Ứ mật trong gan là tình trạng quá trình tạo, bài tiết hoặc vận chuyển mật bị suy giảm ngay tại tế bào gan hay các ống mật nhỏ trong gan, không phải do một viên sỏi đơn thuần chặn ống mật lớn. Người bệnh có thể ngứa dai dẳng, vàng da, nước tiểu sẫm, phân nhạt màu, mệt mỏi hoặc hoàn toàn chưa có triệu chứng dù phosphatase kiềm và gamma-glutamyl transferase đã tăng. Nguyên nhân gồm viêm gan do thuốc, nhiễm trùng nặng, viêm đường mật nguyên phát, viêm đường mật xơ hóa nguyên phát, thai kỳ và một số bệnh di truyền.
Việc xác định đúng nguyên nhân quan trọng hơn chỉ điều trị chỉ số xét nghiệm. Khám sớm, loại trừ tắc mật ngoài gan bằng siêu âm hoặc cộng hưởng từ đường mật, đồng thời xử trí ngứa và thiếu vitamin có thể giảm biến chứng, nhưng người bệnh không nên tự ngừng thuốc đang dùng khi chưa được bác sĩ hướng dẫn.
Ứ mật trong gan là bệnh gì?
Ứ mật trong gan (Intrahepatic cholestasis) không phải là một bệnh duy nhất mà là một hội chứng xảy ra khi mật không được hình thành hoặc vận chuyển bình thường từ tế bào gan vào hệ thống ống mật. Thành phần của mật, đặc biệt là acid mật và bilirubin liên hợp, tích tụ trong gan rồi đi vào máu, gây ngứa, vàng da và tổn thương tế bào.

Điểm quan trọng là phân biệt ứ mật trong gan với ứ mật ngoài gan. Ở thể ngoài gan, dòng mật bị cản bởi sỏi, khối u hoặc chít hẹp ống mật lớn. Ở thể trong gan, siêu âm có thể không thấy đường mật giãn; nguyên nhân thường nằm ở tế bào gan, ống mật nhỏ, miễn dịch, gene, thuốc hoặc bệnh toàn thân. Một người vẫn có thể vừa có cơ chế trong gan vừa có tắc nghẽn lớn, vì vậy chẩn đoán không dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ.
| Tên bệnh | Ứ mật trong gan |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Intrahepatic cholestasis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ứ mật nội tại ở gan; intrahepatic cholestasis; hội chứng ứ mật trong gan |
| Mã ICD-10 | Không có một mã ICD-10 duy nhất cho mọi trường hợp. K83.1 có thể được dùng cho tình trạng tắc nghẽn/ứ mật không đặc hiệu; cần chọn mã theo nguyên nhân, chẳng hạn K71.0 khi bệnh gan do độc chất kèm ứ mật. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Gan - Mật - Tụy; bệnh gan mật và rối loạn dòng mật |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tế bào gan và các ống mật nhỏ nằm trong gan là vị trí chính; kéo dài có thể ảnh hưởng túi mật, ruột do giảm mật, xương do thiếu vitamin D, hệ đông máu do thiếu vitamin K và toàn thân do bệnh gan mạn. |
| Tính chất bệnh | Một hội chứng sinh hóa và lâm sàng, có thể cấp hoặc mạn, do thuốc, nhiễm trùng, thai kỳ, tự miễn, di truyền hoặc bệnh toàn thân; bản thân tình trạng này không lây. |
| Mức độ phổ biến | Mức độ gặp thay đổi rộng theo nguyên nhân. Ứ mật do thuốc, nhiễm trùng nặng, thai kỳ và bệnh gan mật mạn có dịch tễ khác nhau nên không có một tỷ lệ chung đáng tin cậy cho toàn bộ hội chứng. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Ứ mật trong gan
Bình thường, tế bào gan thu nhận acid mật từ máu, tổng hợp thêm thành phần mật rồi bơm chúng qua các protein vận chuyển vào vi quản mật. Khi protein vận chuyển bị ức chế bởi thuốc, đột biến gene, hormone thai kỳ hoặc viêm; hoặc khi các ống mật nhỏ bị phá hủy, mật lưu lại trong tế bào và khoảng cửa. Acid mật tích tụ làm tổn thương màng tế bào, kích hoạt viêm, stress oxy hóa và phản ứng xơ hóa.
