Đái tháo đường thai kỳ thường không gây triệu chứng và được phát hiện qua sàng lọc trong thai kỳ. Hormone nhau thai làm tăng đề kháng insulin; nếu tụy của mẹ không bù đủ, glucose máu tăng. Kiểm soát bằng dinh dưỡng, vận động phù hợp, tự theo dõi glucose và thuốc khi cần giúp giảm nguy cơ thai lớn, tiền sản giật, sinh khó và hạ đường huyết sơ sinh.
Đái tháo đường thai kỳ là bệnh gì?
Đái tháo đường thai kỳ là tăng glucose máu được chẩn đoán trong thai kỳ ở người chưa biết mắc đái tháo đường trước đó. Tình trạng thường xuất hiện ở nửa sau thai kỳ khi đề kháng insulin tăng. Một số trường hợp phát hiện rất sớm thực chất là type 1 hoặc type 2 chưa được chẩn đoán.
| Tên bệnh | Đái tháo đường thai kỳ |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Gestational diabetes mellitus |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tiểu đường thai kỳ; GDM; tăng đường huyết được chẩn đoán trong thai kỳ |
| Mã ICD-10 | O24.4- |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; rối loạn glucose trong thai kỳ |
| Cơ quan ảnh hưởng | Chuyển hóa glucose của mẹ, nhau thai và thai nhi; có thể ảnh hưởng quá trình sinh, sức khỏe sơ sinh và nguy cơ chuyển hóa lâu dài của cả mẹ lẫn con. |
| Tính chất bệnh | Rối loạn tăng glucose xuất hiện hoặc được phát hiện lần đầu trong thai kỳ, không lây; thường cải thiện sau sinh nhưng làm tăng nguy cơ type 2 về sau. |
| Mức độ phổ biến | Là biến chứng chuyển hóa thường gặp của thai kỳ; tỷ lệ thay đổi theo dân số, tuổi mẹ, mức thừa cân và tiêu chuẩn chẩn đoán. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Đái tháo đường thai kỳ
Nhau thai tiết các hormone giúp thai phát triển nhưng đồng thời làm mô của mẹ giảm nhạy cảm với insulin. Tụy phải tăng tiết insulin để bù. Khi khả năng dự trữ tế bào beta không đủ, glucose sau ăn và lúc đói tăng, glucose qua nhau thai kích thích thai tiết nhiều insulin và tăng tích mỡ.
Có thể phân biệt tăng glucose được phát hiện sớm đạt ngưỡng đái tháo đường rõ, GDM được chẩn đoán bằng nghiệm pháp trong thai kỳ, và GDM kiểm soát bằng lối sống hoặc cần thuốc. Cách ghi phân loại cụ thể phụ thuộc hệ thống chẩn đoán và hồ sơ sản khoa.
Tỷ lệ GDM khác nhau rộng giữa các quốc gia do khác dân số, tuổi mang thai, béo phì và tiêu chuẩn xét nghiệm. Xu hướng tăng cùng tuổi mẹ và rối loạn chuyển hóa. Nhiều trường hợp không có triệu chứng nên chỉ được nhận biết qua chương trình sàng lọc.
Bệnh không lây và không truyền trực tiếp từ mẹ sang thai như nhiễm trùng. Glucose dư thừa có thể qua nhau thai và ảnh hưởng chuyển hóa của thai, trong khi insulin của mẹ không qua nhau thai với lượng có ý nghĩa.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Đái tháo đường thai kỳ
Nguyên nhân chính là đề kháng insulin sinh lý của thai kỳ vượt quá khả năng tăng tiết insulin của tụy. Khuynh hướng di truyền, thừa cân, tuổi mẹ cao, tiền sử GDM và hội chứng buồng trứng đa nang làm giảm khả năng bù trừ.
Thừa cân hoặc béo phì trước mang thai, tăng cân thai kỳ quá mức, tuổi mẹ cao, người thân bậc một mắc type 2, từng GDM hoặc sinh con lớn, tiền đái tháo đường, PCOS, tăng huyết áp và thuộc nhóm dân số có nguy cơ chuyển hóa cao.
