Phù phổi cấp do tim là tình trạng dịch nhanh chóng tích tụ trong mô kẽ và phế nang vì áp lực trong tuần hoàn phổi tăng do tim hoạt động bất thường. Người bệnh thường khó thở dữ dội, phải ngồi để thở, thở nhanh, vã mồ hôi, ho hoặc khạc bọt hồng, tím tái và có cảm giác ngạt. Tình trạng có thể xuất hiện trong suy tim cấp, cơn tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim, rối loạn nhịp hoặc hở van tim cấp.
Đây là cấp cứu y khoa, không nên chờ theo dõi tại nhà. Đánh giá sớm bằng độ bão hòa oxy, điện tâm đồ, xét nghiệm tim, siêu âm phổi, X-quang và siêu âm tim giúp xác định nguyên nhân. Điều trị kịp thời nhằm hỗ trợ hô hấp, giảm áp lực và dịch ứ trong phổi, đồng thời xử trí biến cố tim có thể hạn chế suy hô hấp, sốc và tổn thương cơ quan.
Phù phổi cấp do tim là bệnh gì?
Phù phổi cấp do tim là một hội chứng cấp cứu trong đó áp lực thủy tĩnh ở mao mạch phổi tăng vì bất thường chức năng hoặc cấu trúc tim, làm dịch thoát khỏi mạch máu vào mô kẽ rồi tràn vào phế nang. Khi các phế nang chứa dịch thay vì không khí, trao đổi oxy giảm nhanh và người bệnh có thể suy hô hấp.

Tình trạng này thường là một biểu hiện của suy tim cấp, nhưng không đồng nghĩa với mọi trường hợp suy tim cấp. Phù phổi do tim cũng khác phù phổi không do tim, như hội chứng suy hô hấp cấp, hít sặc, độc chất hoặc phù phổi do độ cao, vì cơ chế và cách xử trí nguyên nhân khác nhau. “Phù phổi chớp nhoáng” mô tả thể diễn tiến cực nhanh, thường liên quan tăng huyết áp, thiếu máu cơ tim hoặc bệnh van, chứ không phải tên thay thế cho tất cả trường hợp.
| Tên bệnh | Phù phổi cấp do tim |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute cardiogenic pulmonary edema |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Phù phổi cấp do suy tim; phù phổi cấp nguồn gốc tim; cardiogenic pulmonary edema; CPE; phù phổi cấp chớp nhoáng là thể khởi phát đặc biệt nhanh |
| Mã ICD-10 | I50.1 – Suy thất trái, bao gồm phù phổi khi có đề cập bệnh tim hoặc suy tim theo WHO ICD-10. J81 dùng cho phù phổi không được quy cho bệnh tim; mã cuối cùng cần dựa trên hồ sơ nguyên nhân. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Hội chứng tim mạch và hô hấp cấp cứu thuộc chuyên khoa Tim mạch, Cấp cứu và Hồi sức tích cực |
| Cơ quan ảnh hưởng | Phổi và tim là hai cơ quan chính; thận, não, gan và tuần hoàn ngoại vi có thể bị ảnh hưởng thứ phát do thiếu oxy hoặc giảm tưới máu. |
| Tính chất bệnh | Hội chứng cấp tính, không lây, có thể tiến triển trong vài phút đến vài giờ và đe dọa tính mạng; thường là biểu hiện của suy tim cấp hoặc đợt mất bù tim mạch. |
| Mức độ phổ biến | Là một biểu hiện nghiêm trọng và thường gặp trong phổ suy tim cấp, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc có tăng huyết áp, bệnh mạch vành, bệnh van tim, rối loạn nhịp hay suy thận. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Phù phổi cấp do tim
Suy chức năng thất trái, hở van cấp, nhịp tim bất thường hoặc tăng hậu gánh làm áp lực cuối tâm trương thất trái và nhĩ trái tăng. Áp lực này truyền ngược lên tĩnh mạch và mao mạch phổi, vượt khả năng dẫn lưu của hệ bạch huyết, khiến dịch ít protein thoát vào mô kẽ. Khi áp lực tiếp tục tăng, dịch tràn qua hàng rào phế nang–mao mạch vào phế nang, làm giảm độ giãn nở phổi, rối loạn thông khí–tưới máu và thiếu oxy. Thiếu oxy cùng kích hoạt giao cảm gây tim nhanh, co mạch và tăng huyết áp, có thể làm vòng xoắn nặng hơn. Một số người đồng thời giảm cung lượng tim, tụt huyết áp và tiến triển thành sốc tim.