Mật xuống ruột ít hơn làm giảm hấp thu chất béo và vitamin A, D, E, K. Nếu quá trình kéo dài, xơ hóa quanh khoảng cửa có thể tiến triển thành xơ gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa và suy chức năng gan. Cơ chế cụ thể khác nhau đáng kể giữa ứ mật do thuốc, nhiễm trùng huyết, bệnh tự miễn và bệnh di truyền.
- Theo thời gian: ứ mật cấp tính và ứ mật mạn tính.
- Theo nguyên nhân: do thuốc/độc chất, nhiễm trùng hoặc viêm, tự miễn, thai kỳ, di truyền, thâm nhiễm, dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa và bệnh toàn thân.
- Theo vị trí tổn thương: ưu thế tế bào gan, ưu thế ống mật nhỏ hoặc hỗn hợp.
- Theo bối cảnh: trẻ sơ sinh, trẻ em, người lớn, người mang thai hoặc người bệnh nặng hồi sức.
Không có số liệu dịch tễ chung cho ứ mật trong gan vì đây là biểu hiện của nhiều bệnh khác nhau. Ứ mật do thuốc có thể gặp ở mọi tuổi; ứ mật thai kỳ chỉ xuất hiện trong thai kỳ; bệnh di truyền thường khởi phát ở trẻ nhỏ nhưng một số thể biểu hiện muộn ở người lớn. Bệnh tự miễn đường mật gặp chủ yếu ở người trưởng thành, trong khi ứ mật do nhiễm trùng huyết thường xuất hiện ở người bệnh nặng.
Dữ liệu tại Việt Nam về toàn bộ hội chứng còn phân tán. Việc ước tính nguy cơ cho từng người cần dựa vào thuốc đang dùng, tuổi, thai kỳ, bệnh nền gan mật và bối cảnh lâm sàng.
Không có đường lây hoặc đường xâm nhập chung. Bệnh hình thành khi yếu tố gây bệnh làm suy chức năng vận chuyển mật của tế bào gan, gây viêm hoặc phá hủy ống mật nhỏ. Với thuốc, quá trình có thể liên quan độc tính trực tiếp hoặc phản ứng miễn dịch không dự đoán được. Với bệnh di truyền, bất thường protein vận chuyển đã có từ khi sinh. Với thai kỳ, hormone cùng yếu tố gene làm giảm thải acid mật. Với nhiễm trùng nặng, cytokine viêm và giảm tưới máu làm rối loạn bài tiết mật.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Ứ mật trong gan
- Thuốc và độc chất: một số kháng sinh, thuốc nội tiết, thuốc chống động kinh, thảo dược hoặc sản phẩm không rõ thành phần có thể gây tổn thương gan kiểu ứ mật.
- Bệnh miễn dịch và đường mật nhỏ: viêm đường mật nguyên phát, viêm đường mật xơ hóa nguyên phát thể ống nhỏ, bệnh liên quan IgG4 hoặc hội chứng chồng lấp.
- Nhiễm trùng và bệnh toàn thân: nhiễm trùng huyết, viêm gan virus, suy tim nặng, bệnh thâm nhiễm và một số ung thư.
- Thai kỳ và hormone: ứ mật trong gan thai kỳ hoặc ảnh hưởng hormone ở người có cơ địa nhạy cảm.
- Di truyền/chuyển hóa: PFIC, BRIC, Alagille, xơ nang và các khiếm khuyết vận chuyển mật.
- Dinh dưỡng và hậu phẫu: dinh dưỡng tĩnh mạch kéo dài, phẫu thuật lớn hoặc bệnh nặng kéo dài.
