Đái tháo đường type 1 xảy ra khi hệ miễn dịch phá hủy tế bào beta của tụy, khiến cơ thể gần như không còn khả năng sản xuất insulin. Bệnh thường khởi phát nhanh với khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân và mệt; nhiễm toan ceton có thể là biểu hiện đầu tiên. Điều trị nền tảng là insulin, theo dõi glucose, dinh dưỡng phù hợp và kỹ năng phòng hạ đường huyết.
Đái tháo đường type 1 là bệnh gì?
Đái tháo đường type 1 là tình trạng tăng glucose máu mạn tính do cơ thể thiếu insulin tuyệt đối. Insulin giúp glucose đi từ máu vào tế bào để tạo năng lượng; khi thiếu insulin, glucose tích tụ trong máu và cơ thể chuyển sang phân giải mỡ, tạo ceton. Nếu không được phát hiện và điều trị, người bệnh có thể nhanh chóng rơi vào nhiễm toan ceton đái tháo đường.
| Tên bệnh | Đái tháo đường type 1 |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Type 1 diabetes mellitus |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Đái tháo đường típ 1; tiểu đường type 1; đái tháo đường phụ thuộc insulin |
| Mã ICD-10 | E10.- |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; rối loạn chuyển hóa glucose |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tụy nội tiết và toàn bộ cơ thể; biến chứng có thể ảnh hưởng tim, mạch máu, thận, mắt, thần kinh, da và bàn chân. |
| Tính chất bệnh | Bệnh tự miễn mạn tính, không lây, gây thiếu insulin tuyệt đối và cần điều trị insulin liên tục. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn type 2 nhưng là thể đái tháo đường thường gặp ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ; vẫn có thể khởi phát ở mọi tuổi. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Đái tháo đường type 1
Ở đa số trường hợp, các tế bào miễn dịch nhận nhầm tế bào beta của đảo tụy là mục tiêu và phá hủy dần khả năng tiết insulin. Khi khối lượng tế bào beta giảm dưới ngưỡng cần thiết, đường huyết tăng rõ, gan tăng sản xuất glucose và mô mỡ giải phóng acid béo. Quá trình tạo ceton tăng, đồng thời mất nước và điện giải do lợi niệu thẩm thấu.
Có thể phân thành type 1 do tự miễn, thường có một hoặc nhiều tự kháng thể đặc hiệu; và type 1 vô căn, hiếm hơn, không xác định được dấu ấn tự miễn. Bệnh cũng được mô tả theo giai đoạn: có tự miễn nhưng đường huyết bình thường, rối loạn đường huyết chưa có triệu chứng, và giai đoạn lâm sàng có tăng đường huyết rõ.
Type 1 chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng số người mắc đái tháo đường nhưng là một trong các bệnh nội tiết mạn phổ biến nhất ở trẻ em. Tỷ lệ mới mắc khác nhau đáng kể theo khu vực, di truyền và môi trường. Số người trưởng thành được chẩn đoán type 1 không ít, vì bệnh không chỉ giới hạn ở lứa tuổi thiếu niên.
Bệnh hình thành do tương tác giữa gen nguy cơ và đáp ứng miễn dịch bên trong cơ thể, không truyền từ người sang người. Người thân có thể cùng mang khuynh hướng di truyền, nhưng không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Đái tháo đường type 1
Nguyên nhân trực tiếp thường là quá trình tự miễn phá hủy tế bào beta trên nền nhạy cảm di truyền. Một số yếu tố môi trường hoặc nhiễm virus được nghiên cứu như tác nhân khởi phát, nhưng thông thường không thể xác định một nguyên nhân duy nhất ở từng người.
Tiền sử gia đình có type 1, mang một số kiểu gen HLA, có tự kháng thể đảo tụy, mắc bệnh tự miễn khác và sống ở khu vực có tỷ lệ type 1 cao làm tăng nguy cơ. Phần lớn người bệnh vẫn không có người thân bậc một mắc type 1.
Trẻ em, thanh thiếu niên, người trẻ có triệu chứng tăng đường huyết nhanh; người có cha mẹ hoặc anh chị em mắc type 1; và người có bệnh tuyến giáp tự miễn, celiac hoặc Addison cần được lưu ý khi xuất hiện triệu chứng gợi ý.