Tất cả thai phụ cần được đánh giá nguy cơ theo quy trình địa phương. Người có tiền sử GDM, glucose bất thường, béo phì, PCOS hoặc gia đình có type 2 có thể được xét nghiệm sớm hơn; nếu chưa phát hiện, vẫn thường cần sàng lọc vào giai đoạn 24–28 tuần.
Triệu chứng và dấu hiệu của Đái tháo đường thai kỳ
Phần lớn thai phụ không có triệu chứng. Một số người có thể khát hơn, tiểu nhiều hoặc mệt, nhưng các biểu hiện này dễ trùng với thay đổi bình thường của thai kỳ. Vì vậy không thể dựa vào triệu chứng để loại trừ GDM.
- Không có triệu chứng và chỉ phát hiện khi xét nghiệm.
- Khát nước hơn bình thường.
- Tiểu nhiều hơn mức dự kiến.
- Mệt, đặc biệt sau bữa ăn nhiều carbohydrate.
- Đường niệu có thể được phát hiện nhưng không đủ để chẩn đoán.
- Nhìn mờ khi glucose tăng rõ.
- Nhiễm nấm âm đạo tái diễn.
- Sụt cân không chủ ý là không điển hình và cần loại trừ đái tháo đường có từ trước.
- Ceton do ăn quá ít hoặc nôn nghén kéo dài.
Thai phụ nên thực hiện xét nghiệm đúng lịch dù thấy khỏe. Cần liên hệ sớm khi tự đo glucose nhiều lần vượt mục tiêu, không ăn được, nôn kéo dài, giảm cử động thai, tăng huyết áp, phù nhanh hoặc có tác dụng phụ của điều trị.
Đến cơ sở sản khoa ngay khi giảm hoặc mất cử động thai, ra huyết, đau bụng cơn, vỡ ối, đau đầu dữ dội kèm nhìn mờ, khó thở, co giật hoặc glucose rất cao kèm nôn và ceton. Hạ đường huyết nặng khi đang dùng insulin cũng cần xử trí khẩn.
Chẩn đoán Đái tháo đường thai kỳ
Chẩn đoán dựa trên xét nghiệm glucose theo chiến lược một bước hoặc hai bước tùy hướng dẫn địa phương. Thai phụ nguy cơ cao có thể được kiểm tra sớm để phát hiện đái tháo đường có trước thai kỳ. Xét nghiệm thường quy vào 24–28 tuần giúp phát hiện GDM không triệu chứng.
Bác sĩ đánh giá cân nặng trước thai kỳ, mức tăng cân, huyết áp, phù, chiều cao tử cung và yếu tố nguy cơ chuyển hóa. Khám sản khoa theo dõi sự phát triển thai, nước ối và dấu hiệu tiền sản giật.
Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống là xét nghiệm trung tâm. Glucose đói, sau uống glucose và đôi khi HbA1c được dùng theo bối cảnh. Sau chẩn đoán, thai phụ tự theo dõi glucose lúc đói và sau ăn; xét nghiệm ceton, thận hoặc gan chỉ định khi cần.
Siêu âm không chẩn đoán GDM nhưng giúp theo dõi tăng trưởng thai, chu vi bụng, lượng nước ối và một số biến chứng. Tần suất siêu âm phụ thuộc kiểm soát glucose, điều trị thuốc và tình trạng mẹ - thai.
Ngưỡng chẩn đoán phụ thuộc phương pháp sàng lọc được cơ sở áp dụng. Kết quả phải được diễn giải theo mẫu nghiệm pháp, tuổi thai và hướng dẫn quốc gia; không dùng máy đo cá nhân thay cho xét nghiệm chuẩn để xác nhận ban đầu.
Điều trị Đái tháo đường thai kỳ
Mục tiêu là giữ glucose trong giới hạn thai kỳ mà không gây hạ đường huyết hoặc thiếu dinh dưỡng, theo dõi tăng trưởng thai và huyết áp, đồng thời chuẩn bị kế hoạch sinh và chăm sóc sơ sinh. Chăm sóc nên phối hợp sản khoa, nội tiết, dinh dưỡng và nhi khoa.