Phù phổi cấp do tim có thể xuất hiện lần đầu hoặc trong đợt mất bù của suy tim mạn. Về huyết động, người bệnh có thể tăng huyết áp rõ, huyết áp bình thường hoặc tụt huyết áp kèm giảm tưới máu; cách phân tầng này ảnh hưởng lựa chọn thuốc giãn mạch, lợi tiểu và hỗ trợ tuần hoàn. Về tốc độ, phù phổi chớp nhoáng khởi phát trong vài phút đến giờ, trong khi sung huyết do giữ dịch có thể tăng dần trong nhiều ngày rồi trở nặng. Bác sĩ còn phân loại theo nguyên nhân như hội chứng vành cấp, rối loạn nhịp, hở van cấp hoặc quá tải dịch để ưu tiên can thiệp.
Phù phổi cấp do tim chủ yếu gặp ở người có bệnh tim mạch, đặc biệt người cao tuổi với tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim, rung nhĩ, bệnh van hoặc bệnh thận. Nam và nữ đều có thể mắc; kiểu nguyên nhân thay đổi theo tuổi, giới và bệnh nền. Người trẻ có thể gặp trong viêm cơ tim, bệnh cơ tim, tim bẩm sinh, dùng chất kích thích hoặc biến chứng thai kỳ. Bệnh có thể xảy ra ở cả suy tim phân suất tống máu giảm và bảo tồn. Dữ liệu đại diện toàn quốc về tỷ lệ riêng của phù phổi cấp do tim tại Việt Nam còn hạn chế, nên không nên suy diễn tỷ lệ từ quần thể nước ngoài cho từng cá nhân.
Phù phổi cấp do tim không có đường lây hoặc đường xâm nhập. Bệnh hình thành khi áp lực từ buồng tim trái truyền ngược lên hệ mạch phổi. Quá trình có thể do thất trái bơm yếu, thất trái cứng và đổ đầy kém, van tim hở hoặc hẹp, nhịp tim quá nhanh hay quá chậm, hoặc huyết áp tăng đột ngột. Dịch trước hết tích tụ trong mô kẽ, sau đó tràn vào phế nang và cản trở trao đổi khí. Ở thể chớp nhoáng, sự tái phân bố dịch và tăng áp lực có thể quan trọng hơn tổng lượng dịch toàn cơ thể.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Phù phổi cấp do tim
Nguyên nhân tim cấp: hội chứng vành cấp, nhồi máu cơ tim, hở van hai lá hoặc van động mạch chủ cấp, viêm cơ tim, rối loạn nhịp nhanh hoặc chậm và biến chứng cơ học sau nhồi máu. Tăng áp lực hoặc quá tải: cơn tăng huyết áp, suy tim mất bù, truyền quá nhiều dịch, suy thận và bệnh van mạn. Yếu tố thúc đẩy: nhiễm trùng, thiếu máu, bỏ thuốc, ăn nhiều muối, dùng thuốc giữ nước hoặc không kiểm soát rung nhĩ. Cần phân biệt nguyên nhân nền của suy tim với yếu tố làm áp lực phổi tăng đột ngột vì cả hai đều phải được xử trí.
Có thể thay đổi: tăng huyết áp chưa kiểm soát, bệnh mạch vành, đái tháo đường, hút thuốc, ăn nhiều muối, dùng thuốc không đều, uống nhiều rượu, dùng chất kích thích và tự dùng thuốc chống viêm không steroid. Khó hoặc không thể thay đổi: tuổi cao, tiền sử suy tim, bệnh cơ tim di truyền, bệnh tim bẩm sinh và bệnh van cấu trúc. Nguy cơ cao hơn khi có bệnh thận mạn, rung nhĩ, từng nhồi máu cơ tim, nhiều lần nhập viện vì suy tim hoặc tiền sử phù phổi cấp.