- Khó thay đổi: tiền sử gia đình bệnh ứ mật di truyền, cơ địa tự miễn, giới nữ ở một số bệnh, từng bị ứ mật trong thai kỳ.
- Có thể điều chỉnh hoặc giám sát: sử dụng nhiều thuốc, tự dùng thảo dược/sản phẩm không rõ nguồn gốc, uống rượu, dinh dưỡng tĩnh mạch kéo dài và kiểm soát kém bệnh nền.
- Bối cảnh nguy cơ cao: thai kỳ, nhiễm trùng huyết, hồi sức tích cực, ghép tạng, bệnh viêm ruột, bệnh gan mạn và phẫu thuật lớn.
Nhóm cần được theo dõi sát gồm người đang dùng thuốc có nguy cơ độc gan, người mang thai có ngứa lòng bàn tay/bàn chân, trẻ sơ sinh vàng da kéo dài, người mắc bệnh tự miễn, người có viêm ruột mạn, bệnh nhân nhiễm trùng nặng hoặc đang nuôi dưỡng tĩnh mạch. Người từng có đợt ứ mật do thuốc hoặc thai kỳ cũng có nguy cơ tái diễn khi tiếp xúc lại yếu tố kích hoạt.
Triệu chứng và dấu hiệu của Ứ mật trong gan
Ứ mật có thể khởi phát âm thầm và chỉ được phát hiện khi phosphatase kiềm, GGT hoặc bilirubin tăng. Khi có triệu chứng, ngứa thường xuất hiện trước vàng da và có thể tăng về đêm, ở lòng bàn tay hoặc bàn chân. Diễn tiến phụ thuộc nguyên nhân: ứ mật do thuốc có thể xuất hiện sau vài ngày đến nhiều tuần, bệnh di truyền có thể tái diễn, còn bệnh tự miễn thường tiến triển chậm.
Trẻ nhỏ dễ biểu hiện kém tăng trưởng; người cao tuổi có thể chủ yếu mệt, chán ăn; người mang thai thường ngứa nhưng không nhất thiết có ban da nguyên phát.
- Ngứa: có thể lan tỏa, tăng về đêm và gây mất ngủ; gãi nhiều tạo vết xước nhưng thường không có tổn thương da nguyên phát.
- Vàng da, vàng mắt: xuất hiện khi bilirubin tích tụ rõ.
- Nước tiểu sẫm: bilirubin liên hợp được thải qua thận.
- Phân nhạt hoặc bạc màu: lượng sắc tố mật xuống ruột giảm.
- Mệt mỏi, chán ăn: không đặc hiệu nhưng thường ảnh hưởng sinh hoạt.
- Đau hoặc tức hạ sườn phải: mức độ thường nhẹ, cần loại trừ nguyên nhân tắc mật lớn nếu đau nhiều.
- Phân mỡ và sụt cân: gợi ý giảm hấp thu chất béo khi ứ mật kéo dài.
- U vàng quanh mắt hoặc gân do rối loạn lipid trong ứ mật mạn.
- Đau xương, yếu cơ hoặc gãy xương do thiếu vitamin D và giảm mật độ xương.
- Dễ bầm tím, chảy máu chân răng hoặc chảy máu kéo dài do thiếu vitamin K.
- Quáng gà do thiếu vitamin A trong trường hợp kém hấp thu kéo dài.
- Lách to, cổ trướng hoặc phù chân khi đã có tăng áp lực tĩnh mạch cửa và xơ gan.
Nên đặt lịch khám: khi ngứa không rõ nguyên nhân kéo dài, xét nghiệm gan có kiểu ứ mật, nước tiểu sẫm hoặc phân nhạt màu.
Cần khám trong ngày: khi vàng da mới xuất hiện, ngứa dữ dội gây mất ngủ, đau hạ sườn phải, nôn nhiều, hoặc người mang thai có ngứa lòng bàn tay/bàn chân.
