Bệnh Cushing là dạng hội chứng Cushing do u tuyến yên tiết ACTH làm cortisol tăng kéo dài. Tình trạng liên quan u corticotroph tuyến yên và trục ACTH–cortisol và có thể gây tăng cân vùng thân, rạn tím, yếu cơ, tăng huyết áp, đái tháo đường và loãng xương. Nguyên nhân chủ yếu gồm u tuyến yên tiết ACTH; hiếm hơn là yếu tố di truyền liên quan u nội tiết. Người bệnh thường có mặt tròn, bầm dễ, rạn tím, yếu cơ, rối loạn kinh nguyệt, đau đầu hoặc thay đổi tâm trạng. Chẩn đoán cần phối hợp bệnh sử, khám, xét nghiệm cortisol, ACTH, MRI tuyến yên và đôi khi lấy mẫu xoang đá dưới và hình ảnh khi phù hợp. Điều trị tập trung vào phẫu thuật tuyến yên khi phù hợp, thuốc kiểm soát cortisol và theo dõi tái phát, đồng thời phòng biến chứng và hướng dẫn xử trí khi cơ thể chịu stress. Phát hiện sớm đặc biệt quan trọng vì đau đầu dữ dội kèm giảm thị lực, tụt huyết áp sau điều trị, khó thở hoặc nghi huyết khối. Người bệnh không nên tự ngừng hoặc điều chỉnh glucocorticoid khi chưa có hướng dẫn chuyên khoa.
Bệnh Cushing là bệnh gì?
Bệnh Cushing là một thực thể cụ thể trong hội chứng Cushing, không phải tên gọi chung cho mọi nguyên nhân tăng cortisol. Bản chất bệnh nằm ở u corticotroph tuyến yên và trục ACTH–cortisol. Điều này giúp phân biệt với các rối loạn có triệu chứng tương tự nhưng cơ chế khác.
Việc xác định đúng nguyên nhân quyết định lựa chọn xét nghiệm, thuốc, phẫu thuật và thời gian theo dõi.
| Tên bệnh | Bệnh Cushing |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Cushing disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Cushing phụ thuộc tuyến yên; u tuyến yên tiết ACTH |
| Mã ICD-10 | E24.0 – Bệnh Cushing phụ thuộc tuyến yên |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh tuyến yên |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến yên, hai tuyến thượng thận và các cơ quan chịu tác động của cortisol. |
| Tính chất bệnh | Bệnh nội tiết mạn tính, không lây; thường do u tuyến yên lành tính tiết ACTH. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh Cushing
U corticotroph tiết ACTH tương đối tự chủ, kích thích hai tuyến thượng thận tăng sản và tạo cortisol. Cortisol cao gây dị hóa cơ–da, tăng đường huyết, tăng huyết áp, mất xương và ức chế miễn dịch. U lớn có thể chèn ép thị giác.
- U tuyến nhỏ: dưới 10 mm.
- U tuyến lớn: từ 10 mm trở lên.
- Bệnh dai dẳng: không thuyên giảm sau điều trị.
- Bệnh tái phát: tăng cortisol trở lại sau thuyên giảm.
Bệnh Cushing là tình trạng hiếm gặp và có thể bị bỏ sót vì biểu hiện không đặc hiệu. Nhóm tuổi, giới và bối cảnh mắc bệnh phụ thuộc nguyên nhân. Dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế.
Bệnh Cushing hình thành do tăng cortisol do nguồn ACTH từ tuyến yên. Tình trạng không lây truyền từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh Cushing
- u tuyến yên tiết ACTH.
- hiếm hơn là yếu tố di truyền liên quan u nội tiết.
Phần lớn không có yếu tố nguy cơ thay đổi được. Tiền sử gia đình hội chứng đa u nội tiết hoặc u tuyến yên làm tăng nghi ngờ.
Người có dấu Cushing tiến triển, trẻ tăng cân nhưng chậm lớn, người có ACTH và cortisol bất thường hoặc u tuyến yên.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh Cushing
Bệnh Cushing có thể tiến triển âm thầm hoặc xuất hiện sau một biến cố. Biểu hiện thay đổi theo mức hormone, thời gian bệnh và nguyên nhân. Dấu hiệu do hormone thường nổi bật hơn triệu chứng chèn ép vì đa số u nhỏ. Bệnh có thể bị chẩn đoán muộn.
- Biểu hiện chính: mặt tròn, bầm dễ, rạn tím, yếu cơ, rối loạn kinh nguyệt, đau đầu hoặc thay đổi tâm trạng.