Nhóm nguy cơ cao gồm người đã có suy tim, tăng huyết áp lâu năm, bệnh mạch vành, từng nhồi máu cơ tim, bệnh van tim, rung nhĩ, bệnh cơ tim hoặc bệnh thận mạn. Người cao tuổi, người đa bệnh lý, người dùng nhiều thuốc và người mới bỏ hoặc dùng sai thuốc tim mạch dễ mất bù hơn. Phụ nữ cuối thai kỳ hoặc sau sinh có thể gặp bệnh cơ tim chu sản. Người đang điều trị ung thư bằng thuốc có độc tính tim, vừa phẫu thuật lớn, nhiễm trùng nặng hoặc dùng chất kích thích cũng cần được đánh giá khẩn khi xuất hiện khó thở đột ngột.
Triệu chứng và dấu hiệu của Phù phổi cấp do tim
Triệu chứng thường khởi phát nhanh trong vài phút đến vài giờ, đôi khi sau một giai đoạn phù hoặc tăng cân kéo dài vài ngày. Người bệnh thường khó thở dữ dội, không nằm được, thở nhanh và ho; lo âu, vã mồ hôi và cảm giác sắp ngạt rất thường gặp. Huyết áp có thể tăng cao, bình thường hoặc tụt tùy nguyên nhân và cung lượng tim. Người cao tuổi có thể biểu hiện bằng lú lẫn, vật vã hoặc kiệt sức. Không phải ai cũng khạc bọt hồng, và ran phổi có thể chưa rõ lúc đầu, nên không được chờ đủ “triệu chứng điển hình” mới gọi cấp cứu.
- Khó thở dữ dội: xuất hiện đột ngột hoặc tăng nhanh, có thể xảy ra ngay cả khi nghỉ.
- Không thể nằm phẳng: người bệnh thường phải ngồi hoặc chống tay để thở.
- Thở nhanh và gắng sức: có thể thấy co kéo cơ hô hấp hoặc không nói được trọn câu.
- Ho, khò khè hoặc khạc bọt hồng: bọt hồng gợi ý dịch lẫn ít máu trong phế nang.
- Vã mồ hôi, lo âu và bồn chồn: liên quan thiếu oxy và hoạt hóa giao cảm mạnh.
- Tím môi hoặc đầu chi: phản ánh thiếu oxy nặng và cần cấp cứu ngay.
- Tim đập nhanh, đau ngực hoặc huyết áp tăng: có thể gợi ý nguyên nhân tim mạch cấp.
- Khạc máu rõ: ít gặp hơn bọt hồng và cần loại trừ thuyên tắc phổi hoặc xuất huyết phế nang.
- Lú lẫn, ngủ gà hoặc kích thích: gợi ý thiếu oxy, giảm tưới máu hoặc kiệt sức hô hấp.
- Da lạnh, mạch yếu và tiểu ít: có thể báo hiệu cung lượng tim thấp hoặc sốc.
- Đau vùng thượng vị, buồn nôn: đôi khi gặp trong thiếu máu cơ tim hoặc sung huyết.
- Ngất: có thể liên quan rối loạn nhịp, bệnh van nặng hoặc tụt huyết áp.
Nên đặt lịch khám: sau khi qua đợt cấp để rà soát nguyên nhân, thuốc, huyết áp, chức năng tim và kế hoạch phòng tái phát. Cần khám trong ngày: khi người có bệnh tim xuất hiện khó thở tăng, phải kê thêm gối, phù tăng, cân nặng tăng nhanh, ho về đêm hoặc tiểu ít dù chưa khó thở dữ dội. Cần tái khám sớm: sau xuất viện, khi thuốc gây chóng mặt, huyết áp bất thường, chức năng thận–điện giải thay đổi hoặc triệu chứng quay lại. Khi đã khó thở cấp, không nằm được, tím tái hay bọt hồng, không chờ lịch khám mà phải gọi cấp cứu.
Gọi 115 ngay khi khó thở đột ngột hoặc dữ dội, không nói trọn câu, phải ngồi để thở, tím môi, khạc bọt hồng, đau hoặc đè nặng ngực, ngất, lú lẫn, co giật, vã mồ hôi lạnh, da lạnh ẩm, mạch rất nhanh hoặc rất chậm, huyết áp tụt hay tiểu rất ít. Để người bệnh ngồi hoặc nửa nằm nếu tỉnh và dễ thở hơn, nới quần áo chật và chuẩn bị danh sách thuốc. Không tự lái xe khi tình trạng nặng, không ép nằm phẳng, không cho ăn uống và không trì hoãn để tự tăng lợi tiểu, dùng thuốc ngậm hoặc thử mẹo dân gian nếu chưa có hướng dẫn cấp cứu cá thể hóa.