Cần tái khám sớm: khi đang điều trị mà vàng da tăng, men gan xấu đi, xuất hiện sụt cân, phân mỡ, bầm tím hoặc tác dụng không mong muốn của thuốc.
- Vàng da kèm sốt, rét run và đau bụng dữ dội, có thể gợi ý viêm đường mật hoặc nhiễm trùng nặng.
- Lú lẫn, ngủ gà, co giật hoặc giảm ý thức.
- Nôn ra máu, đi ngoài phân đen, chảy máu không cầm hoặc bầm tím lan nhanh.
- Khó thở, tụt huyết áp, ngất, tiểu rất ít hoặc đau bụng tăng nhanh.
- Người mang thai có giảm cử động thai, ra máu âm đạo, đau đầu dữ dội hoặc đau thượng vị.
Chẩn đoán Ứ mật trong gan
Chẩn đoán bắt đầu bằng xác nhận kiểu tổn thương ứ mật trên xét nghiệm, sau đó phân biệt trong gan với tắc nghẽn ngoài gan. Bác sĩ khai thác thời điểm xuất hiện triệu chứng, thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thảo dược, thai kỳ, nhiễm trùng, tiền sử tự miễn và gia đình. Siêu âm bụng thường là hình ảnh đầu tiên để tìm giãn đường mật hoặc sỏi.
Nếu siêu âm không giải thích được nhưng nghi ngờ vẫn cao, MRCP, xét nghiệm miễn dịch, virus, IgG4, sinh thiết gan hoặc xét nghiệm gene có thể được chỉ định. Người bệnh không nên tự kết luận chỉ dựa vào một chỉ số phosphatase kiềm tăng.
Bác sĩ đánh giá vàng mắt, vết gãi, u vàng, gan lách to, đau hạ sườn phải, phù, cổ trướng, dấu mất nước và biểu hiện bệnh gan mạn. Khám da giúp phân biệt ngứa do ứ mật với bệnh da nguyên phát. Ở thai phụ, cần phối hợp đánh giá sản khoa. Ở trẻ em, cân nặng, chiều cao, phân bạc màu và dị tật đi kèm có giá trị định hướng.
- Phosphatase kiềm và GGT: xác định mẫu ứ mật; phosphatase kiềm cũng có nguồn gốc từ xương nên cần diễn giải theo tuổi và bối cảnh.
- Bilirubin toàn phần/trực tiếp: đánh giá mức độ ứ mật và nguy cơ diễn tiến nặng.
- AST, ALT, albumin, INR: cho biết tổn thương tế bào gan và chức năng tổng hợp của gan.
- Công thức máu, CRP, cấy máu: dùng khi nghi nhiễm trùng.
- AMA, ANA đặc hiệu PBC, IgG/IgG4: định hướng bệnh tự miễn đường mật.
- Xét nghiệm virus và chuyển hóa: lựa chọn theo nguy cơ.
- Acid mật huyết thanh: đặc biệt hữu ích trong thai kỳ hoặc một số bệnh di truyền, nhưng không thay thế đánh giá toàn diện.
Siêu âm bụng là bước đầu để tìm đường mật giãn, sỏi, khối choán chỗ và đánh giá gan, túi mật. MRCP cho hình ảnh toàn bộ cây đường mật không xâm lấn khi cần loại trừ chít hẹp hoặc viêm đường mật xơ hóa. CT hữu ích khi nghi khối u hoặc biến chứng nhưng kém chuyên biệt hơn MRCP cho ống mật. ERCP không dùng thường quy chỉ để chẩn đoán vì có nguy cơ viêm tụy và nhiễm trùng; thủ thuật được dành cho trường hợp cần lấy mẫu hoặc điều trị tắc nghẽn.