- Ảnh hưởng huyết áp và năng lượng: mức độ thay đổi theo từng người.
- Triệu chứng tiêu hóa hoặc chuyển hóa: cần đánh giá cùng xét nghiệm.
- Biểu hiện do nguyên nhân nền: có thể gồm đau đầu, thay đổi thị lực hoặc dấu khối u.
- Giảm thị trường hoặc liệt vận nhãn khi u lớn.
- Huyết khối tĩnh mạch hoặc gãy đốt sống.
- Rối loạn tâm thần nặng.
Nên đặt lịch khám: khi có mặt tròn, bầm dễ, rạn tím, yếu cơ, rối loạn kinh nguyệt, đau đầu hoặc thay đổi tâm trạng kéo dài.
Cần khám trong ngày: khi triệu chứng tăng nhanh, nôn, sốt hoặc không dùng được thuốc.
Cần tái khám sớm: khi xuất hiện dấu hiệu thiếu hoặc thừa hormone trong quá trình điều trị.
- đau đầu dữ dội kèm giảm thị lực, tụt huyết áp sau điều trị, khó thở hoặc nghi huyết khối.
- Ngất, lú lẫn, co giật hoặc không thể uống thuốc.
- Đau đầu dữ dội kèm giảm thị lực nếu nghi tổn thương tuyến yên.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không trì hoãn điều trị.
Chẩn đoán Bệnh Cushing
Chẩn đoán bệnh cushing bắt đầu bằng khai thác thuốc và bệnh sử, sau đó dùng xét nghiệm cortisol, ACTH, MRI tuyến yên và đôi khi lấy mẫu xoang đá dưới. Kết quả phải được diễn giải theo thời điểm lấy mẫu, tình trạng cấp và nguyên nhân nghi ngờ.
Bác sĩ đánh giá huyết áp, mất nước, sắc tố da, cân nặng, sức cơ, thị trường và dấu thiếu các hormone khác. Khám tập trung tìm biểu hiện của u corticotroph tuyến yên và trục ACTH–cortisol và nguyên nhân nền.
- Xét nghiệm hormone: xét nghiệm cortisol, ACTH, MRI tuyến yên và đôi khi lấy mẫu xoang đá dưới.
- Điện giải và glucose: đánh giá mức độ mất bù.
- Hormone liên quan: phân biệt nguyên phát, thứ phát hoặc nguồn tuyến yên.
- Xét nghiệm nguyên nhân: lựa chọn theo tự miễn, thuốc, khối u hoặc nhiễm trùng.
MRI tuyến yên có tiêm tương phản là phương tiện chính. U rất nhỏ có thể không thấy; tổn thương tình cờ phải được đối chiếu với xét nghiệm hormone.
Cần xác nhận tăng cortisol nội sinh, ACTH không bị ức chế và bằng chứng nguồn tuyến yên từ MRI phù hợp hoặc lấy mẫu xoang đá dưới.
Điều trị Bệnh Cushing
Mục tiêu là phẫu thuật tuyến yên khi phù hợp, thuốc kiểm soát cortisol và theo dõi tái phát. Trường hợp mất bù cần ưu tiên ổn định huyết động và đường huyết. Điều trị nguyên nhân cùng giáo dục người bệnh là thành phần bắt buộc.
Thuốc có thể ức chế tổng hợp cortisol, chẹn thụ thể glucocorticoid hoặc tác động lên u tuyến yên. Cần theo dõi suy thượng thận, gan, kali và tương tác thuốc.
Các thủ thuật chỉ được cân nhắc khi cần xác định nguồn bệnh, xử trí biến chứng hoặc điều trị nguyên nhân cấu trúc; quyết định do chuyên khoa nội tiết phối hợp chuyên khoa liên quan.
Phẫu thuật được cân nhắc khi nguyên nhân là khối u hoặc tổn thương cấu trúc có thể loại bỏ. Chỉ định phụ thuộc vị trí, khả năng phẫu thuật, mức độ hormone bất thường và bệnh nền.
Phục hồi sức cơ, phòng gãy xương, kiểm soát đường huyết–huyết áp và hỗ trợ tâm lý. Sau mổ cần giáo dục về suy thượng thận.
Theo dõi cortisol sau mổ, hormone tuyến yên, natri, thị lực và nguy cơ tái phát. Biến chứng tim mạch và xương cần được quản lý lâu dài.
