Bệnh não gan là rối loạn chức năng não xảy ra khi gan suy giảm khả năng chuyển hóa độc chất hoặc khi máu từ hệ tĩnh mạch cửa đi vòng qua gan. Người bệnh có thể thay đổi giấc ngủ, giảm tập trung, nói chậm, run vỗ bàn tay, lú lẫn, buồn ngủ hoặc hôn mê. Tình trạng này thường xuất hiện trên nền xơ gan mất bù, chảy máu tiêu hóa, nhiễm trùng, táo bón, mất nước, rối loạn điện giải, suy thận hoặc sau đặt TIPS. Bệnh não gan có thể diễn tiến nhanh và làm tăng nguy cơ té ngã, sặc, tai nạn và nhập viện. Chẩn đoán chủ yếu dựa vào lâm sàng sau khi loại trừ đột quỵ, hạ đường huyết, nhiễm độc thuốc và các nguyên nhân khác. Phát hiện sớm yếu tố thúc đẩy, điều trị phù hợp và theo dõi sát có thể giúp cải thiện ý thức, giảm tái phát và hỗ trợ đánh giá ghép gan khi cần.
Bệnh não gan là bệnh gì?
Bệnh não gan (Hepatic encephalopathy) là hội chứng rối loạn thần kinh và tâm thần do gan không còn xử lý hiệu quả các chất độc sinh ra trong cơ thể, hoặc do máu từ ruột đi qua các đường nối cửa-chủ mà không được gan “lọc”. Khái niệm này bao gồm một phổ rộng: từ bệnh não gan kín đáo, chỉ biểu hiện bằng giảm tốc độ xử lý thông tin hoặc rối loạn chú ý, đến bệnh não gan rõ với mất định hướng, thay đổi hành vi, run vỗ và hôn mê.

Bệnh không đồng nghĩa với mọi trường hợp tăng amoniac máu; một người có amoniac cao chưa chắc có bệnh não gan, và mức amoniac không phản ánh chính xác độ nặng ở từng cá nhân. Bệnh cũng cần được phân biệt với mê sảng do nhiễm trùng, đột quỵ, hạ đường huyết, cai rượu, suy thận, tác dụng thuốc hoặc rối loạn tâm thần. Trong xơ gan, bệnh não gan là dấu hiệu mất bù quan trọng và thường đòi hỏi đánh giá toàn diện nguyên nhân thúc đẩy cũng như khả năng ghép gan.
| Tên bệnh | Bệnh não gan |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hepatic encephalopathy |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hội chứng não gan; bệnh não cửa-chủ; portosystemic encephalopathy; hôn mê gan là biểu hiện nặng của bệnh não gan |
| Mã ICD-10 | K76.82 theo ICD-10-CM; trong một số hệ thống ICD-10 của WHO, bệnh não gan có thể được mã hóa cùng nguyên nhân suy gan hoặc bệnh gan nền |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Gan - Mật - Tụy; biến chứng của bệnh gan mạn và tăng áp lực tĩnh mạch cửa |
| Cơ quan ảnh hưởng | Não và hệ thần kinh trung ương bị ảnh hưởng trực tiếp; gan, hệ tuần hoàn cửa-chủ, ruột và thận thường liên quan đến cơ chế hoặc yếu tố thúc đẩy |
| Tính chất bệnh | Biến chứng thần kinh-tâm thần do suy chức năng gan hoặc luồng thông cửa-chủ; có thể thoáng qua, tái diễn hoặc dai dẳng; không phải bệnh truyền nhiễm |
| Mức độ phổ biến | Khá thường gặp ở người xơ gan mất bù hoặc có shunt cửa-chủ; tần suất tăng khi bệnh gan nặng và sau các đợt mất bù |
| Bệnh có lây không? | Không, bệnh não gan không lây từ người sang người |
| Đường lây | Không áp dụng vì đây là biến chứng chuyển hóa-thần kinh của bệnh gan, không phải nhiễm trùng lây truyền |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh não gan
Suy gan và shunt cửa-chủ làm giảm khả năng chuyển hóa amoniac cùng nhiều chất có hoạt tính thần kinh. Amoniac từ ruột đi vào tuần hoàn, vượt qua hàng rào máu não và được tế bào hình sao chuyển thành glutamine, gây rối loạn thẩm thấu, phù tế bào và thay đổi dẫn truyền thần kinh. Viêm toàn thân, nhiễm trùng, rối loạn hệ vi sinh đường ruột, stress oxy hóa, hạ natri máu và mất cơ làm tăng độ nhạy của não với độc chất. Cơ xương bình thường góp phần khử amoniac; vì vậy sarcopenia khiến độc chất tích tụ dễ hơn. Kết quả là mạng lưới chú ý, vận động, giấc ngủ và ý thức bị ảnh hưởng, tạo nên phổ triệu chứng từ kín đáo đến hôn mê.