Chẩn đoán Phù phổi cấp do tim
Chẩn đoán được thực hiện đồng thời với ổn định đường thở, hô hấp và tuần hoàn. Bác sĩ đánh giá khởi phát, bệnh tim nền, huyết áp, độ bão hòa oxy, dấu sung huyết và tưới máu. Điện tâm đồ, troponin và siêu âm tim giúp tìm hội chứng vành cấp, rối loạn nhịp, chức năng thất và bệnh van. BNP hoặc NT-proBNP hỗ trợ nhận diện suy tim nhưng chịu ảnh hưởng của tuổi, rung nhĩ, béo phì và bệnh thận. X-quang ngực hoặc siêu âm phổi tìm sung huyết; khí máu và lactate được dùng khi suy hô hấp hoặc sốc. Không có một dấu hiệu đơn lẻ đủ để tự chẩn đoán.
Bác sĩ nhanh chóng đánh giá mức tỉnh táo, khả năng nói, tần số thở, độ bão hòa oxy, huyết áp, mạch, nhiệt độ và dấu kiệt sức. Khám phổi có thể thấy ran ẩm lan tỏa, khò khè hoặc giảm thông khí; khám tim tìm tiếng ngựa phi, âm thổi mới, nhịp bất thường và tĩnh mạch cổ nổi. Phù chân có thể có hoặc không, đặc biệt trong phù phổi chớp nhoáng do tái phân bố dịch. Chi lạnh, thời gian làm đầy mao mạch kéo dài và tiểu ít gợi ý giảm tưới máu. Việc khám được lặp lại liên tục để đánh giá đáp ứng điều trị, không phải thao tác người bệnh nên tự thực hiện tại nhà.
BNP hoặc NT-proBNP: hỗ trợ phân biệt suy tim với nguyên nhân khó thở khác nhưng không xác định riêng phù phổi do tim. Troponin: tìm tổn thương cơ tim hoặc hội chứng vành cấp; kết quả có thể tăng trong suy tim nặng không do tắc mạch vành. Điện giải, ure, creatinine và đường huyết: đánh giá chức năng thận, nguyên nhân và an toàn điều trị. Công thức máu và dấu viêm: tìm thiếu máu hoặc nhiễm trùng thúc đẩy. Khí máu và lactate: đánh giá thiếu oxy, tăng carbon dioxide, toan máu và giảm tưới máu khi bệnh nặng. Xét nghiệm khác được chọn theo nghi ngờ thuyên tắc phổi, tuyến giáp hoặc độc chất.
Siêu âm phổi tại giường có thể thấy nhiều đường B lan tỏa hai bên, hỗ trợ phát hiện phù mô kẽ và theo dõi giảm sung huyết; kết quả phải được tích hợp với toàn cảnh lâm sàng vì đường B không hoàn toàn đặc hiệu. X-quang ngực có thể cho thấy mờ quanh rốn phổi, tái phân bố mạch, đường Kerley, tràn dịch hoặc tim to, nhưng phim sớm có thể chưa điển hình. Siêu âm tim đánh giá chức năng thất, bệnh van, áp lực đổ đầy, tràn dịch màng tim và biến chứng cơ học. CT ngực hoặc chụp mạch được dùng chọn lọc khi nghi thuyên tắc phổi, bệnh động mạch chủ hoặc nguyên nhân khác.
Không có một tiêu chuẩn duy nhất xác nhận mọi trường hợp. Chẩn đoán dựa trên khó thở cấp và dấu suy hô hấp, kèm bằng chứng sung huyết phổi do tăng áp lực tim trái hoặc bất thường tim có khả năng giải thích. Bằng chứng hỗ trợ gồm nhiều đường B lan tỏa hai bên trên siêu âm phổi, hình ảnh phù phổi trên X-quang, peptide lợi niệu tăng, áp lực đổ đầy cao hoặc bệnh van–thất trên siêu âm tim. Cần loại trừ hoặc nhận diện đồng thời viêm phổi, ARDS, thuyên tắc phổi, cơn hen và quá tải dịch không do tim. Tiêu chuẩn phải do nhân viên y tế áp dụng trong bối cảnh cấp cứu.
