Suy thượng thận nguyên phát là tình trạng vỏ tuyến thượng thận không tạo đủ cortisol và thường thiếu cả aldosterone. Tình trạng liên quan tổn thương trực tiếp vỏ thượng thận và có thể gây mệt, sụt cân, hạ huyết áp, thèm muối, sạm da và rối loạn natri–kali. Nguyên nhân chủ yếu gồm tự miễn; lao hoặc nhiễm trùng; xuất huyết; di căn; phẫu thuật hoặc bệnh di truyền. Người bệnh thường có mệt kéo dài, yếu, chán ăn, sụt cân, chóng mặt khi đứng, buồn nôn, đau bụng, thèm muối và sạm da. Chẩn đoán cần phối hợp bệnh sử, khám, cortisol buổi sáng, ACTH, nghiệm pháp kích thích ACTH, renin, aldosterone và điện giải và hình ảnh khi phù hợp. Điều trị tập trung vào thay thế glucocorticoid, mineralocorticoid khi cần và áp dụng quy tắc tăng liều khi ốm, đồng thời phòng biến chứng và hướng dẫn xử trí khi cơ thể chịu stress. Phát hiện sớm đặc biệt quan trọng vì nôn liên tục, tụt huyết áp, ngất, lú lẫn, hạ đường huyết hoặc sốt cao. Người bệnh không nên tự ngừng hoặc điều chỉnh glucocorticoid khi chưa có hướng dẫn chuyên khoa.
Suy thượng thận nguyên phát là bệnh gì?
Suy thượng thận nguyên phát là tình trạng vỏ hai tuyến thượng thận mất khả năng sản xuất đủ hormone, khác với suy thứ phát do thiếu ACTH. Bản chất bệnh nằm ở tổn thương trực tiếp vỏ thượng thận. Điều này giúp phân biệt với các rối loạn có triệu chứng tương tự nhưng cơ chế khác.
Việc xác định đúng nguyên nhân quyết định lựa chọn xét nghiệm, thuốc, phẫu thuật và thời gian theo dõi.
| Tên bệnh | Suy thượng thận nguyên phát |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Primary adrenal insufficiency |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh Addison; primary adrenocortical insufficiency |
| Mã ICD-10 | E27.1 – Suy vỏ thượng thận nguyên phát |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh tuyến thượng thận |
| Cơ quan ảnh hưởng | Vỏ hai tuyến thượng thận; ảnh hưởng huyết áp, điện giải, đường huyết và đáp ứng stress. |
| Tính chất bệnh | Bệnh nội tiết mạn tính, không lây; thường do tự miễn hoặc phá hủy vỏ thượng thận. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Suy thượng thận nguyên phát
Tổn thương vỏ thượng thận làm cortisol và aldosterone giảm. ACTH tăng gây sạm da; thiếu aldosterone gây mất natri, nước và tăng kali. Khi stress, cơ thể không thể tăng cortisol nên có thể tụt huyết áp và sốc.
- Tự miễn: thường gặp tại nhiều quốc gia.
- Nhiễm trùng/thâm nhiễm: lao, nấm, ung thư hoặc amyloid.
- Xuất huyết hai bên: có thể khởi phát cấp.
- Di truyền hoặc sau cắt thượng thận: thường cần điều trị lâu dài.
Suy thượng thận nguyên phát là tình trạng hiếm gặp và có thể bị bỏ sót vì biểu hiện không đặc hiệu. Nhóm tuổi, giới và bối cảnh mắc bệnh phụ thuộc nguyên nhân. Dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế.
Suy thượng thận nguyên phát hình thành do thiếu cortisol và aldosterone do tổn thương tuyến thượng thận. Tình trạng không lây truyền từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Suy thượng thận nguyên phát
- tự miễn.
- lao hoặc nhiễm trùng.
- xuất huyết.
- di căn.
- phẫu thuật hoặc bệnh di truyền.
Bệnh tự miễn, tiền sử gia đình, lao, HIV, ung thư, dùng thuốc ức chế tổng hợp cortisol và nguy cơ xuất huyết thượng thận.
Người có bệnh tuyến giáp tự miễn, đái tháo đường type 1, lao, ung thư di căn, sau cắt thượng thận hoặc có sạm da kèm hạ huyết áp.
Triệu chứng và dấu hiệu của Suy thượng thận nguyên phát
Suy thượng thận nguyên phát có thể tiến triển âm thầm hoặc xuất hiện sau một biến cố. Biểu hiện thay đổi theo mức hormone, thời gian bệnh và nguyên nhân. Bệnh thường tiến triển âm thầm và nặng lên khi nhiễm trùng hoặc mất nước. Sạm da và thèm muối gợi ý thể nguyên phát.