Bệnh não gan thường được phân loại theo nguyên nhân thành type A do suy gan cấp, type B do shunt cửa-chủ không có bệnh gan tế bào rõ và type C do xơ gan. Theo biểu hiện, bệnh được chia thành bệnh não gan kín đáo và bệnh não gan rõ. Thang West Haven mô tả mức độ từ độ 0 hoặc tối thiểu đến độ IV hôn mê. Theo diễn tiến, có thể là đợt đơn lẻ, tái diễn hoặc dai dẳng. Việc phân loại giúp bác sĩ lựa chọn mức theo dõi, đánh giá đường thở, tìm yếu tố thúc đẩy, cân nhắc dự phòng tái phát và xác định thời điểm đánh giá ghép gan.
Bệnh não gan xuất hiện chủ yếu ở người xơ gan mất bù và sau các can thiệp tạo shunt cửa-chủ như TIPS. Dạng kín đáo có thể bị bỏ sót vì người bệnh vẫn giao tiếp bình thường nhưng giảm chú ý, phản xạ hoặc khả năng lái xe. Nguy cơ tăng theo mức độ suy gan, tiền sử đợt bệnh não gan, suy dinh dưỡng, mất cơ, hạ natri máu và nhiều lần nhập viện. Dữ liệu chuyên biệt cho cộng đồng Việt Nam còn hạn chế; gánh nặng thực tế có thể cao hơn số ca được ghi nhận do các biểu hiện nhẹ dễ bị quy cho tuổi tác, mất ngủ hoặc stress.
Độc chất chủ yếu phát sinh trong lòng ruột từ chuyển hóa protein và hoạt động của vi khuẩn. Khi gan suy hoặc có đường nối cửa-chủ, các chất này đi vào tuần hoàn toàn thân thay vì được chuyển hóa tại gan. Mất cơ, suy thận, táo bón và chảy máu tiêu hóa làm lượng nitơ và amoniac tăng thêm. Đây là quá trình nội sinh, không phải đường lây giữa người với người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh não gan
Nguyên nhân nền thường là xơ gan mất bù, suy gan cấp hoặc shunt cửa-chủ. Trên nền đó, đợt bệnh não gan thường bị khởi phát bởi nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa, táo bón, mất nước, dùng lợi tiểu quá mức, hạ natri máu, hạ kali máu, suy thận, bí tiểu, thiếu oxy, phẫu thuật, TIPS hoặc dùng benzodiazepine, opioid và các thuốc an thần khác. Một số trường hợp không tìm thấy yếu tố thúc đẩy rõ. Phân biệt nguyên nhân nền và yếu tố khởi phát rất quan trọng vì chỉ điều trị triệu chứng mà bỏ sót nhiễm trùng hoặc chảy máu có thể làm bệnh tiếp tục nặng.
Yếu tố khó thay đổi gồm xơ gan mất bù, tiền sử bệnh não gan, shunt cửa-chủ lớn, TIPS và mức độ suy gan cao. Yếu tố có thể can thiệp gồm táo bón, mất nước, nhiễm trùng chưa điều trị, chảy máu tiêu hóa, dùng rượu, thuốc an thần, rối loạn điện giải, suy dinh dưỡng và không tuân thủ kế hoạch điều trị. Nhận diện sớm các yếu tố có thể sửa đổi giúp giảm số đợt tái phát.