Không có một bộ tiêu chuẩn duy nhất cho mọi nguyên nhân ứ mật trong gan. Chẩn đoán thường dựa trên ba thành phần: xét nghiệm cho thấy phosphatase kiềm/GGT tăng ưu thế so với aminotransferase; hình ảnh không chứng minh tắc nghẽn ống mật lớn đủ giải thích; và có bằng chứng lâm sàng, miễn dịch, mô học, gene hoặc phơi nhiễm phù hợp với nguyên nhân trong gan. Với tổn thương gan do thuốc, bác sĩ còn đánh giá mối liên hệ thời gian và loại trừ nguyên nhân khác. Các tiêu chí này không phải công cụ tự chẩn đoán.
Điều trị Ứ mật trong gan
Mục tiêu là xử lý nguyên nhân, giảm tích tụ acid mật, kiểm soát ngứa, phòng thiếu dinh dưỡng và theo dõi xơ hóa. Người có suy gan, nhiễm trùng, rối loạn đông máu hoặc triệu chứng nặng có thể cần nhập viện. Thuốc nghi gây độc gan chỉ được dừng hoặc thay thế sau khi bác sĩ cân nhắc lợi ích–nguy cơ, trừ tình huống cấp cứu đã được nhân viên y tế hướng dẫn.
Điều trị khác nhau hoàn toàn giữa ứ mật thai kỳ, PBC, PSC, nhiễm trùng huyết và bệnh di truyền; vì vậy không có một phác đồ chung cho mọi người.
Thuốc điều trị phụ thuộc nguyên nhân. Ursodeoxycholic acid có vai trò rõ trong viêm đường mật nguyên phát và một số thể ứ mật khác, nhưng không nên tự dùng cho mọi trường hợp. Ngứa thường được xử trí theo bậc bằng chất gắn acid mật, thuốc điều biến chuyển hóa acid mật hoặc thuốc tác động trung ương; lựa chọn cần xem xét tương tác, thai kỳ và chức năng gan. Kháng sinh chỉ dùng khi có nhiễm trùng. Vitamin A, D, E, K được bổ sung khi có thiếu hụt hoặc nguy cơ cao, kèm theo xét nghiệm theo dõi để tránh quá liều.
Can thiệp nội soi hoặc dẫn lưu không phải điều trị thường quy cho ứ mật thuần túy trong gan. ERCP, đặt stent hoặc dẫn lưu chỉ được cân nhắc khi hình ảnh phát hiện chít hẹp, sỏi hoặc tắc nghẽn đường mật lớn kèm theo. Lọc huyết tương, dẫn lưu mật mũi hoặc các kỹ thuật đặc biệt cho ngứa kháng trị chỉ áp dụng tại trung tâm chuyên sâu sau khi điều trị chuẩn thất bại.
Phẫu thuật không có vai trò chung nếu không có nguyên nhân giải phẫu cần sửa chữa. Ghép gan có thể được xem xét khi bệnh gan ứ mật tiến triển đến mất bù, suy gan, biến chứng không kiểm soát hoặc ngứa kháng trị làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống. Quyết định dựa trên đánh giá đa chuyên khoa, mức độ bệnh và khả năng ghép.
- Dưỡng ẩm da, tắm nước ấm vừa, giữ phòng mát và mặc vải mềm để giảm kích thích ngứa.
- Cắt móng tay ngắn và điều trị vết xước để hạn chế nhiễm trùng da.
- Đánh giá dinh dưỡng, cân nặng, phân mỡ và vitamin tan trong dầu khi ứ mật kéo dài.
- Kiểm tra mật độ xương ở người có nguy cơ; duy trì vận động chịu trọng lượng nếu an toàn.
- Hỗ trợ giấc ngủ và sức khỏe tinh thần vì ngứa mạn và mệt mỏi có thể gây lo âu, trầm cảm.
Theo dõi gồm mức độ ngứa, màu da và nước tiểu, cân nặng, tác dụng phụ thuốc, phosphatase kiềm, GGT, bilirubin, AST/ALT, albumin và INR. Tần suất phụ thuộc nguyên nhân và độ nặng. Người bệnh mạn có thể cần đánh giá xơ hóa bằng elastography, siêu âm biến chứng, vitamin tan trong dầu và mật độ xương. Hãy liên hệ bác sĩ nếu vàng da tăng, sốt, đau bụng, chảy máu, lú lẫn hoặc không dung nạp thuốc.