- Biểu hiện chính: mệt kéo dài, yếu, chán ăn, sụt cân, chóng mặt khi đứng, buồn nôn, đau bụng, thèm muối và sạm da.
- Ảnh hưởng huyết áp và năng lượng: mức độ thay đổi theo từng người.
- Triệu chứng tiêu hóa hoặc chuyển hóa: cần đánh giá cùng xét nghiệm.
- Biểu hiện do nguyên nhân nền: có thể gồm đau đầu, thay đổi thị lực hoặc dấu khối u.
- Hạ đường huyết, đặc biệt ở trẻ.
- Tăng calcium nhẹ hoặc giảm lông nách ở nữ.
- Đau lưng cấp khi xuất huyết thượng thận.
Nên đặt lịch khám: khi có mệt kéo dài, yếu, chán ăn, sụt cân, chóng mặt khi đứng, buồn nôn, đau bụng, thèm muối và sạm da kéo dài.
Cần khám trong ngày: khi triệu chứng tăng nhanh, nôn, sốt hoặc không dùng được thuốc.
Cần tái khám sớm: khi xuất hiện dấu hiệu thiếu hoặc thừa hormone trong quá trình điều trị.
- nôn liên tục, tụt huyết áp, ngất, lú lẫn, hạ đường huyết hoặc sốt cao.
- Ngất, lú lẫn, co giật hoặc không thể uống thuốc.
- Đau đầu dữ dội kèm giảm thị lực nếu nghi tổn thương tuyến yên.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không trì hoãn điều trị.
Chẩn đoán Suy thượng thận nguyên phát
Chẩn đoán suy thượng thận nguyên phát bắt đầu bằng khai thác thuốc và bệnh sử, sau đó dùng cortisol buổi sáng, ACTH, nghiệm pháp kích thích ACTH, renin, aldosterone và điện giải. Kết quả phải được diễn giải theo thời điểm lấy mẫu, tình trạng cấp và nguyên nhân nghi ngờ.
Bác sĩ đánh giá huyết áp, mất nước, sắc tố da, cân nặng, sức cơ, thị trường và dấu thiếu các hormone khác. Khám tập trung tìm biểu hiện của tổn thương trực tiếp vỏ thượng thận và nguyên nhân nền.
- Xét nghiệm hormone: cortisol buổi sáng, ACTH, nghiệm pháp kích thích ACTH, renin, aldosterone và điện giải.
- Điện giải và glucose: đánh giá mức độ mất bù.
- Hormone liên quan: phân biệt nguyên phát, thứ phát hoặc nguồn tuyến yên.
- Xét nghiệm nguyên nhân: lựa chọn theo tự miễn, thuốc, khối u hoặc nhiễm trùng.
CT tuyến thượng thận được cân nhắc khi không có bằng chứng tự miễn hoặc nghi lao, xuất huyết, thâm nhiễm hay khối u.
Cortisol thấp không đáp ứng đủ với kích thích ACTH, ACTH tăng rõ và bằng chứng thiếu aldosterone khi phù hợp hỗ trợ chẩn đoán.
Điều trị Suy thượng thận nguyên phát
Mục tiêu là thay thế glucocorticoid, mineralocorticoid khi cần và áp dụng quy tắc tăng liều khi ốm. Trường hợp mất bù cần ưu tiên ổn định huyết động và đường huyết. Điều trị nguyên nhân cùng giáo dục người bệnh là thành phần bắt buộc.
Glucocorticoid thay thế và fludrocortisone thường được dùng theo kế hoạch cá thể hóa. Không tự tăng giảm liều thường ngày; phải tuân thủ kế hoạch liều stress.
Các thủ thuật chỉ được cân nhắc khi cần xác định nguồn bệnh, xử trí biến chứng hoặc điều trị nguyên nhân cấu trúc; quyết định do chuyên khoa nội tiết phối hợp chuyên khoa liên quan.
Phẫu thuật được cân nhắc khi nguyên nhân là khối u hoặc tổn thương cấu trúc có thể loại bỏ. Chỉ định phụ thuộc vị trí, khả năng phẫu thuật, mức độ hormone bất thường và bệnh nền.
Mang thẻ cảnh báo, dự trữ thuốc, có bộ tiêm cấp cứu nếu được chỉ định và hướng dẫn người thân. Điều chỉnh muối và nước theo bác sĩ.
Theo dõi cân nặng, huyết áp nằm–đứng, natri, kali, renin và dấu thừa/thiếu hormone. Sàng lọc bệnh tự miễn phối hợp.