Điều trị Phù phổi cấp do tim
Điều trị bắt đầu ngay với đánh giá đường thở, oxy hóa, huyết áp và tưới máu, đồng thời tìm nguyên nhân cần can thiệp. Người bệnh thường được đặt tư thế đầu cao và theo dõi liên tục. Oxy được dùng khi thiếu oxy; thông khí không xâm lấn được cân nhắc khi khó thở nặng kèm toan máu hoặc không đáp ứng ban đầu, còn đặt nội khí quản dành cho suy hô hấp, giảm ý thức hoặc kiệt sức. Lợi tiểu tĩnh mạch là nền tảng khi sung huyết. Thuốc giãn mạch chỉ phù hợp trong một số tình huống như tăng huyết áp nặng, thiếu máu cơ tim hoặc hở van, với theo dõi huyết áp. Sốc tim cần hồi sức chuyên sâu.
Thuốc lợi tiểu quai đường tĩnh mạch được dùng để giảm sung huyết, với theo dõi nước tiểu, cân nặng, huyết áp, thận và điện giải. Nitrate đường tĩnh mạch có thể được cân nhắc trong hoàn cảnh chọn lọc như tăng huyết áp nặng, thiếu máu cơ tim hoặc hở van cấp, nhưng không dùng thường quy và phải theo dõi huyết áp sát. Thuốc vận mạch hoặc tăng co bóp chỉ dành cho sốc tim hoặc giảm tưới máu chọn lọc tại đơn vị hồi sức. Thuốc chống kết tập tiểu cầu, chống đông, kiểm soát nhịp hoặc kháng sinh chỉ dùng khi có chỉ định nguyên nhân. Opiate không được dùng thường quy. Không tự dùng liều bổ sung tại nhà.
Thông khí không xâm lấn có thể giảm công thở và cải thiện trao đổi khí ở người khó thở nặng, đặc biệt khi có toan máu; đặt nội khí quản và thở máy khi suy hô hấp tiến triển, giảm ý thức hoặc kiệt sức. Can thiệp mạch vành khẩn có thể cần khi hội chứng vành cấp. Sốc điện, triệt nhịp hoặc tạo nhịp được dùng cho rối loạn nhịp phù hợp. Lọc máu hoặc siêu lọc chỉ dành cho quá tải dịch kháng lợi tiểu hoặc chỉ định thận. Hỗ trợ tuần hoàn cơ học có thể được cân nhắc trong sốc tim kháng trị. Mỗi thủ thuật đều có nguy cơ và cần thực hiện trong môi trường chuyên môn.
Phẫu thuật hoặc can thiệp tim khẩn được cân nhắc khi có tổn thương cơ học như đứt cơ nhú gây hở van hai lá cấp, thủng vách liên thất sau nhồi máu, hở van động mạch chủ cấp, bóc tách động mạch chủ hoặc bệnh van nặng không thể kiểm soát nội khoa. Mục tiêu là sửa nguyên nhân làm áp lực nhĩ trái và phổi tăng đột ngột. Thời điểm phụ thuộc huyết động, khả năng ổn định tạm thời, lựa chọn can thiệp qua da, nguy cơ phẫu thuật và nguồn lực. Phẫu thuật không áp dụng cho mọi trường hợp phù phổi cấp và phải được quyết định bởi nhóm tim mạch–phẫu thuật–hồi sức.
Chăm sóc hỗ trợ gồm tư thế đầu cao, theo dõi liên tục điện tâm đồ, huyết áp, oxy, nhịp thở, tri giác, lượng nước tiểu và cân bằng dịch. Nhân viên y tế hỗ trợ trấn an, giảm gắng sức, duy trì thân nhiệt và phòng biến chứng bất động sau khi ổn định. Dinh dưỡng và dịch được điều chỉnh theo huyết động, chức năng thận và khả năng thở; không ép ăn uống trong lúc suy hô hấp. Điều dưỡng và dược sĩ rà soát thuốc, nhận biết thuốc giữ nước và chuẩn bị kế hoạch xuất viện. Chăm sóc giảm nhẹ có thể bổ sung khi bệnh tim tiến triển nhằm giảm khó thở và hỗ trợ quyết định, không đồng nghĩa từ bỏ điều trị.