Hồi phục trục cortisol có thể cần nhiều tháng. Xạ trị phát huy tác dụng chậm và theo dõi tái phát cần kéo dài suốt đời.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Huyết khối, nhiễm trùng, đái tháo đường, loãng xương, giảm thị lực và thiếu hormone tuyến yên. Điều trị có thể gây suy thượng thận hoặc đái tháo nhạt.
Nhiều người đạt thuyên giảm sau phẫu thuật tại trung tâm có kinh nghiệm, nhưng nguy cơ bệnh tồn lưu hoặc tái phát vẫn có.
Tái phát có thể xảy ra nhiều năm sau thuyên giảm; cần xét nghiệm khi dấu hiệu đặc trưng trở lại.
Không thể phòng u hình thành; phòng biến chứng bằng nhận biết sớm, kiểm soát cortisol và theo dõi định kỳ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh Cushing
Ăn ít muối, hạn chế đường tự do, đủ protein, calcium và vitamin D.
Vận động tăng dần, ưu tiên sức mạnh nhẹ và thăng bằng; tránh va chạm khi loãng xương.
Theo dõi huyết áp, đường huyết, sức cơ, đau đầu, thị lực và triệu chứng thiếu cortisol sau mổ.
- Không tự dùng thuốc hạ cortisol.
- Không tự ngừng hormone sau mổ.
- Không bỏ qua đau đầu hoặc giảm thị lực.
- Không trì hoãn xét nghiệm theo dõi.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, bệnh cushing có thể ảnh hưởng tăng trưởng, dậy thì và đường huyết. Việc chẩn đoán, liều thuốc và kế hoạch cấp cứu phải được cá thể hóa theo tuổi và cân nặng.
Ở người cao tuổi, biểu hiện bệnh cushing dễ bị nhầm với lão hóa hoặc bệnh nền. Đa thuốc, té ngã, suy thận và bệnh tim mạch cần được xem xét khi điều trị.
Thai kỳ cần theo dõi phối hợp nội tiết–sản khoa vì nhu cầu hormone và ngưỡng xét nghiệm thay đổi. Không tự ngừng hoặc điều chỉnh thuốc khi mang thai.
Trong thời kỳ cho con bú, lợi ích điều trị và mức phơi nhiễm của trẻ cần được đánh giá theo từng thuốc. Không mặc định ngừng cho bú hoặc ngừng điều trị.
Người suy giảm miễn dịch có thể nhiễm trùng nặng hoặc biểu hiện không điển hình, làm bệnh cushing mất bù. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn.
Tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim, thận, xương và rối loạn tâm thần có thể ảnh hưởng biểu hiện và lựa chọn điều trị bệnh cushing.
Sau phẫu thuật liên quan tuyến yên hoặc thượng thận, cần theo dõi hormone, huyết áp, điện giải, nhiễm trùng và các dấu hiệu thiếu hoặc thừa cortisol.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh Cushing
Bệnh Cushing có thể nguy hiểm nếu không được nhận biết và điều trị đúng, đặc biệt khi gây rối loạn huyết áp, đường huyết, điện giải hoặc biến chứng thần kinh. Mức độ phụ thuộc nguyên nhân và bệnh nền. Theo dõi chuyên khoa giúp giảm nguy cơ và nhận biết sớm tình trạng cấp.
Khả năng hồi phục của bệnh cushing phụ thuộc nguyên nhân. Tổn thương có thể loại bỏ hoặc ức chế do thuốc đôi khi hồi phục, trong khi tổn thương vĩnh viễn có thể cần điều trị lâu dài. Không nên tự đánh giá khỏi bệnh chỉ dựa vào việc triệu chứng giảm.
Không. Bệnh Cushing là rối loạn nội tiết, không phải bệnh truyền nhiễm. Một số nguyên nhân nền có thể liên quan tự miễn, khối u, thuốc, xuất huyết hoặc di truyền; các cơ chế này không lây qua tiếp xúc.
Thời gian dùng thuốc phụ thuộc nguyên nhân và khả năng hồi phục của trục nội tiết. Một số người cần hormone thay thế tạm thời, trong khi người có tổn thương vĩnh viễn có thể cần suốt đời. Việc giảm hoặc ngừng thuốc phải dựa trên xét nghiệm và hướng dẫn bác sĩ.
Cần cấp cứu khi có đau đầu dữ dội kèm giảm thị lực, tụt huyết áp sau điều trị, khó thở hoặc nghi huyết khối. Người đã có kế hoạch thuốc cấp cứu nên thực hiện đúng hướng dẫn, sau đó gọi 115 hoặc đến bệnh viện. Không tự lái xe khi chóng mặt, tụt huyết áp, lú lẫn hoặc yếu lả.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

