất lượng sống nghiêm trọng. PBC có thể tái xuất hiện sau ghép ở một số người nhưng ghép vẫn mang lại lợi ích lớn khi có chỉ định. Phẫu thuật túi mật hoặc đường mật chỉ thực hiện nếu có bệnh khác đi kèm.
- Điều trị khô mắt bằng nước mắt nhân tạo và đánh giá nha khoa khi khô miệng.
- Dưỡng ẩm da, giữ mát và hỗ trợ giấc ngủ trong kiểm soát ngứa.
- Đánh giá mật độ xương, vitamin D, canxi khẩu phần và bài tập chịu trọng lượng.
- Tầm soát suy giáp và bệnh tự miễn đi kèm theo triệu chứng.
- Hỗ trợ tâm lý và điều chỉnh công việc khi mệt mỏi ảnh hưởng chất lượng sống.
- Tư vấn tránh rượu và sản phẩm có nguy cơ độc gan.
Theo dõi định kỳ phosphatase kiềm, bilirubin, AST/ALT, albumin, INR, tiểu cầu, triệu chứng và tác dụng phụ. Độ cứng gan, nguy cơ tăng áp lực tĩnh mạch cửa và điểm tiên lượng có thể được đánh giá theo thời gian. Mật độ xương thường được kiểm tra khi chẩn đoán và lặp lại theo nguy cơ. Người có xơ gan cần giám sát ung thư gan, giãn tĩnh mạch và mất bù. Khi dùng thuốc hàng hai, lịch xét nghiệm phải tuân theo hướng dẫn sản phẩm và chuyên khoa.
PBC là bệnh mạn tính nên điều trị nền thường kéo dài suốt đời. Đáp ứng sinh hóa không được đánh giá sau vài ngày mà cần theo dõi nhiều tháng. Thuốc kiểm soát ngứa có thể điều chỉnh theo triệu chứng, trong khi điều trị loãng xương hoặc thiếu vitamin phụ thuộc kết quả kiểm tra. Ngay cả khi men gan cải thiện, người bệnh vẫn cần tái khám vì nguy cơ xơ hóa và biến chứng không biến mất hoàn toàn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Gan: xơ hóa, xơ gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa, cổ trướng, xuất huyết giãn tĩnh mạch và bệnh não gan.
- Ung thư: nguy cơ ung thư biểu mô tế bào gan tăng ở người xơ gan và một số nhóm nguy cơ cao.
- Xương: giảm mật độ xương, loãng xương và gãy xương.
- Dinh dưỡng: thiếu vitamin tan trong dầu ở bệnh ứ mật tiến triển.
- Chuyển hóa: tăng cholesterol, u vàng; nguy cơ tim mạch cần đánh giá tổng thể thay vì chỉ nhìn một chỉ số.
- Chất lượng sống: ngứa, mệt, rối loạn giấc ngủ, lo âu và trầm cảm.
Tiên lượng PBC đã cải thiện rõ nhờ chẩn đoán sớm và UDCA. Người có bilirubin bình thường, phosphatase kiềm giảm tốt và chưa xơ hóa nặng thường có kết quả thuận lợi hơn. Đáp ứng chưa đủ, bilirubin tăng, albumin giảm, tiểu cầu thấp, độ cứng gan cao và nam giới có thể liên quan nguy cơ tiến triển cao hơn. Thuốc mới cải thiện chỉ số sinh hóa, nhưng một số phê duyệt tăng tốc vẫn cần dữ liệu xác nhận lợi ích lâm sàng dài hạn. Không dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ bằng một chỉ số.
PBC không diễn biến theo kiểu khỏi rồi tái phát hoàn toàn; hoạt tính bệnh có thể dao động và tăng trở lại nếu ngừng điều trị hoặc đáp ứng không bền. Sau ghép gan, bệnh có thể tái xuất hiện ở gan ghép nhưng thường được theo dõi bằng xét nghiệm và sinh thiết khi cần. Tuân thủ thuốc, không tự ngừng điều trị và kiểm soát bệnh gan phối hợp giúp giảm nguy cơ tiến triển.