Nếu dinh dưỡng và vận động không đạt mục tiêu, insulin thường là lựa chọn chính vì có khả năng điều chỉnh linh hoạt. Một số nơi sử dụng metformin trong tình huống chọn lọc theo hướng dẫn và trao đổi lợi ích - nguy cơ. Không tự dùng thuốc hạ glucose hoặc thảo dược trong thai kỳ.
Không có thủ thuật điều trị GDM. Can thiệp chủ yếu là giáo dục tự đo glucose, đôi khi dùng cảm biến, theo dõi tim thai và siêu âm tăng trưởng. Khởi phát chuyển dạ hoặc mổ lấy thai chỉ dựa trên tổng thể chỉ định sản khoa, không chỉ vì tên chẩn đoán.
Mổ lấy thai không bắt buộc cho mọi trường hợp GDM. Quyết định phụ thuộc ước tính cân nặng thai, kiểm soát glucose, tiền sản giật, ngôi thai, tiền sử sản khoa và diễn biến chuyển dạ.
Tư vấn dinh dưỡng nên bảo đảm đủ năng lượng, protein, vi chất và phân bố carbohydrate hợp lý. Hỗ trợ tâm lý giúp giảm cảm giác tội lỗi hoặc lo âu. Thai phụ cần được hướng dẫn dùng máy đo, ghi nhật ký, nhận biết hạ đường huyết và chuẩn bị sau sinh.
Theo dõi glucose lúc đói và sau ăn theo kế hoạch, cân nặng, huyết áp và cử động thai. Nhóm điều trị rà soát nhật ký thường xuyên để điều chỉnh bữa ăn hoặc insulin. Sau sinh, thuốc thường được đánh giá lại ngay và lên lịch nghiệm pháp glucose.
Quản lý bắt đầu từ khi chẩn đoán đến khi sinh. Đề kháng insulin thường giảm nhanh sau sổ nhau, nhưng nguy cơ chuyển hóa kéo dài suốt đời nên cần xét nghiệm sau sinh và định kỳ về sau.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Đối với mẹ: tiền sản giật, sinh mổ, chấn thương khi sinh và nguy cơ type 2 về sau. Đối với thai và trẻ: thai lớn, kẹt vai, sinh non, hạ glucose sơ sinh, vàng da hoặc khó thở. Nguy cơ giảm khi glucose được kiểm soát tốt.
Đa số thai phụ có thể có thai kỳ và cuộc sinh an toàn khi phát hiện, theo dõi và điều trị đúng. Glucose thường trở về bình thường sau sinh, nhưng GDM là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ type 2 và tái mắc trong lần mang thai sau.
GDM có khả năng lặp lại ở lần mang thai tiếp theo, đặc biệt khi vẫn thừa cân, khoảng cách sinh ngắn hoặc từng cần insulin. Sau sinh, tăng glucose có thể tồn tại hoặc chuyển thành type 2, nên không bỏ qua xét nghiệm hậu sản.
Chuẩn bị cân nặng hợp lý trước mang thai, vận động đều và chế độ ăn cân bằng có thể giảm nguy cơ nhưng không phòng được mọi trường hợp. Người từng GDM nên kiểm tra glucose trước lần mang thai sau và sớm trong thai kỳ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Đái tháo đường thai kỳ
Chia carbohydrate đều trong ngày, ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ, kết hợp đạm và chất béo lành mạnh để giảm tăng glucose sau ăn. Không bỏ bữa, không nhịn tinh bột cực đoan và không tự áp dụng chế độ giảm cân mạnh khi mang thai.
Đi bộ sau ăn hoặc vận động mức vừa theo khuyến cáo sản khoa thường giúp cải thiện glucose. Tránh bài tập có nguy cơ ngã, va chạm hoặc chống chỉ định sản khoa. Người dùng insulin cần chuẩn bị cách xử trí hạ đường huyết.