Người xơ gan đã có cổ trướng, xuất huyết do giãn tĩnh mạch, nhiễm trùng dịch báng hoặc suy thận có nguy cơ cao hơn. Người cao tuổi, người mất cơ, dinh dưỡng kém, dùng nhiều thuốc tác động thần kinh, sống một mình hoặc không có người chăm sóc cũng dễ bị phát hiện muộn. Sau TIPS, nguy cơ tăng ở người từng có bệnh não gan, tuổi cao hoặc chức năng gan kém.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh não gan
Triệu chứng có thể xuất hiện từ từ trong vài ngày hoặc tăng nhanh trong vài giờ khi có nhiễm trùng, chảy máu hay rối loạn chuyển hóa. Dạng nhẹ thường gây đảo lộn giấc ngủ, khó tập trung, phản ứng chậm và thay đổi tinh tế về tính cách. Khi nặng hơn, người bệnh mất định hướng, nói không rõ, run vỗ, đi không vững, ngủ gà và cuối cùng có thể hôn mê. Biểu hiện ở người cao tuổi đôi khi chỉ là té ngã, giảm ăn hoặc “khác thường” so với nền.
- Rối loạn giấc ngủ, thường ngủ ngày và thức đêm, kèm mệt mỏi hoặc giảm tập trung.
- Thay đổi hành vi, cáu gắt, thờ ơ, phản ứng chậm hoặc khó thực hiện công việc quen thuộc.
- Lú lẫn, mất định hướng thời gian và địa điểm, nói chậm hoặc nói không rõ.
- Run vỗ bàn tay khi duỗi cổ tay, nhưng dấu hiệu này không xuất hiện ở mọi người bệnh.
- Đi đứng không vững, phối hợp kém và tăng nguy cơ té ngã hoặc tai nạn.
- Buồn ngủ tăng dần, khó đánh thức trong bệnh não gan mức độ nặng.
- Kích động hoặc hành vi bất thường nổi bật, đôi khi dễ nhầm với rối loạn tâm thần nguyên phát.
- Co giật, dấu thần kinh khu trú hoặc đau đầu dữ dội; các dấu hiệu này buộc phải tìm nguyên nhân não khác.
- Mùi hơi thở ngọt hoặc mốc đặc trưng có thể xuất hiện nhưng không đủ giá trị chẩn đoán.
Nên đặt lịch khám khi người xơ gan có đảo lộn giấc ngủ, giảm tập trung, quên việc, phản ứng chậm hoặc thay đổi tính cách. Cần khám trong ngày nếu xuất hiện run vỗ, đi không vững, lú lẫn mới, sốt, tiêu chảy nhiều, táo bón kéo dài, giảm lượng nước tiểu hoặc dùng nhầm thuốc an thần. Cần tái khám sớm sau một đợt bệnh não gan để rà soát yếu tố thúc đẩy, thuốc đang dùng, dinh dưỡng, nguy cơ tái phát và chỉ định đánh giá ghép gan.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu khi có lú lẫn tăng nhanh, không nhận ra người thân, ngủ gà khó đánh thức, hôn mê, co giật, sặc, khó thở, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, sốt cao, tụt huyết áp hoặc giảm rõ lượng nước tiểu. Không để người bệnh tự lái xe, không ép ăn uống khi ý thức kém và không trì hoãn để thử thuốc nam hay mẹo dân gian. Nếu nghi hạ đường huyết hoặc đột quỵ, vẫn cần xử trí cấp cứu vì các tình trạng này có thể giống bệnh não gan.
Chẩn đoán Bệnh não gan
Bệnh não gan được chẩn đoán bằng cách kết hợp tiền sử bệnh gan, diễn tiến ý thức, khám thần kinh và tìm yếu tố thúc đẩy. Bác sĩ đồng thời loại trừ nhiễm trùng, hạ đường huyết, rối loạn điện giải, suy thận, thiếu oxy, chảy máu nội sọ, đột quỵ, cai rượu và tác dụng thuốc. Không có một xét nghiệm đơn lẻ xác nhận bệnh trong mọi trường hợp. Nồng độ amoniac, điện não đồ hoặc test tâm thần kinh có thể hỗ trợ nhưng phải được diễn giải trong bối cảnh lâm sàng.