Trong cấp cứu, bác sĩ theo dõi liên tục triệu chứng, tần số thở, oxy, huyết áp, mạch, tri giác, tưới máu ngoại vi và lượng nước tiểu. Cân nặng, cân bằng dịch, creatinine, natri, kali và đôi khi khí máu, lactate hoặc troponin được đánh giá lặp lại. Đáp ứng lợi tiểu và hỗ trợ hô hấp cần được kiểm tra sớm; siêu âm phổi có thể hỗ trợ theo dõi mức sung huyết khi có chuyên môn. Trước xuất viện phải làm rõ nguyên nhân, tối ưu điều trị tim nền và lập lịch tái khám. Sau xuất viện, khó thở tăng, phù, tăng cân, chóng mặt, tiểu ít hoặc tác dụng phụ thuốc cần được báo sớm.
Điều trị phải bắt đầu trong những phút đầu sau khi người bệnh tiếp cận cấp cứu. Hỗ trợ hô hấp, huyết áp và lợi tiểu được điều chỉnh liên tục theo đáp ứng trong vài giờ đầu. Khó thở có thể cải thiện nhanh nếu nguyên nhân được đảo ngược và áp lực phổi giảm, nhưng một số trường hợp cần thở máy, can thiệp tim hoặc hồi sức kéo dài. Thời gian nằm viện thường phụ thuộc nguyên nhân, chức năng thận, biến chứng và mức sung huyết còn lại. Sau đợt cấp, điều trị suy tim, tăng huyết áp, bệnh mạch vành hoặc bệnh van thường kéo dài; không thể cam kết thời điểm hồi phục cho từng người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng trực tiếp gồm suy hô hấp, thiếu oxy nặng, toan máu, ngừng thở và cần thở máy. Biến chứng tim mạch gồm rối loạn nhịp, hội chứng vành cấp, sốc tim, ngừng tim và tổn thương cơ tim. Thận, gan và não có thể tổn thương do giảm tưới máu hoặc sung huyết; người bệnh có thể tiến triển suy đa cơ quan. Điều trị cũng có thể gây tụt huyết áp, rối loạn natri–kali, tổn thương thận, biến chứng đường thở, chảy máu hoặc nhiễm trùng liên quan thủ thuật. Sau xuất viện, sung huyết tồn dư và nguyên nhân chưa kiểm soát làm tăng nguy cơ tái nhập viện.
Phù phổi cấp do tim là tình trạng nguy hiểm nhưng khả năng hồi phục khác nhau. Tiên lượng tốt hơn khi người bệnh được cấp cứu sớm, huyết áp và tưới máu còn ổn định, nguyên nhân có thể đảo ngược và không có tổn thương đa cơ quan. Nguy cơ cao hơn khi có sốc tim, nhồi máu cơ tim, hở van cấp, suy thận, toan máu, cần thở máy, tuổi cao hoặc nhiều bệnh nền. Hết khó thở không đồng nghĩa nguyên nhân tim đã được giải quyết; người bệnh vẫn cần đánh giá và phòng tái phát. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ một đợt phù phổi.
Phù phổi cấp do tim có thể tái phát nếu suy tim, tăng huyết áp, bệnh mạch vành, rối loạn nhịp, bệnh van hoặc bệnh thận chưa được kiểm soát. Nguy cơ tăng khi dùng thuốc không đều, ăn nhiều muối, tự ngừng lợi tiểu, nhiễm trùng, thiếu máu cơ tim, rung nhĩ nhanh hoặc dùng thuốc giữ nước. Giảm nguy cơ cần điều trị nguyên nhân, tối ưu thuốc tim, theo dõi cân nặng–khó thở, kiểm soát huyết áp và tái khám sớm. Không tự tăng thuốc lợi tiểu để phòng tái phát nếu chưa có kế hoạch hành động cá thể hóa, vì có thể gây tụt huyết áp, suy thận hoặc rối loạn điện giải.