Triệu chứng và dấu hiệu của Đái tháo đường type 1
Triệu chứng thường tiến triển trong vài ngày đến vài tuần. Người bệnh hay tiểu nhiều, khát liên tục, ăn nhiều nhưng sụt cân, mệt, giảm tập trung và nhìn mờ. Trẻ nhỏ có thể đái dầm trở lại. Một số trường hợp được phát hiện lần đầu khi đã nhiễm toan ceton.
- Tiểu nhiều, kể cả về đêm.
- Khát nhiều và khô miệng.
- Sụt cân không chủ ý dù vẫn ăn.
- Mệt mỏi, giảm sức học hoặc sức làm việc.
- Nhìn mờ, da khô hoặc dễ nhiễm nấm.
- Ở trẻ: đái dầm mới xuất hiện, cáu gắt hoặc giảm tăng trưởng.
- Chuột rút do rối loạn điện giải.
- Nhiễm trùng da hoặc đường tiểu tái diễn.
- Rối loạn kinh nguyệt khi kiểm soát đường huyết kém.
- Giai đoạn trăng mật: nhu cầu insulin tạm giảm sau khi bắt đầu điều trị.
Cần khám sớm trong ngày khi có tiểu nhiều, khát nhiều, sụt cân, mệt bất thường hoặc máy đo cho kết quả đường huyết cao. Người đã mắc type 1 nên liên hệ cơ sở điều trị khi glucose liên tục ngoài mục tiêu, ceton tăng, ăn uống kém, nôn hoặc không biết cách điều chỉnh insulin trong ngày ốm.
Đến cấp cứu ngay khi nôn nhiều, đau bụng, thở nhanh sâu, hơi thở mùi trái cây, mất nước, lơ mơ, co giật hoặc glucose cao kèm ceton. Hạ đường huyết nặng gây mất ý thức, co giật hoặc không thể tự uống đường cũng cần glucagon nếu có và hỗ trợ y tế khẩn cấp.
Chẩn đoán Đái tháo đường type 1
Chẩn đoán xác nhận tăng glucose máu bằng glucose huyết tương, HbA1c hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose theo tiêu chuẩn. Khi nghi type 1, bác sĩ đánh giá tốc độ khởi phát, thể trạng, ceton, toan kiềm, C-peptide và tự kháng thể để phân biệt với type 2, đái tháo đường đơn gen hoặc các thể thiếu insulin khác.
Khám tập trung vào mức mất nước, cân nặng, nhịp thở, tri giác, dấu hiệu nhiễm trùng và huyết áp. Sau ổn định, bác sĩ đánh giá da, vị trí tiêm, tuyến giáp, mạch ngoại vi, cảm giác bàn chân, dậy thì và tăng trưởng ở trẻ.
Các xét nghiệm có thể gồm glucose huyết tương, HbA1c, ceton máu hoặc niệu, khí máu, điện giải, creatinin và độ thẩm thấu khi cấp cứu. Tự kháng thể GAD, IA-2, ZnT8 hoặc insulin hỗ trợ xác định tự miễn; C-peptide phản ánh phần insulin nội sinh còn lại. Theo dõi dài hạn gồm albumin niệu, lipid, chức năng tuyến giáp và sàng lọc celiac khi phù hợp.
Chẩn đoán type 1 không thường cần siêu âm, CT hoặc MRI. Hình ảnh chỉ được chỉ định khi nghi viêm tụy, bệnh tụy cấu trúc, biến chứng mạch máu hoặc nguyên nhân khác không phù hợp với biểu hiện type 1 điển hình.
Đái tháo đường được xác định khi có một trong các tiêu chuẩn glucose hoặc HbA1c đạt ngưỡng chẩn đoán; nếu không có triệu chứng tăng đường huyết rõ hoặc cơn tăng đường huyết cấp, thường cần xác nhận bằng xét nghiệm lặp lại. Việc gán type 1 dựa trên biểu hiện thiếu insulin, ceton, tự kháng thể và diễn biến lâm sàng, không chỉ dựa vào tuổi.
Điều trị Đái tháo đường type 1
Mục tiêu là thay thế insulin gần với sinh lý, giữ glucose trong vùng mục tiêu cá thể hóa, phòng hạ đường huyết và nhiễm toan ceton, đồng thời duy trì tăng trưởng và chất lượng sống. Điều trị cần phối hợp insulin, dinh dưỡng, vận động, giáo dục tự quản lý, công nghệ theo dõi và sàng lọc biến chứng.