Bác sĩ đánh giá mức tỉnh táo, định hướng, khả năng làm theo lệnh, lời nói, dáng đi, run vỗ, dấu thần kinh khu trú và nguy cơ mất đường thở. Khám toàn thân tìm sốt, mất nước, phù, cổ trướng, xuất huyết tiêu hóa, mùi rượu, dấu nhiễm trùng và tác dụng thuốc. Người chăm sóc thường cung cấp thông tin quan trọng về mức nhận thức nền, thời điểm thay đổi và việc dùng thuốc gần đây.
Xét nghiệm thường gồm đường huyết, công thức máu, điện giải, ure, creatinine, chức năng gan, đông máu, khí máu khi cần và xét nghiệm tìm nhiễm trùng. Amoniac máu có thể được đo nhưng kết quả cao không đủ xác nhận bệnh, còn kết quả bình thường khiến bác sĩ phải xem lại chẩn đoán. Cấy máu, cấy nước tiểu và chọc dò dịch báng được cân nhắc khi nghi nhiễm trùng. Test tâm thần kinh hoặc đo tần số nhấp nháy tới hạn có thể phát hiện dạng kín đáo tại cơ sở chuyên khoa.
CT hoặc MRI não không chẩn đoán bệnh não gan thường quy nhưng được chỉ định khi có chấn thương đầu, dấu thần kinh khu trú, co giật, đau đầu mới, dùng thuốc chống đông hoặc diễn tiến không điển hình để loại trừ xuất huyết và đột quỵ. Siêu âm, CT bụng hoặc đánh giá TIPS có thể giúp tìm shunt cửa-chủ lớn, tắc nghẽn hoặc biến chứng bệnh gan nền.
Chẩn đoán bệnh não gan rõ dựa trên hội chứng thần kinh-tâm thần tương thích ở người suy gan hoặc có shunt cửa-chủ, sau khi đã loại trừ hợp lý các nguyên nhân khác. Thang West Haven được dùng để mô tả mức độ lâm sàng; bệnh não gan kín đáo cần các test tâm thần kinh hoặc sinh lý thần kinh đã chuẩn hóa. Tiêu chuẩn này phục vụ bác sĩ và không nên dùng như công cụ tự chẩn đoán tại nhà.
Điều trị Bệnh não gan
Mục tiêu điều trị là bảo vệ đường thở và tuần hoàn, xác định rồi xử lý yếu tố thúc đẩy, giảm gánh độc chất từ ruột, phòng tái phát và đánh giá mức độ suy gan. Người lú lẫn vừa-nặng thường cần nhập viện. Điều trị nhiễm trùng, xuất huyết, mất nước, táo bón, rối loạn điện giải hoặc suy thận phải tiến hành song song với thuốc điều trị bệnh não gan. Đợt tái diễn hoặc bệnh gan mất bù cần được bác sĩ chuyên khoa gan mật đánh giá khả năng ghép gan.
Lactulose thường được dùng để tăng đào thải nitơ qua ruột và điều chỉnh theo đáp ứng lâm sàng dưới hướng dẫn y tế; dùng quá mức có thể gây tiêu chảy, mất nước và rối loạn điện giải. Rifaximin có thể được bổ sung ở người tái phát hoặc đáp ứng chưa đủ nhằm giảm sản xuất độc chất từ vi khuẩn đường ruột. Kháng sinh, thuốc cầm máu, điện giải hoặc thuốc khác chỉ được dùng khi có yếu tố thúc đẩy tương ứng. Không tự mua thuốc an thần, thuốc ngủ, opioid hoặc thảo dược vì chúng có thể làm ý thức xấu đi.
Đặt nội khí quản được cân nhắc khi người bệnh không bảo vệ được đường thở. Nội soi can thiệp cần thiết nếu có xuất huyết tiêu hóa. Ở bệnh não gan dai dẳng do shunt cửa-chủ lớn hoặc sau TIPS, bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc nút shunt hoặc thu nhỏ TIPS sau khi đánh giá nguy cơ tái xuất huyết và cổ trướng. Các thủ thuật này không phù hợp cho mọi người bệnh.
Ghép gan là phương án có khả năng điều trị nguyên nhân nền ở người bệnh não gan do xơ gan giai đoạn cuối đáp ứng tiêu chuẩn. Quyết định dựa trên mức độ suy gan, bệnh đồng mắc, khả năng phục hồi thần kinh, tình trạng nhiễm trùng và đánh giá của hội đồng ghép. Phẫu thuật não không có vai trò trong bệnh não gan thông thường.
