Đái tháo đường type 2 phát triển khi cơ thể sử dụng insulin kém hiệu quả và tụy không còn tiết đủ insulin để giữ đường huyết bình thường. Bệnh có thể âm thầm nhiều năm; đôi khi chỉ được phát hiện qua khám sức khỏe hoặc khi đã có biến chứng. Điều trị kết hợp dinh dưỡng, vận động, giảm cân khi phù hợp, thuốc cá thể hóa và quản lý nguy cơ tim - thận.
Đái tháo đường type 2 là bệnh gì?
Đái tháo đường type 2 là bệnh tăng glucose máu do cơ thể đáp ứng kém với insulin và dần không sản xuất đủ insulin. Không giống type 1, thiếu insulin thường không tuyệt đối ở giai đoạn đầu. Bệnh liên quan chặt với các yếu tố chuyển hóa nhưng cũng có thể xuất hiện ở người không thừa cân.
| Tên bệnh | Đái tháo đường type 2 |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Type 2 diabetes mellitus |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Đái tháo đường típ 2; tiểu đường type 2; đái tháo đường không phụ thuộc insulin |
| Mã ICD-10 | E11.- |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; rối loạn chuyển hóa glucose và đề kháng insulin |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tụy, gan, cơ và mô mỡ; biến chứng thường liên quan tim, mạch máu, thận, mắt, thần kinh và bàn chân. |
| Tính chất bệnh | Bệnh chuyển hóa mạn tính, không lây, đặc trưng bởi đề kháng insulin kết hợp suy giảm dần chức năng tế bào beta. |
| Mức độ phổ biến | Là thể đái tháo đường phổ biến nhất, thường gặp ở người trưởng thành nhưng ngày càng được phát hiện ở thanh thiếu niên. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Đái tháo đường type 2
Cơ, gan và mô mỡ giảm nhạy cảm với insulin, khiến cơ thể cần nhiều insulin hơn để kiểm soát glucose. Tế bào beta ban đầu tăng tiết bù trừ, sau đó suy giảm. Gan tiếp tục giải phóng glucose, mô mỡ tăng acid béo tự do, hormon ruột và thận cũng góp phần làm đường huyết tăng.
Type 2 có phổ biểu hiện rộng, từ tăng glucose nhẹ liên quan đề kháng insulin đến suy tế bào beta rõ cần insulin. Có thể phân tầng theo mức kiểm soát, biến chứng, bệnh tim mạch xơ vữa, suy tim, bệnh thận mạn, béo phì và nguy cơ hạ đường huyết để chọn điều trị.
Type 2 chiếm khoảng 90–95% các trường hợp đái tháo đường ở nhiều quần thể. Tỷ lệ tăng cùng đô thị hóa, tuổi thọ, ít vận động và thừa cân, nhưng khác nhau theo dân số và tiêu chuẩn sàng lọc. Nhiều người chưa được chẩn đoán vì triệu chứng kín đáo.
Type 2 không lây. Bệnh phát triển trong cơ thể qua rối loạn chuyển hóa kéo dài; gia đình có nhiều người mắc phản ánh cả yếu tố gen và môi trường sống chung.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Đái tháo đường type 2
Bệnh không do một nguyên nhân đơn lẻ. Khuynh hướng di truyền kết hợp tăng mỡ nội tạng, ít vận động, chế độ ăn dư năng lượng, tuổi, giấc ngủ, một số thuốc và rối loạn nội tiết làm tăng đề kháng insulin và thúc đẩy suy tế bào beta.
Thừa cân hoặc béo bụng, ít vận động, tuổi tăng, tiền sử gia đình, tiền đái tháo đường, đái tháo đường thai kỳ, tăng huyết áp, rối loạn lipid, hội chứng buồng trứng đa nang, gan nhiễm mỡ chuyển hóa, ngưng thở khi ngủ và dùng glucocorticoid kéo dài.