Thời gian rất khác nhau. Ứ mật do thuốc hoặc nhiễm trùng có thể cải thiện trong vài tuần đến nhiều tháng sau khi xử lý nguyên nhân, nhưng bilirubin đôi khi giảm chậm. Bệnh tự miễn và di truyền thường cần theo dõi lâu dài, có thể suốt đời. Ứ mật thai kỳ thường giảm sau sinh nhưng vẫn cần kiểm tra xác nhận men gan trở về bình thường. Không thể cam kết thời điểm hết ngứa hoặc bình thường hóa xét nghiệm cho từng người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Ngắn hạn: ngứa mất ngủ, mất nước do ăn uống kém, nhiễm trùng da do gãi.
- Dinh dưỡng: kém hấp thu chất béo, thiếu vitamin A, D, E, K, chảy máu và loãng xương.
- Gan mật: viêm đường mật, xơ hóa, xơ gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa, cổ trướng, giãn tĩnh mạch và bệnh não gan.
- Do điều trị: tương tác thuốc, tiêu chảy, độc tính gan hoặc quá liều vitamin nếu dùng không được giám sát.
- Thai kỳ: một số thể ứ mật liên quan nguy cơ cho thai, cần quản lý sản khoa chuyên biệt.
Tiên lượng phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân, mức bilirubin, chức năng tổng hợp của gan, mức xơ hóa và đáp ứng điều trị. Nhiều trường hợp cấp có thể hồi phục khi loại bỏ yếu tố gây bệnh; ngược lại, bệnh tự miễn hoặc di truyền có thể tiến triển mạn và cần điều trị lâu dài. Phát hiện trước khi hình thành xơ gan, tuân thủ theo dõi và kiểm soát biến chứng thường cải thiện kết quả. Không nên dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ một lần xét nghiệm.
Ứ mật có thể tái phát nếu người bệnh tiếp xúc lại thuốc gây tổn thương, mang thai lần sau, nhiễm trùng nặng hoặc có bệnh di truyền theo đợt. Không tự dùng lại thuốc từng bị nghi ngờ gây độc gan nếu chưa được chuyên gia đánh giá. Người có tiền sử ứ mật thai kỳ hoặc ứ mật do thuốc nên thông báo sớm cho bác sĩ trong lần mang thai hoặc kê đơn mới.
- Chỉ dùng thuốc, thảo dược và thực phẩm bổ sung có nguồn gốc rõ ràng; báo cho bác sĩ toàn bộ sản phẩm đang dùng.
- Không tái sử dụng thuốc đã từng gây tổn thương gan nếu chưa có ý kiến chuyên khoa.
- Tiêm chủng viêm gan phù hợp và hạn chế rượu để giảm tổn thương gan phối hợp.
- Quản lý sớm nhiễm trùng, bệnh tự miễn, bệnh viêm ruột và bệnh gan nền.
- Người từng ứ mật thai kỳ cần khám sản khoa sớm ở lần mang thai sau.
- Phòng biến chứng bằng theo dõi vitamin, xương và xơ hóa theo lịch bác sĩ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Ứ mật trong gan
Ăn đủ năng lượng và protein, ưu tiên thực phẩm ít chế biến, rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp. Khi có phân mỡ hoặc sụt cân, chuyên gia dinh dưỡng có thể điều chỉnh loại chất béo và bổ sung vitamin tan trong dầu dựa trên xét nghiệm. Hạn chế rượu và tránh chế độ thanh lọc gan, nhịn ăn kéo dài hoặc dùng liều cao vitamin không được chỉ định. Người có cổ trướng hoặc bệnh gan mất bù cần kế hoạch muối và dinh dưỡng riêng.