Hiện chưa có biện pháp phòng mắc PBC vì nguyên nhân chưa rõ. Phòng biến chứng gồm chẩn đoán sớm khi phosphatase kiềm tăng, dùng điều trị nền đều đặn, hạn chế rượu, tiêm chủng viêm gan phù hợp, quản lý cân nặng và tránh thuốc độc gan. Theo dõi xương, vitamin, tăng áp lực tĩnh mạch cửa và ung thư gan ở nhóm chỉ định giúp phát hiện biến chứng sớm. Thành viên gia đình không cần xét nghiệm đại trà nếu không có chỉ định, nhưng nên thông báo tiền sử gia đình cho bác sĩ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm đường mật nguyên phát
Không có chế độ ăn đặc hiệu chữa PBC. Nên ăn đa dạng, đủ protein, rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và chất béo lành mạnh; hạn chế rượu, đường bổ sung và thực phẩm siêu chế biến. Người có xơ gan mất bù, cổ trướng, đái tháo đường hoặc phân mỡ cần kế hoạch riêng. Canxi và vitamin D nên ưu tiên từ chế độ ăn hoặc bổ sung theo đánh giá, không tự dùng liều cao. Tăng cholesterol do PBC cần đánh giá nguy cơ tim mạch toàn diện.
Vận động aerobic và bài tập sức mạnh vừa sức giúp duy trì khối cơ, xương và tâm trạng. Người có mệt nặng nên chia hoạt động thành quãng ngắn, ưu tiên thời điểm nhiều năng lượng. Giữ phòng ngủ mát, dùng vải mềm và tránh tắm quá nóng có thể giảm ngứa. Khi có cổ trướng, chóng mặt, giãn tĩnh mạch lớn hoặc loãng xương, kế hoạch vận động cần được bác sĩ điều chỉnh.
Ghi lại mức ngứa, giấc ngủ, mệt, cân nặng, vòng bụng và khả năng hoạt động. Quan sát vàng da, phù, chướng bụng, bầm tím, phân đen hoặc thay đổi ý thức. Dùng thuốc đúng lịch và mang danh sách thuốc khi tái khám. Không tự dùng máy đo hoặc que thử tại nhà để thay thế bilirubin, phosphatase kiềm và đánh giá xơ hóa tại cơ sở y tế.
- Không tự ngừng UDCA hoặc thuốc hàng hai khi xét nghiệm vừa cải thiện.
- Không dùng obeticholic acid theo thông tin cũ mà chưa được chuyên gia xác nhận tình trạng lưu hành và an toàn.
- Không tự phối hợp fibrate, thuốc giảm ngứa hoặc thảo dược vì nguy cơ tương tác và độc gan.
- Không coi cholesterol tăng trong PBC là lý do tự dùng thuốc hoặc tự kiêng chất béo cực đoan.
- Không bỏ qua loãng xương, khô mắt miệng và mệt mỏi chỉ vì men gan ổn định.
- Không trì hoãn cấp cứu khi nôn máu, phân đen, lú lẫn hoặc cổ trướng đau sốt.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
PBC ở trẻ em cực kỳ hiếm. Trẻ có ứ mật cần ưu tiên tìm bệnh di truyền, teo đường mật, viêm đường mật xơ hóa, viêm gan tự miễn và nguyên nhân chuyển hóa. Không nên áp dụng chẩn đoán PBC người lớn cho trẻ chỉ vì AMA dương tính. Trường hợp nghi ngờ phải được đánh giá tại chuyên khoa gan mật nhi.
Người cao tuổi có thể có mệt, ngứa hoặc biểu hiện mất bù không điển hình; đa thuốc và suy thận làm tăng nguy cơ tương tác. Cần đánh giá té ngã, loãng xương, dinh dưỡng, nhận thức và khả năng tự quản lý thuốc. Mục tiêu điều trị vẫn là kiểm soát bệnh nhưng lựa chọn thuốc hàng hai và theo dõi phải cá thể hóa.
Phần lớn phụ nữ PBC có thể mang thai, đặc biệt khi bệnh còn bù, nhưng ngứa và xét nghiệm gan có thể thay đổi. Xơ gan hoặc tăng áp lực tĩnh mạch cửa làm tăng nguy cơ mẹ và thai, cần tư vấn trước khi mang thai và phối hợp gan mật–sản khoa nguy cơ cao. Không tự ngừng UDCA hay thuốc khác; độ an toàn từng thuốc, kể cả thuốc mới, phải được đánh giá theo dữ liệu hiện có.
Quyết định cho con bú dựa trên tình trạng gan và từng thuốc. UDCA thường được đánh giá riêng theo hướng dẫn chuyên môn; với elafibranor, seladelpar, linerixibat và các thuốc giảm ngứa khác, dữ liệu cho con bú có thể hạn chế nên cần cân nhắc lợi ích–nguy cơ. Không mặc định ngừng cho bú hoặc ngừng điều trị bệnh mà chưa trao đổi với bác sĩ.