Đảm bảo môi trường yên tĩnh, phòng té ngã, giám sát ăn uống khi ý thức giảm và hỗ trợ định hướng bằng đồng hồ, ánh sáng ban ngày cùng người thân quen. Dinh dưỡng cần đủ năng lượng và protein theo chỉ định; bữa nhỏ và bữa phụ tối muộn thường hữu ích ở xơ gan. Người chăm sóc nên được hướng dẫn nhận biết thay đổi nhận thức sớm, theo dõi đi tiêu khi có đơn lactulose và tránh để người bệnh lái xe trong giai đoạn chưa ổn định.
Theo dõi mức tỉnh táo, định hướng, số lần và tính chất đi tiêu khi dùng lactulose, dấu mất nước, điện giải, chức năng thận, nhiễm trùng và chảy máu. Sau xuất viện, cần rà soát thuốc gây buồn ngủ, tuân thủ rifaximin nếu được kê, tình trạng dinh dưỡng và khả năng tự sinh hoạt. Tái lú lẫn, giảm nước tiểu, sốt hoặc nôn ra máu phải liên hệ bác sĩ ngay.
Một đợt bệnh não gan có thể cải thiện trong vài giờ đến vài ngày nếu yếu tố thúc đẩy được xử lý, nhưng thời gian thay đổi theo độ nặng và bệnh gan nền. Dự phòng tái phát có thể cần kéo dài nhiều tháng hoặc lâu hơn. Không nên ngừng thuốc chỉ vì ý thức đã khá hơn; bác sĩ sẽ quyết định thời điểm giảm, duy trì hoặc thay đổi kế hoạch.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm sặc và viêm phổi hít, té ngã, chấn thương, mất khả năng lái xe, suy dinh dưỡng, mất cơ, nhập viện lặp lại và giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh lẫn người chăm sóc. Bệnh nặng có thể dẫn đến hôn mê, suy hô hấp hoặc tử vong, đặc biệt khi đi kèm nhiễm trùng, xuất huyết hoặc suy đa cơ quan. Điều trị quá mức bằng thuốc nhuận tràng cũng có thể gây mất nước và làm bệnh nặng thêm.
Khả năng hồi phục ý thức thường tốt nếu tìm được và điều trị sớm yếu tố thúc đẩy, nhưng nguy cơ tái phát cao khi xơ gan vẫn mất bù. Tiên lượng phụ thuộc mức độ suy gan, chức năng thận, nhiễm trùng, dinh dưỡng, số lần tái phát và khả năng ghép gan. Một đợt bệnh não gan rõ là dấu mốc cần đánh giá tiên lượng toàn diện, không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ một triệu chứng.
Bệnh não gan dễ tái phát, nhất là khi còn táo bón, nhiễm trùng, xuất huyết, suy thận, mất nước, dùng thuốc an thần hoặc không tuân thủ điều trị. Giảm nguy cơ bằng cách theo dõi sớm thay đổi nhận thức, dùng thuốc đúng chỉ định, duy trì dinh dưỡng và tái khám định kỳ. Người từng có đợt bệnh nên có kế hoạch hành động rõ cho gia đình khi lú lẫn xuất hiện lại.
Phòng ngừa tập trung vào kiểm soát bệnh gan nền, tránh rượu, tiêm vaccine phù hợp, phát hiện và điều trị nhiễm trùng, phòng xuất huyết tiêu hóa, tránh táo bón và mất nước, duy trì cơ bắp cùng dinh dưỡng. Sau một đợt bệnh não gan rõ, bác sĩ có thể chỉ định thuốc dự phòng tái phát. Không tự dùng kháng sinh hoặc thuốc nhuận tràng vì lợi ích và nguy cơ cần được cá thể hóa.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh não gan
Người bệnh thường cần đủ năng lượng và protein, ưu tiên nguồn protein thực vật hoặc sữa nếu dung nạp, chia nhiều bữa và có bữa phụ tối muộn. Không nên kiêng protein kéo dài vì làm mất cơ và có thể tăng tích tụ amoniac. Hạn chế rượu hoàn toàn; lượng muối được điều chỉnh nếu có cổ trướng. Chế độ ăn cần cá thể hóa khi kèm suy thận, đái tháo đường, hạ natri máu hoặc khó nuốt.