Phòng đợt đầu: kiểm soát tăng huyết áp, bệnh mạch vành, đái tháo đường, bệnh van và bệnh thận; không hút thuốc; hạn chế rượu và chất kích thích. Phòng biến chứng: nhận biết sớm khó thở tăng, phù, đau ngực hoặc rối loạn nhịp và tìm chăm sóc kịp thời. Phòng tái phát: dùng thuốc đều, theo dõi cân nặng và huyết áp, giảm natri theo tư vấn, tránh thuốc giữ nước và điều trị nhiễm trùng. Vaccine cúm, COVID-19 và phế cầu được cân nhắc theo tuổi, bệnh nền và hướng dẫn hiện hành. Không phải mọi đợt đều phòng tránh hoàn toàn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Phù phổi cấp do tim
Sau khi ổn định, ưu tiên thực phẩm tươi, rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp; giảm mì ăn liền, thức ăn nhanh, thịt chế biến, đồ muối chua và nước chấm mặn. Lượng natri và dịch cần cá thể hóa theo suy tim, chức năng thận, natri máu và thuốc; không tự uống thật nhiều để “lọc thận” hoặc nhịn nước cực đoan. Trong giai đoạn khó thở cấp, không ép người bệnh ăn uống. Tránh rượu, chất kích thích, thảo dược và “thuốc lợi tiểu tự nhiên” không rõ thành phần. Người bệnh thận hoặc rối loạn kali cần tư vấn riêng về thực phẩm giàu kali và sản phẩm thay muối.
Trong đợt cấp, người bệnh phải nghỉ và chỉ vận động dưới hướng dẫn vì gắng sức có thể làm thiếu oxy hoặc huyết động xấu hơn. Sau khi ổn định, tăng hoạt động từng bước theo chức năng tim và nguyên nhân, ưu tiên phục hồi chức năng tim khi phù hợp. Dừng vận động nếu đau ngực, khó thở bất thường, chóng mặt, ngất hoặc hồi hộp kéo dài. Ngủ đủ, điều trị ngưng thở khi ngủ, không hút thuốc và tránh hoạt động trong thời tiết quá nóng hoặc lạnh khi chưa thích nghi. Việc trở lại lái xe, lao động nặng, quan hệ tình dục hoặc tập cường độ cao cần được bác sĩ đánh giá.
Sau xuất viện, cân mỗi sáng sau đi tiểu, trước ăn và dùng cùng một cân; ghi lại mức khó thở, số gối khi ngủ, phù, huyết áp, mạch và lượng nước tiểu nếu đã được hướng dẫn. Mang nhật ký và danh sách thuốc khi tái khám. Liên hệ đội điều trị khi cân nặng tăng nhanh so với mức nền, phù tăng, phải ngồi ngủ, ho về đêm, tim đập bất thường, chóng mặt hoặc tiểu ít. Nếu khó thở dữ dội, tím tái, đau ngực, ngất hoặc khạc bọt hồng, gọi 115 thay vì tiếp tục theo dõi. Thiết bị tại nhà không thay thế khám cấp cứu.
- Không chờ triệu chứng tự hết khi khó thở dữ dội, tím tái, đau ngực, ngất hoặc khạc bọt hồng.
- Không tự lái xe đến bệnh viện khi đang khó thở nặng, chóng mặt, lú lẫn hoặc có dấu hiệu sốc.
- Không ép người bệnh nằm phẳng, đi lại, ăn hoặc uống trong lúc suy hô hấp.
- Không tự tăng lợi tiểu, dùng thuốc ngậm, thuốc huyết áp hoặc thuốc an thần nếu chưa có hướng dẫn cụ thể.
- Không dùng thuốc chống viêm không steroid, thuốc cảm, thảo dược hoặc thực phẩm chức năng mà không hỏi nhân viên y tế.
- Không trì hoãn cấp cứu để xông hơi, cạo gió, giác hơi hoặc thử các mẹo dân gian.
- Không bỏ điều trị và tái khám sau khi triệu chứng cấp đã giảm.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Phù phổi cấp do tim ở trẻ em ít gặp hơn người lớn và thường liên quan bệnh tim bẩm sinh, viêm cơ tim, bệnh cơ tim, rối loạn nhịp, quá tải dịch hoặc biến chứng sau phẫu thuật tim. Trẻ nhỏ có thể không ho bọt hồng mà biểu hiện thở nhanh, rút lõm ngực, bú kém, vã mồ hôi, tím tái, kích thích hoặc li bì. Xử trí hô hấp, dịch và thuốc phải theo tuổi, cân nặng và sinh lý tim bẩm sinh, do đội hồi sức nhi và tim mạch nhi thực hiện. Thở rút lõm, tím tái, bỏ bú, giảm ý thức hoặc tiểu ít cần gọi cấp cứu ngay.