Insulin nền kết hợp insulin nhanh trước bữa ăn hoặc bơm insulin là nền tảng. Loại insulin, tỷ lệ insulin/carbohydrate, hệ số hiệu chỉnh và liều nền được cá thể hóa. Một số thuốc hỗ trợ chỉ dùng trong tình huống chọn lọc dưới theo dõi chuyên khoa; chúng không thay thế insulin. Luôn chuẩn bị phương án xử trí hạ đường huyết, có thể gồm glucagon.
Hệ thống bơm insulin, cảm biến glucose liên tục và hệ thống tự động điều chỉnh insulin là các can thiệp công nghệ, không phải phẫu thuật. Ghép đảo tụy hoặc ghép tụy chỉ dành cho một số trường hợp rất chọn lọc, thường kèm suy thận giai đoạn cuối hoặc hạ đường huyết nghiêm trọng khó kiểm soát.
Không có phẫu thuật thường quy để chữa khỏi type 1. Ghép tụy có thể giúp độc lập insulin ở người phù hợp nhưng cần phẫu thuật lớn và dùng thuốc ức chế miễn dịch lâu dài; lợi ích và nguy cơ phải được đánh giá tại trung tâm chuyên sâu.
Giáo dục đếm carbohydrate, xoay vị trí tiêm, chăm sóc da, mang nhận diện y tế và hỗ trợ tâm lý rất quan trọng. Trường học, nơi làm việc và người thân nên biết dấu hiệu hạ đường huyết, cách dùng glucagon và nguyên tắc không bỏ insulin khi ốm.
Theo dõi glucose hằng ngày bằng cảm biến hoặc máy đo, xem xu hướng theo bữa ăn, vận động, giấc ngủ và chu kỳ kinh. HbA1c được kiểm tra định kỳ; đồng thời theo dõi huyết áp, lipid, thận, mắt, thần kinh, tuyến giáp, kỹ thuật tiêm và sức khỏe tâm thần.
Điều trị kéo dài suốt đời. Nhu cầu insulin thay đổi theo tuổi, dậy thì, thai kỳ, nhiễm bệnh, hoạt động thể lực và giai đoạn trăng mật; do đó phác đồ cần được đánh giá và điều chỉnh liên tục.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp gồm hạ đường huyết, nhiễm toan ceton và rối loạn điện giải. Về lâu dài có thể xuất hiện bệnh võng mạc, bệnh thận, bệnh thần kinh, loét bàn chân, bệnh tim mạch, rối loạn tiêu hóa tự chủ và ảnh hưởng sức khỏe tâm thần.
Với insulin phù hợp, công nghệ theo dõi, giáo dục và chăm sóc định kỳ, nhiều người type 1 có thể học tập, làm việc, mang thai và sống năng động. Tiên lượng xấu hơn khi thường xuyên nhiễm toan ceton, hạ đường huyết nặng, hút thuốc, tăng huyết áp hoặc biến chứng thận.
Type 1 không khỏi rồi tái phát; đây là bệnh mạn tính. Tuy nhiên, các đợt mất kiểm soát, nhiễm toan ceton hoặc hạ đường huyết có thể lặp lại nếu bỏ insulin, sai liều, thiết bị trục trặc, nhiễm bệnh hoặc thiếu kế hoạch ngày ốm.
Hiện chưa có biện pháp phòng type 1 áp dụng rộng rãi cho cộng đồng. Có thể phòng biến chứng bằng không bỏ insulin, theo dõi glucose và ceton đúng lúc, tiêm chủng, không hút thuốc, kiểm soát huyết áp - lipid và khám định kỳ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Đái tháo đường type 1
Không có một thực đơn duy nhất. Người bệnh cần học ước tính carbohydrate, phối hợp liều insulin với bữa ăn, ưu tiên rau, đạm phù hợp, ngũ cốc nguyên hạt và chất béo không bão hòa. Đồ uống có đường thường dành để xử trí hạ đường huyết, không dùng thường xuyên.
Vận động mang lại lợi ích tim mạch và tâm lý nhưng có thể làm glucose tăng hoặc giảm tùy cường độ. Cần đo glucose trước, trong và sau tập khi cần, chuẩn bị carbohydrate nhanh, điều chỉnh insulin theo kế hoạch và tránh tập khi ceton tăng.