Người trưởng thành có thừa cân kèm yếu tố nguy cơ, người từ trung niên trở lên, phụ nữ từng mắc đái tháo đường thai kỳ, thanh thiếu niên béo phì có tiền sử gia đình và người có bệnh tim mạch hoặc bệnh thận nên được đánh giá theo khuyến cáo chuyên môn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Đái tháo đường type 2
Nhiều người không có biểu hiện rõ. Khi đường huyết tăng hơn, có thể tiểu nhiều, khát nhiều, mệt, nhìn mờ, vết thương lâu lành, ngứa hoặc nhiễm nấm tái diễn. Tê rát bàn chân, giảm thị lực hoặc đau ngực đôi khi là lý do đầu tiên khiến người bệnh đi khám.
- Khát nước và tiểu nhiều.
- Mệt, buồn ngủ sau ăn hoặc giảm sức bền.
- Nhìn mờ dao động theo đường huyết.
- Nhiễm nấm da, sinh dục hoặc tiết niệu tái diễn.
- Vết thương lâu lành.
- Tê, châm chích hoặc nóng rát bàn chân.
- Sụt cân không chủ ý khi bệnh mất kiểm soát.
- Dày sẫm da vùng cổ hoặc nách do đề kháng insulin.
- Đau chân khi đi bộ do bệnh động mạch ngoại biên.
- Tăng thẩm thấu gây lú lẫn ở trường hợp rất nặng.
Nên đi khám khi có triệu chứng tăng đường huyết, kết quả tự đo bất thường, vết loét bàn chân, giảm thị lực hoặc yếu tố nguy cơ cao dù chưa có triệu chứng. Người đã điều trị cần khám sớm nếu đường huyết liên tục ngoài mục tiêu, thuốc gây tác dụng phụ hoặc cân nặng thay đổi nhanh.
Cấp cứu khi lơ mơ, mất nước nặng, thở bất thường, nôn liên tục, đau ngực, yếu liệt, đường huyết rất cao kèm suy kiệt hoặc hạ đường huyết gây mất ý thức. Loét chân đỏ nóng, có mủ, sốt hoặc tím đen cũng cần đánh giá khẩn.
Chẩn đoán Đái tháo đường type 2
Chẩn đoán dùng HbA1c, glucose đói, glucose 2 giờ sau nghiệm pháp dung nạp hoặc glucose bất kỳ khi có triệu chứng điển hình. Sau khi xác nhận, bác sĩ đánh giá biến chứng và bệnh đồng mắc, đồng thời xem xét khả năng type 1, MODY hoặc đái tháo đường thứ phát nếu biểu hiện không điển hình.
Khám gồm cân nặng, vòng eo, huyết áp, da, tuyến giáp, mạch ngoại vi và bàn chân. Bác sĩ kiểm tra cảm giác bảo vệ, biến dạng chân, vị trí chai chân, dấu suy tim và các biểu hiện bệnh mạch máu.
HbA1c và glucose dùng để chẩn đoán và theo dõi. Xét nghiệm nền thường gồm lipid, creatinin/eGFR, albumin/creatinin niệu, men gan và điện giải. C-peptide hoặc tự kháng thể được dùng khi nghi sai phân loại. Một số thuốc cần theo dõi vitamin B12 hoặc các chỉ số riêng.
Không cần hình ảnh để xác nhận type 2. Siêu âm gan, siêu âm mạch, điện tim, siêu âm tim hoặc chẩn đoán hình ảnh khác chỉ được chỉ định theo triệu chứng, biến chứng hoặc bệnh đồng mắc.
Chẩn đoán dựa trên ngưỡng HbA1c hoặc glucose theo tiêu chuẩn quốc tế; khi người bệnh không có triệu chứng rõ, kết quả bất thường thường phải được xác nhận. Không nên kết luận type 2 chỉ dựa vào cân nặng hoặc tuổi, vì type 1 và các thể khác có thể biểu hiện tương tự.
Điều trị Đái tháo đường type 2
Điều trị hướng đến mục tiêu glucose cá thể hóa, giảm cân khi phù hợp, bảo vệ tim - thận, kiểm soát huyết áp và lipid, ngừng thuốc lá, phòng biến chứng bàn chân và duy trì chất lượng sống. Lựa chọn phải cùng quyết định với người bệnh và được đánh giá định kỳ.