PBC là bệnh tự miễn nhưng không đồng nghĩa người bệnh suy giảm miễn dịch. Nếu đang dùng thuốc ức chế miễn dịch vì hội chứng chồng lấp hoặc bệnh khác, nguy cơ nhiễm trùng và tương tác tăng. Sốt, vàng da tăng hoặc đau bụng cần được đánh giá sớm hơn. Tiêm chủng và phòng nhiễm trùng nên được cá thể hóa theo mức ức chế miễn dịch.
Bệnh tuyến giáp tự miễn, Sjögren, xơ cứng bì, Raynaud, bệnh thận và bệnh chuyển hóa có thể cùng tồn tại. Viêm gan virus, uống rượu hoặc gan nhiễm mỡ làm tăng gánh nặng tổn thương gan. Điều trị cần xem xét chức năng thận, nguy cơ tim mạch, xương và toàn bộ thuốc. Nếu có xơ gan, mục tiêu kiểm soát đái tháo đường và huyết áp phải tránh hạ đường huyết hoặc tụt huyết áp quá mức.
Người PBC sau phẫu thuật cần theo dõi chức năng gan, đông máu, nhiễm trùng, thuốc giảm đau và nguy cơ mất bù. Phẫu thuật lớn ở người xơ gan cần đánh giá trước mổ bởi gan mật và gây mê. Không tự ngừng thuốc nền trong giai đoạn quanh mổ; lịch tạm ngừng hoặc dùng lại do đội điều trị quyết định.
Câu hỏi thường gặp về Viêm đường mật nguyên phát
PBC có thể tiến triển đến xơ gan và suy gan, nhưng mức độ nguy hiểm rất khác nhau. Nhiều người được phát hiện sớm và đáp ứng tốt với UDCA có thể duy trì chức năng gan ổn định trong thời gian dài. Nguy cơ cao hơn khi bilirubin tăng, phosphatase kiềm không giảm đủ, xơ hóa nặng hoặc đã có biến chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Vì vậy, đánh giá đáp ứng điều trị và giai đoạn bệnh quan trọng hơn việc chỉ dựa vào có hay không có triệu chứng.
Hiện chưa có thuốc loại bỏ hoàn toàn cơ chế tự miễn của PBC, nhưng bệnh có thể được kiểm soát hiệu quả ở nhiều người. UDCA là điều trị nền; người đáp ứng chưa đủ có thể được cân nhắc thuốc hàng hai phù hợp. Điều trị tốt giúp giảm hoạt tính ứ mật và làm chậm tiến triển, nhưng vẫn cần theo dõi lâu dài. Ghép gan điều trị suy gan giai đoạn cuối, song PBC có thể tái xuất hiện ở gan ghép, nên không được xem là “chữa khỏi tuyệt đối”.
PBC không lây qua ăn uống, tiếp xúc, máu, tình dục hay hô hấp. Đây là bệnh tự miễn phát sinh từ tương tác giữa yếu tố gene và môi trường. Người thân có nguy cơ tương đối cao hơn một chút so với dân số chung, nhưng điều đó không có nghĩa bệnh truyền trực tiếp hoặc mọi thành viên gia đình sẽ mắc. Không cần cách ly hoặc dùng riêng đồ ăn vì PBC. Các bệnh nhiễm trùng gan đi kèm, nếu có, được phòng theo cơ chế riêng.
Điều trị nền bằng UDCA thường được duy trì lâu dài, thường suốt đời nếu có hiệu quả và dung nạp. Thuốc hàng hai có thể được thêm hoặc thay đổi dựa trên đáp ứng và độ an toàn. Thuốc điều trị ngứa được điều chỉnh theo triệu chứng, không nhất thiết giống thời gian dùng thuốc kiểm soát bệnh. Không nên tự ngừng thuốc khi men gan bình thường vì hoạt tính bệnh có thể trở lại và lợi ích bảo vệ gan phụ thuộc điều trị liên tục.
Phần lớn người bệnh có thể và nên vận động đều đặn ở mức phù hợp. Đi bộ nhanh, đạp xe nhẹ, bơi và tập sức mạnh giúp duy trì cơ, xương và tâm trạng. Người có mệt nên chia buổi tập ngắn và tăng dần. Nếu đã xơ gan mất bù, cổ trướng, giãn tĩnh mạch lớn, chóng mặt hoặc loãng xương nặng, loại hình tập cần được bác sĩ điều chỉnh. Dừng tập và đi khám khi đau ngực, khó thở bất thường, ngất hoặc đau bụng tăng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