Duy trì vận động vừa sức giúp bảo vệ cơ và xương, nhưng nên giảm cường độ khi mệt nhiều, chóng mặt hoặc có bệnh gan mất bù. Giữ lịch ngủ đều, phòng mát và quần áo thoáng có thể giảm ngứa về đêm. Tránh lái xe hoặc làm việc trên cao nếu thuốc gây buồn ngủ. Người có cổ trướng, giãn tĩnh mạch hoặc nguy cơ gãy xương cần được hướng dẫn bài tập cá thể hóa.
Có thể ghi nhật ký mức ngứa, giấc ngủ, màu nước tiểu/phân, cân nặng và thời điểm dùng thuốc. Theo dõi dấu vàng da tăng, sốt, đau bụng, phù, chướng bụng, bầm tím hoặc thay đổi ý thức. Thiết bị tại nhà không thay thế xét nghiệm gan; không tự điều chỉnh thuốc dựa trên màu da hay một kết quả xét nghiệm đơn lẻ.
- Không tự ngừng thuốc kê đơn hoặc tự dùng lại thuốc từng nghi gây ứ mật.
- Không dùng thuốc nam, thuốc “giải độc gan” hay thực phẩm bổ sung không rõ thành phần.
- Không gãi mạnh, tắm nước quá nóng hoặc dùng hóa chất da gây kích ứng khi đang ngứa.
- Không tự bổ sung vitamin A, D, E, K liều cao vì có thể gây độc.
- Không trì hoãn khám khi vàng da kèm sốt, đau bụng, chảy máu hoặc lú lẫn.
- Không uống rượu trong giai đoạn đang đánh giá tổn thương gan.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, vàng da kéo dài, phân bạc màu, nước tiểu sẫm, ngứa, chậm tăng trưởng hoặc gan lách to cần đánh giá sớm vì có thể liên quan teo đường mật, Alagille, PFIC, nhiễm trùng hoặc bệnh chuyển hóa. Xét nghiệm và ngưỡng bình thường của phosphatase kiềm khác người lớn. Điều trị dinh dưỡng, vitamin và xét nghiệm gene phải do bác sĩ nhi khoa gan mật thực hiện.
Người cao tuổi dễ có biểu hiện không điển hình như mệt, chán ăn, lú lẫn và sụt cân; đồng thời thường dùng nhiều thuốc nên nguy cơ tương tác và tổn thương gan do thuốc cao hơn. Cần rà soát toàn bộ đơn thuốc, chức năng thận, nguy cơ té ngã, loãng xương và khả năng tuân thủ. Liều và lựa chọn thuốc giảm ngứa phải được cá thể hóa.
Ngứa mới xuất hiện trong thai kỳ, nhất là lòng bàn tay và bàn chân, cần xét nghiệm acid mật và chức năng gan để đánh giá ứ mật trong gan thai kỳ và loại trừ bệnh khác. Tình trạng này có thể liên quan nguy cơ cho thai nên cần phối hợp sản khoa–gan mật, theo dõi thai và lập kế hoạch sinh theo mức nguy cơ. Không tự dùng thuốc chống ngứa hoặc ngừng thuốc đang điều trị nếu chưa hỏi bác sĩ.
Khả năng cho con bú phụ thuộc nguyên nhân ứ mật và thuốc đang dùng. Nhiều trường hợp có thể tiếp tục cho bú sau khi đánh giá lợi ích–nguy cơ, nhưng một số thuốc điều trị ngứa hoặc bệnh gan có thể cần điều chỉnh thời điểm dùng, theo dõi trẻ hoặc lựa chọn khác. Không mặc định ngừng cho bú và cũng không tự cho rằng mọi thuốc đều an toàn.
Người suy giảm miễn dịch có thể bị nhiễm trùng đường mật, virus hoặc bệnh thâm nhiễm với biểu hiện kín đáo nhưng tiến triển nhanh. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn khi có sốt nhẹ, vàng da hoặc men gan xấu đi. Cần phối hợp chuyên khoa để cân bằng điều trị nguyên nhân với nguy cơ nhiễm trùng và tương tác thuốc.