Ghi nhận glucose, liều insulin, carbohydrate, vận động và các lần hạ đường huyết. Kiểm tra ceton khi glucose cao kéo dài, sốt, nôn hoặc đau bụng. Bảo quản insulin đúng hướng dẫn, kiểm tra hạn dùng và có bộ dự phòng khi đi xa.
Không tự ngừng insulin, không tiêm lặp liều nhanh quá gần nhau, không dùng insulin đã hỏng hoặc bảo quản sai, không uống rượu khi chưa biết cách phòng hạ đường huyết và không lái xe khi glucose thấp hoặc có triệu chứng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ cần phác đồ phù hợp tuổi, cân nặng, bữa ăn và khả năng tự quản lý. Cha mẹ, nhà trường và người chăm sóc phải có kế hoạch xử trí hạ đường huyết và ngày ốm. Theo dõi tăng trưởng, dậy thì, học tập và cảm xúc quan trọng ngang với HbA1c.
Ở người cao tuổi, mục tiêu glucose thường cá thể hóa để tránh hạ đường huyết, té ngã và suy giảm nhận thức. Cần đơn giản hóa thao tác khi thị lực hoặc khéo léo giảm, rà soát chức năng thận và bảo đảm người hỗ trợ biết dùng insulin, cảm biến và glucagon.
Phụ nữ type 1 nên chuẩn bị trước mang thai, tối ưu glucose và rà soát thuốc. Thai kỳ làm nhu cầu insulin thay đổi rõ và tăng nguy cơ hạ đường huyết, nhiễm toan ceton, tiền sản giật và thai lớn. Cần phối hợp nội tiết - sản khoa và theo dõi glucose sát.
Cho con bú thường có thể thực hiện nhưng có thể làm giảm nhu cầu insulin và tăng nguy cơ hạ đường huyết, nhất là ban đêm. Cần ăn đủ, uống đủ, theo dõi glucose và có carbohydrate nhanh bên cạnh khi cho bú.
Suy giảm miễn dịch không loại trừ type 1 nhưng có thể làm biểu hiện nhiễm trùng kín đáo hơn và khiến glucose biến động. Corticosteroid và thuốc chống thải ghép có thể tăng đường huyết; thay đổi insulin phải do nhóm điều trị hướng dẫn.
Bệnh thận, celiac, bệnh tuyến giáp, Addison, bệnh tim hoặc rối loạn tâm thần ảnh hưởng đáng kể đến insulin và dinh dưỡng. Điều trị cần phối hợp chuyên khoa, tránh hạ đường huyết và theo dõi tương tác giữa bệnh nền với glucose.
Phẫu thuật làm tăng hormone stress và có thể gây tăng glucose hoặc ceton. Người bệnh không tự ngừng insulin nền khi nhịn ăn; kế hoạch insulin, dịch truyền, theo dõi glucose và ceton phải được thống nhất trước với gây mê và nội tiết.
Câu hỏi thường gặp về Đái tháo đường type 1
Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi áp dụng thường quy. Insulin và công nghệ hiện đại giúp kiểm soát bệnh rất tốt, nhưng người bệnh vẫn cần điều trị và theo dõi lâu dài.
Không. Carbohydrate vẫn là nguồn năng lượng; điều quan trọng là chọn nguồn phù hợp, ước tính lượng ăn và phối hợp insulin đúng kế hoạch.
Không tự ngừng insulin nền. Đây là lúc nguy cơ ceton và nhiễm toan tăng; cần đo glucose, ceton và liên hệ cơ sở điều trị theo kế hoạch ngày ốm.
Nhiều tình huống có thể dựa vào cảm biến, nhưng vẫn cần máy đo dự phòng khi triệu chứng không khớp kết quả, cảm biến báo lỗi hoặc theo hướng dẫn của thiết bị.
Có. Cần học cách điều chỉnh insulin, carbohydrate và theo dõi glucose theo loại vận động để phòng hạ đường huyết hoặc tăng ceton.
Thông tin chỉ nhằm mục đích giáo dục sức khỏe, không thay thế thăm khám, chẩn đoán hoặc kê đơn trực tiếp. Người bệnh không tự ý bắt đầu, ngừng hay thay đổi insulin, thuốc hạ đường huyết hoặc chế độ ăn khi chưa trao đổi với nhân viên y tế.