Điều trị thường suốt đời nếu vỏ thượng thận bị phá hủy không hồi phục.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Cơn suy thượng thận, hạ đường huyết, tụt huyết áp và rối loạn natri–kali. Dùng hormone quá mức có thể gây hội chứng Cushing do thuốc.
Với điều trị đều và giáo dục tốt, phần lớn người bệnh có thể sinh hoạt lâu dài; nguy cơ cơn cấp vẫn tồn tại.
Bệnh không hồi phục thường trực, nhưng các đợt mất bù và cơn cấp có thể lặp lại khi thiếu thuốc hoặc stress.
Không bỏ thuốc, áp dụng quy tắc ngày ốm, tiêm cấp cứu khi không uống được và báo trước phẫu thuật.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Suy thượng thận nguyên phát
Ăn cân đối, đủ nước; lượng muối được cá thể hóa theo huyết áp, renin và bệnh tim thận.
Có thể vận động bình thường khi ổn định; mang thuốc và thông tin cảnh báo khi đi xa.
Theo dõi huyết áp, chóng mặt, thèm muối, nôn và khả năng giữ thuốc; kiểm tra hạn bộ thuốc cấp cứu.
- Không bỏ hoặc tự giảm glucocorticoid.
- Không chờ hết nôn mới xử trí.
- Không làm thủ thuật mà không báo bệnh.
- Không để hết thuốc dự phòng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, suy thượng thận nguyên phát có thể ảnh hưởng tăng trưởng, dậy thì và đường huyết. Việc chẩn đoán, liều thuốc và kế hoạch cấp cứu phải được cá thể hóa theo tuổi và cân nặng.
Ở người cao tuổi, biểu hiện suy thượng thận nguyên phát dễ bị nhầm với lão hóa hoặc bệnh nền. Đa thuốc, té ngã, suy thận và bệnh tim mạch cần được xem xét khi điều trị.
Thai kỳ cần theo dõi phối hợp nội tiết–sản khoa vì nhu cầu hormone và ngưỡng xét nghiệm thay đổi. Không tự ngừng hoặc điều chỉnh thuốc khi mang thai.
Trong thời kỳ cho con bú, lợi ích điều trị và mức phơi nhiễm của trẻ cần được đánh giá theo từng thuốc. Không mặc định ngừng cho bú hoặc ngừng điều trị.
Người suy giảm miễn dịch có thể nhiễm trùng nặng hoặc biểu hiện không điển hình, làm suy thượng thận nguyên phát mất bù. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn.
Tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim, thận, xương và rối loạn tâm thần có thể ảnh hưởng biểu hiện và lựa chọn điều trị suy thượng thận nguyên phát.
Sau phẫu thuật liên quan tuyến yên hoặc thượng thận, cần theo dõi hormone, huyết áp, điện giải, nhiễm trùng và các dấu hiệu thiếu hoặc thừa cortisol.
Câu hỏi thường gặp về Suy thượng thận nguyên phát
Suy thượng thận nguyên phát có thể nguy hiểm nếu không được nhận biết và điều trị đúng, đặc biệt khi gây rối loạn huyết áp, đường huyết, điện giải hoặc biến chứng thần kinh. Mức độ phụ thuộc nguyên nhân và bệnh nền. Theo dõi chuyên khoa giúp giảm nguy cơ và nhận biết sớm tình trạng cấp.
Khả năng hồi phục của suy thượng thận nguyên phát phụ thuộc nguyên nhân. Tổn thương có thể loại bỏ hoặc ức chế do thuốc đôi khi hồi phục, trong khi tổn thương vĩnh viễn có thể cần điều trị lâu dài. Không nên tự đánh giá khỏi bệnh chỉ dựa vào việc triệu chứng giảm.
Không. Suy thượng thận nguyên phát là rối loạn nội tiết, không phải bệnh truyền nhiễm. Một số nguyên nhân nền có thể liên quan tự miễn, khối u, thuốc, xuất huyết hoặc di truyền; các cơ chế này không lây qua tiếp xúc.
Thời gian dùng thuốc phụ thuộc nguyên nhân và khả năng hồi phục của trục nội tiết. Một số người cần hormone thay thế tạm thời, trong khi người có tổn thương vĩnh viễn có thể cần suốt đời. Việc giảm hoặc ngừng thuốc phải dựa trên xét nghiệm và hướng dẫn bác sĩ.
Cần cấp cứu khi có nôn liên tục, tụt huyết áp, ngất, lú lẫn, hạ đường huyết hoặc sốt cao. Người đã có kế hoạch thuốc cấp cứu nên thực hiện đúng hướng dẫn, sau đó gọi 115 hoặc đến bệnh viện. Không tự lái xe khi chóng mặt, tụt huyết áp, lú lẫn hoặc yếu lả.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