Thuốc có thể gồm metformin, nhóm đồng vận thụ thể GLP-1, thuốc ức chế SGLT2, DPP-4, sulfonylurea, thiazolidinedione, thuốc ức chế alpha-glucosidase hoặc insulin. Ưu tiên thay đổi theo bệnh tim mạch, suy tim, bệnh thận, béo phì, nguy cơ hạ đường huyết, chi phí và chống chỉ định. Không tự phối hợp hoặc tăng liều.
Theo dõi glucose liên tục có thể hữu ích ở người dùng insulin hoặc có dao động glucose. Phẫu thuật chuyển hóa là can thiệp được cân nhắc ở một số người béo phì khi lợi ích dự kiến vượt nguy cơ và đã được đánh giá đa chuyên khoa.
Phẫu thuật chuyển hóa không áp dụng cho mọi người type 2. Sau mổ, glucose có thể cải thiện mạnh nhưng vẫn cần theo dõi lâu dài, bổ sung vi chất và đánh giá tái tăng cân hoặc tái tăng đường huyết.
Tư vấn dinh dưỡng, kế hoạch vận động, hỗ trợ giảm cân, cai thuốc lá, sức khỏe giấc ngủ và hỗ trợ tâm lý giúp tăng khả năng duy trì điều trị. Giáo dục chăm sóc bàn chân và nhận biết hạ đường huyết cần phù hợp với thuốc đang dùng.
HbA1c thường được kiểm tra định kỳ tùy mức ổn định. Cần theo dõi đường huyết tại nhà khi dùng insulin hoặc thuốc có nguy cơ hạ đường huyết; kiểm tra huyết áp, lipid, thận, mắt, bàn chân, cân nặng và tuân thủ dùng thuốc.
Đây là bệnh mạn tính cần quản lý lâu dài. Một số người có thể đạt lui bệnh sau giảm cân đáng kể hoặc phẫu thuật chuyển hóa, nhưng vẫn phải theo dõi vì đường huyết có thể tăng trở lại.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm bệnh mạch vành, đột quỵ, suy tim, bệnh thận mạn, võng mạc, thần kinh ngoại biên và tự chủ, loét hoặc cắt cụt chi. Biến chứng cấp có thể là hạ đường huyết, tăng thẩm thấu hoặc nhiễm toan ceton trong một số bối cảnh.
Kiểm soát đồng thời glucose, huyết áp, lipid, cân nặng và thuốc lá giúp giảm đáng kể nguy cơ biến chứng. Tiên lượng phụ thuộc thời gian mắc bệnh, mức tổn thương cơ quan, khả năng tiếp cận điều trị và duy trì thay đổi lối sống.
Type 2 có thể lui bệnh nhưng không nên xem là khỏi vĩnh viễn. Tăng cân, giảm vận động, bệnh cấp, thuốc làm tăng glucose hoặc suy giảm tế bào beta có thể khiến đường huyết tăng trở lại.
Giữ cân nặng phù hợp, vận động đều, ăn nhiều thực phẩm ít chế biến, ngủ đủ và không hút thuốc có thể phòng hoặc trì hoãn type 2 ở người nguy cơ cao. Người có tiền đái tháo đường cần theo dõi định kỳ và can thiệp sớm.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Đái tháo đường type 2
Ưu tiên rau không tinh bột, đạm nạc, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, hạt và chất béo không bão hòa; hạn chế đồ uống có đường, tinh bột tinh chế và khẩu phần quá lớn. Cách phân bố carbohydrate nên phù hợp thuốc, giờ làm việc, văn hóa ăn uống và mục tiêu cân nặng.
Kết hợp vận động aerobic và tăng sức mạnh, giảm thời gian ngồi lâu. Người đang dùng insulin hoặc sulfonylurea cần phòng hạ đường huyết. Khi có bệnh tim, võng mạc tăng sinh, loét chân hoặc thần kinh tự chủ, chương trình tập phải được điều chỉnh.
Theo dõi glucose theo chỉ định, huyết áp và cân nặng khi cần; kiểm tra bàn chân mỗi ngày; ghi thuốc và tác dụng phụ. Mang theo nguồn đường nhanh nếu có nguy cơ hạ đường huyết và biết thời điểm liên hệ cơ sở y tế.