Khi còn lú lẫn hoặc phản xạ chậm, không lái xe, vận hành máy, làm việc trên cao hay tắm một mình. Sau khi ổn định, vận động sức bền và tập kháng lực mức phù hợp giúp duy trì cơ, nhưng cần tăng dần và tránh tập khi chóng mặt, sốt, chảy máu hoặc mất nước. Giấc ngủ nên có giờ cố định và hạn chế thuốc ngủ nếu chưa được bác sĩ cho phép.
Gia đình có thể ghi nhận mức tỉnh táo, khả năng định hướng, dáng đi, giấc ngủ, số lần đi tiêu khi đang dùng lactulose, lượng ăn uống và các dấu nhiễm trùng. Một thay đổi nhỏ so với trạng thái thường ngày có thể quan trọng hơn một con số xét nghiệm đơn lẻ. Theo dõi tại nhà không thay thế đánh giá y tế; không thử “test run tay” để trì hoãn cấp cứu khi người bệnh khó đánh thức.
- Không tự dùng hoặc tăng thuốc ngủ, benzodiazepine, opioid và thuốc an thần khi chưa được bác sĩ đánh giá.
- Không tự giảm protein kéo dài hoặc nhịn ăn vì mất cơ có thể làm kiểm soát amoniac kém hơn.
- Không tự tăng lactulose đến mức tiêu chảy nhiều, chóng mặt hoặc giảm nước tiểu.
- Không để người đang lú lẫn lái xe, ở một mình, leo cao hoặc ăn uống khi nguy cơ sặc.
- Không bỏ qua sốt, nôn ra máu, phân đen, táo bón kéo dài hoặc giảm nước tiểu.
- Không dùng thuốc nam, thực phẩm bổ sung hay thải độc gan thay cho điều trị nguyên nhân.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Bệnh não gan ở trẻ em ít gặp hơn và thường liên quan suy gan cấp, bệnh chuyển hóa bẩm sinh, bệnh Wilson, nhiễm trùng nặng hoặc bệnh gan mạn tiến triển. Trẻ có thể cáu gắt, ngủ bất thường, nôn, giảm học tập hoặc thay đổi hành vi trước khi ý thức giảm rõ. Đây là tình trạng cần đánh giá cấp cứu tại cơ sở có chuyên khoa nhi và gan mật; không áp dụng kế hoạch thuốc của người lớn cho trẻ.
Người cao tuổi có thể chỉ biểu hiện bằng té ngã, ăn kém, ngủ nhiều hoặc mê sảng, dễ nhầm với sa sút trí tuệ. Suy thận, mất cơ và đa thuốc làm nguy cơ cao hơn. Cần rà soát thuốc ngủ, giảm đau, kháng histamine và thuốc hạ huyết áp; mục tiêu điều trị phải cân bằng giữa kiểm soát bệnh não gan, tránh mất nước và duy trì khả năng tự sinh hoạt.
Bệnh não gan trong thai kỳ là tình trạng nguy hiểm, thường gợi ý bệnh gan nặng hoặc suy gan cấp và cần phối hợp sản khoa-nghiệp vụ gan mật khẩn cấp. Thuốc và xét nghiệm phải được cân nhắc theo tuổi thai, nguyên nhân và mức độ bệnh. Không tự ngừng thuốc đang dùng, nhưng phải báo ngay cho bác sĩ khi có lú lẫn, vàng da tăng, nôn nhiều, xuất huyết hoặc giảm cử động thai.
Việc cho con bú được quyết định dựa trên tình trạng ý thức của mẹ, khả năng chăm sóc trẻ an toàn, bệnh gan nền và thuốc đang dùng. Một số thuốc có thể tương thích với cho bú, nhưng cần kiểm tra từng hoạt chất và liều. Khi mẹ buồn ngủ hoặc lú lẫn, phải có người khác chăm trẻ để phòng ngã, sặc hoặc dùng thuốc nhầm.