Suy tim, bệnh thận, bệnh viêm ruột, bệnh tuyến giáp tự miễn, đái tháo đường, béo phì và bệnh gan mạn có thể làm thay đổi nguyên nhân, tiên lượng và lựa chọn thuốc. Người có xơ gan cần đánh giá cổ trướng, giãn tĩnh mạch và bệnh não gan. Bất kỳ thay đổi điều trị nào cũng phải cân nhắc chức năng gan–thận và toàn bộ thuốc đang dùng.
Ứ mật sau phẫu thuật có thể liên quan gây mê, thuốc, nhiễm trùng, thiếu máu cục bộ, dinh dưỡng tĩnh mạch hoặc biến chứng đường mật. Vàng da tăng nhanh, sốt, đau bụng hoặc dịch dẫn lưu bất thường cần báo ngay cho đội phẫu thuật. Không nên quy mọi thay đổi men gan là phản ứng bình thường sau mổ.
Câu hỏi thường gặp về Ứ mật trong gan
Ứ mật trong gan có thể nhẹ và hồi phục, nhưng cũng có thể là dấu hiệu của tổn thương gan nghiêm trọng. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc nguyên nhân, bilirubin, khả năng đông máu, chức năng gan và thời gian kéo dài. Ngứa đơn thuần thường không đe dọa tính mạng, song vàng da kèm sốt, đau bụng, lú lẫn hoặc chảy máu có thể báo hiệu nhiễm trùng, suy gan hay biến chứng cần cấp cứu. Vì vậy, mục tiêu không chỉ là giảm ngứa mà còn tìm đúng nguyên nhân và theo dõi biến chứng.
Một số nguyên nhân có thể hồi phục hoàn toàn, ví dụ ứ mật liên quan thuốc sau khi được bác sĩ xử trí hoặc ứ mật do nhiễm trùng khi bệnh nền được kiểm soát. Những bệnh tự miễn, di truyền hoặc bệnh đường mật mạn thường không “khỏi” theo nghĩa chấm dứt vĩnh viễn, nhưng có thể kiểm soát và làm chậm tiến triển. Thời gian men gan và bilirubin trở về bình thường có thể kéo dài hơn thời gian triệu chứng cải thiện. Không nên tự đánh giá khỏi bệnh chỉ vì hết ngứa.
Bản thân ứ mật trong gan không lây từ người sang người. Đây là hậu quả của rối loạn tạo hoặc vận chuyển mật do thuốc, miễn dịch, hormone, gene, nhiễm trùng toàn thân hoặc bệnh gan. Một số nguyên nhân nền như viêm gan virus có thể lây theo đường riêng của virus, nhưng người tiếp xúc không “bị lây ứ mật”. Vì vậy, biện pháp phòng ngừa cần dựa vào nguyên nhân được xác định, không phải cách ly người bệnh chỉ vì vàng da hoặc ngứa.
Phần lớn người bệnh nên ăn đa dạng, đủ năng lượng và protein, ưu tiên rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm ít chế biến. Cần hạn chế rượu, sản phẩm “thải độc gan” và thực phẩm bổ sung không rõ thành phần. Nếu có phân mỡ, sụt cân hoặc thiếu vitamin tan trong dầu, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng sẽ điều chỉnh chế độ và bổ sung theo xét nghiệm. Không có một món ăn đơn lẻ nào làm thông mật hoặc thay thế điều trị nguyên nhân.
Nhập viện có thể cần thiết khi vàng da tăng nhanh, sốt rét run, đau bụng nhiều, nôn mất nước, huyết áp thấp, lú lẫn, chảy máu, INR tăng, suy thận hoặc nghi suy gan cấp. Thai phụ có acid mật tăng cao, giảm cử động thai hoặc dấu sản khoa bất thường cũng cần đánh giá khẩn. Quyết định nhập viện dựa trên toàn trạng và xét nghiệm, không chỉ dựa vào mức ngứa. Khi có dấu hiệu nặng, hãy đến cấp cứu thay vì chờ lịch khám thường.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