Không dùng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung thay thế điều trị chuẩn, không tự ngừng thuốc khi glucose cải thiện, không cắt bỏ hoàn toàn carbohydrate và không đi chân trần khi giảm cảm giác bàn chân.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Type 2 ở trẻ thường liên quan béo phì và có thể tiến triển nhanh. Cần đánh giá tự kháng thể để loại trừ type 1, hỗ trợ cả gia đình thay đổi lối sống, theo dõi tăng trưởng và phát hiện sớm tăng huyết áp, gan nhiễm mỡ, thận và rối loạn tâm lý.
Mục tiêu điều trị phải cân bằng lợi ích và nguy cơ hạ đường huyết, suy dinh dưỡng, té ngã, bệnh thận và đa thuốc. Phác đồ đơn giản, dụng cụ dễ sử dụng và hỗ trợ từ người chăm sóc thường quan trọng hơn việc theo đuổi mục tiêu quá chặt.
Người mắc type 2 nên lập kế hoạch trước mang thai vì nhiều thuốc không phù hợp trong thai kỳ. Thường cần điều chỉnh sang phác đồ được sản khoa - nội tiết lựa chọn, kiểm tra mắt và thận, đồng thời theo dõi glucose sát để giảm nguy cơ dị tật, thai lớn và tiền sản giật.
Lựa chọn thuốc khi cho con bú phụ thuộc dữ liệu an toàn, chức năng thận của mẹ và tình trạng trẻ. Nhu cầu năng lượng và thuốc có thể thay đổi sau sinh; không tự dùng thuốc giảm cân hoặc thuốc hạ đường huyết mới khi chưa được đánh giá.
Nhiễm trùng và thuốc ức chế miễn dịch có thể làm glucose tăng mạnh. Người ghép tạng hoặc điều trị ung thư cần theo dõi sát, phối hợp chuyên khoa và điều chỉnh thuốc dựa trên chức năng thận, gan, tương tác và nguy cơ nhiễm trùng.
Bệnh tim mạch, suy tim, bệnh thận, gan nhiễm mỡ, béo phì và nguy cơ hạ đường huyết định hướng lựa chọn thuốc. Người có bệnh nền không nên chỉ tập trung vào HbA1c mà bỏ qua lợi ích bảo vệ cơ quan.
Stress phẫu thuật và nhịn ăn làm glucose biến động. Một số thuốc cần tạm ngừng trước mổ theo chỉ định; insulin có thể được dùng tạm thời. Kế hoạch cần ghi rõ thời điểm ngừng, theo dõi và khởi động lại thuốc.
Câu hỏi thường gặp về Đái tháo đường type 2
Một số người có thể đạt trạng thái lui bệnh khi giảm cân đáng kể hoặc sau phẫu thuật chuyển hóa, nhưng vẫn cần theo dõi vì đường huyết có thể tăng trở lại.
Có. Di truyền, tuổi, phân bố mỡ nội tạng, ít vận động và suy tế bào beta có thể gây type 2 ngay cả khi chỉ số khối cơ thể không cao.
Không. Kết quả ổn có thể là nhờ thuốc và lối sống. Việc giảm hoặc ngừng thuốc cần được bác sĩ đánh giá dựa trên HbA1c, biến chứng và nguy cơ tái tăng.
Không. Có nhiều nhóm thuốc; lựa chọn phụ thuộc tim mạch, thận, cân nặng, hạ đường huyết, chi phí và mục tiêu cá nhân.
Tần suất tùy phác đồ. Người dùng insulin hoặc thuốc dễ gây hạ đường huyết thường cần đo thường xuyên hơn; người ổn định có thể theo lịch riêng do bác sĩ hướng dẫn.
Thông tin chỉ nhằm mục đích giáo dục sức khỏe, không thay thế thăm khám, chẩn đoán hoặc kê đơn trực tiếp. Người bệnh không tự ý bắt đầu, ngừng hay thay đổi insulin, thuốc hạ đường huyết hoặc chế độ ăn khi chưa trao đổi với nhân viên y tế.