Người suy giảm miễn dịch dễ nhiễm trùng kín đáo, trong khi nhiễm trùng là yếu tố thúc đẩy quan trọng của bệnh não gan. Sốt có thể không rõ; lú lẫn mới, tụt huyết áp, giảm ăn hoặc giảm nước tiểu cần ngưỡng đi khám thấp hơn. Kháng sinh dự phòng hoặc điều trị phải theo chỉ định và dựa trên nguy cơ kháng thuốc.
Suy thận, đái tháo đường, bệnh tim, COPD, rối loạn sử dụng rượu, sa sút trí tuệ và bệnh tâm thần có thể làm chẩn đoán hoặc điều trị phức tạp hơn. Hạ đường huyết, tăng CO2, đột quỵ và tác dụng thuốc phải được loại trừ. Kế hoạch điều trị cần phối hợp nhiều chuyên khoa và tránh tương tác thuốc gây buồn ngủ hoặc mất nước.
Sau phẫu thuật, đau, nhiễm trùng, táo bón, nhịn ăn, mất máu, thuốc mê và opioid có thể khởi phát bệnh não gan. Người xơ gan cần được đánh giá nguy cơ trước mổ, lựa chọn thuốc thận trọng và theo dõi ý thức, điện giải, chức năng thận sau mổ. Lú lẫn sau mổ không nên mặc định là do thuốc mê mà phải loại trừ bệnh não gan và các nguyên nhân cấp cứu khác.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh não gan
Có. Bệnh não gan có thể chỉ gây giảm tập trung nhẹ nhưng cũng có thể tiến triển thành mất định hướng, ngủ gà, sặc và hôn mê. Mức độ nguy hiểm tăng khi đi kèm nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa, suy thận hoặc suy gan nặng. Tuy vậy, nhiều đợt có thể cải thiện rõ nếu yếu tố thúc đẩy được phát hiện sớm và điều trị đúng. Người bệnh lú lẫn tăng nhanh, khó đánh thức, co giật, khó thở hoặc nôn ra máu cần được đưa đi cấp cứu ngay.
Đợt bệnh não gan có thể hồi phục hoàn toàn về ý thức khi nguyên nhân thúc đẩy được xử lý và điều trị đáp ứng. Tuy nhiên, nếu xơ gan hoặc shunt cửa-chủ vẫn còn, nguy cơ tái phát vẫn tồn tại. Một số người cần thuốc dự phòng lâu dài và theo dõi chuyên khoa. Ghép gan có thể giải quyết nguyên nhân nền ở người đủ điều kiện, nhưng quyết định phụ thuộc toàn trạng và đánh giá của trung tâm ghép.
Không. Amoniac tham gia cơ chế bệnh nhưng mức đo trong máu có thể không tương ứng với mức lú lẫn và bị ảnh hưởng bởi cách lấy, bảo quản mẫu. Chẩn đoán bệnh não gan dựa chủ yếu vào biểu hiện lâm sàng, bệnh gan nền và loại trừ nguyên nhân khác như hạ đường huyết, đột quỵ, nhiễm trùng hoặc tác dụng thuốc. Vì vậy không nên tự diễn giải một kết quả amoniac đơn lẻ.
Thông thường không nên kiêng protein kéo dài. Thiếu protein làm mất cơ, trong khi cơ giúp chuyển hóa amoniac; do đó kiêng quá mức có thể bất lợi. Người bệnh thường được khuyến nghị ăn đủ năng lượng, chia bữa nhỏ, ưu tiên protein thực vật hoặc sữa nếu phù hợp và có bữa phụ tối muộn. Lượng protein cần cá thể hóa khi có suy thận, khó dung nạp hoặc tình trạng cấp nặng.
Có, đặc biệt ở người xơ gan mất bù hoặc từng có nhiều đợt. Tái phát thường liên quan táo bón, nhiễm trùng, chảy máu tiêu hóa, mất nước, rối loạn điện giải, suy thận, thuốc an thần hoặc bỏ thuốc dự phòng. Gia đình nên biết trạng thái nhận thức bình thường của người bệnh và đưa đi khám sớm khi có thay đổi giấc ngủ, hành vi, dáng đi hoặc mức tỉnh táo.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