Đo glucose đúng thời điểm, ghi món ăn, vận động và liều insulin. Theo dõi cử động thai, huyết áp nếu được yêu cầu và dấu hiệu tiền sản giật. Báo ngay khi glucose liên tục vượt mục tiêu hoặc có nhiều lần hạ đường huyết.
Không tự bỏ bữa, kiêng hoàn toàn carbohydrate, dùng thuốc giảm cân, thảo dược hạ đường huyết hoặc thay insulin theo kinh nghiệm người khác. Không bỏ lịch siêu âm, khám thai và xét nghiệm sau sinh dù glucose đã bình thường.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
GDM không phải là chẩn đoán ở trẻ em; phần này liên quan trẻ sinh từ mẹ mắc GDM. Trẻ có thể cần kiểm tra glucose sau sinh và theo dõi bú, thân nhiệt, vàng da. Về lâu dài, gia đình nên xây dựng môi trường ăn uống và vận động lành mạnh.
GDM chỉ xảy ra trong thai kỳ nên không áp dụng cho người cao tuổi. Tuy nhiên, phụ nữ lớn tuổi từng mắc GDM vẫn cần sàng lọc type 2 và bệnh tim mạch theo nguy cơ cá nhân.
Đây là nhóm trung tâm của bệnh. Mục tiêu glucose, tăng cân, thuốc, siêu âm và thời điểm sinh phải cá thể hóa theo tuổi thai, sức khỏe mẹ, tăng trưởng thai và hướng dẫn của cơ sở sản khoa.
Cho con bú được khuyến khích khi không có chống chỉ định và có thể mang lợi ích chuyển hóa cho mẹ và trẻ. Nhu cầu insulin thường giảm sau sinh; thuốc dùng trong giai đoạn cho bú phải được rà soát về an toàn.
Thai phụ dùng corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch có thể khó kiểm soát glucose hơn và dễ nhiễm trùng. Cần phối hợp chuyên khoa, không tự giảm thuốc nền và tăng tần suất theo dõi khi phác đồ thay đổi.
Tăng huyết áp, béo phì, PCOS, bệnh thận hoặc bệnh tuyến giáp làm thai kỳ nguy cơ cao hơn. Kế hoạch điều trị phải cân nhắc cả mục tiêu sản khoa, chức năng cơ quan và thuốc đang dùng.
Sau mổ lấy thai, đau, nhiễm trùng, dịch truyền và thay đổi ăn uống làm glucose biến động. Insulin thường cần giảm mạnh hoặc ngừng tùy tình trạng; glucose vẫn được theo dõi để phát hiện đái tháo đường tồn tại.
Câu hỏi thường gặp về Đái tháo đường thai kỳ
Glucose thường giảm sau sinh, nhưng không phải ai cũng trở về bình thường. Cần xét nghiệm lại để phát hiện type 2 hoặc tiền đái tháo đường còn tồn tại.
Không. Nhiều người đạt mục tiêu bằng dinh dưỡng và vận động. Insulin được dùng khi glucose vẫn cao hoặc có chỉ định riêng.
GDM thường xuất hiện sau giai đoạn hình thành cơ quan, nên nguy cơ chính là thai lớn và biến chứng chu sinh. Tăng glucose rõ từ đầu thai kỳ cần loại trừ đái tháo đường có trước, vốn liên quan nguy cơ dị tật cao hơn.
Không. Cần kiểm soát khẩu phần và phân bố carbohydrate, không loại bỏ hoàn toàn. Chế độ quá hạn chế có thể gây thiếu dinh dưỡng hoặc tăng ceton.
Thời điểm cụ thể theo hướng dẫn của cơ sở điều trị; thường cần nghiệm pháp glucose trong giai đoạn hậu sản sớm và tiếp tục sàng lọc định kỳ lâu dài.
Thông tin chỉ nhằm mục đích giáo dục sức khỏe, không thay thế thăm khám, chẩn đoán hoặc kê đơn trực tiếp. Người bệnh không tự ý bắt đầu, ngừng hay thay đổi insulin, thuốc hạ đường huyết hoặc chế độ ăn khi chưa trao đổi với nhân viên y tế.