Người cao tuổi có thể biểu hiện bằng lú lẫn, vật vã, ngã, mệt lả hoặc giảm oxy mà không mô tả rõ khó thở. Bệnh thận, bệnh phổi, rung nhĩ, bệnh van và suy giảm nhận thức làm chẩn đoán khó hơn. Đa thuốc tăng nguy cơ giữ dịch, tụt huyết áp, rối loạn điện giải và tương tác; cần rà soát cả thuốc không kê đơn. Điều trị phải cân bằng giảm sung huyết với duy trì tưới máu, chức năng thận và phòng té ngã. Người chăm sóc nên mang danh sách thuốc, bệnh nền và giấy tờ y tế khi gọi cấp cứu, nhưng không được trì hoãn vận chuyển để chuẩn bị đầy đủ.
Phù phổi cấp trong thai kỳ hoặc sau sinh có thể liên quan tiền sản giật, tăng huyết áp nặng, bệnh van, bệnh tim có sẵn, bệnh cơ tim chu sản, quá tải dịch hoặc thuốc giảm co tử cung. Khó thở khi nghỉ, giảm oxy, đau ngực, ho bọt, tím tái hoặc huyết áp rất cao cần cấp cứu và phối hợp tim mạch, sản khoa, gây mê và hồi sức. Xét nghiệm và hình ảnh được lựa chọn để bảo vệ mẹ–thai nhưng không trì hoãn phương tiện cần thiết. Thuốc và chiến lược dịch phải cá thể hóa; không tự ngừng thuốc tim hoặc thuốc huyết áp khi chưa có chỉ định.
Sau sinh là giai đoạn có nguy cơ bệnh cơ tim chu sản, tăng huyết áp và dịch từ mô trở về tuần hoàn, nên phù phổi có thể xuất hiện hoặc tái phát. Điều trị cấp cứu cho mẹ được ưu tiên; quyết định tiếp tục cho bú phụ thuộc độ ổn định và thuốc sử dụng. Không mặc định phải ngừng cho bú lâu dài, nhưng có thể cần tạm gián đoạn trong hồi sức hoặc với một số thuốc. Bác sĩ tim mạch, sản khoa, nhi khoa và dược sĩ lâm sàng sẽ cân bằng lợi ích–nguy cơ. Người mẹ không tự bỏ thuốc để cho bú và phải gọi cấp cứu khi khó thở tăng, đau ngực, ngất hoặc tím tái.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng nặng, viêm cơ tim và độc tính thuốc, có thể gây hoặc làm phù phổi do tim nặng hơn. Sốt và dấu viêm có thể kín đáo, trong khi thiếu oxy, tụt huyết áp hoặc tổn thương cơ quan tiến triển nhanh. Một số thuốc ung thư và thuốc ức chế miễn dịch ảnh hưởng cơ tim, thận, huyết áp hoặc tương tác với thuốc cấp cứu. Ngưỡng gọi cấp cứu nên thấp khi có khó thở mới, giảm oxy, đau ngực, nhịp nhanh hoặc tiểu ít. Không tự ngừng thuốc điều trị bệnh nền; cần phối hợp chuyên khoa đang quản lý.
Bệnh thận mạn làm tăng quá tải dịch và thay đổi đáp ứng lợi tiểu; bệnh phổi khiến nguyên nhân khó thở khó phân biệt; đái tháo đường và bệnh mạch vành tăng nguy cơ thiếu máu cơ tim. Rung nhĩ, bệnh van, tăng huyết áp và suy tim là các bệnh nền liên quan trực tiếp. Xơ gan, thiếu máu, bệnh tuyến giáp, béo phì và ngưng thở khi ngủ cũng ảnh hưởng huyết động và điều trị. Người đa bệnh lý cần cá thể hóa thuốc, dịch, huyết áp và điện giải, đồng thời tránh quy mọi khó thở cho một bệnh nền quen thuộc vì có thể bỏ sót phù phổi, viêm phổi hoặc thuyên tắc phổi.
Sau phẫu thuật, phù phổi do tim có thể liên quan quá tải dịch, thiếu máu cơ tim, rối loạn nhịp, chảy máu, nhiễm trùng, suy thận hoặc bệnh van. Triệu chứng dễ bị che lấp bởi thuốc an thần, đau và hạn chế vận động. Nhân viên y tế theo dõi oxy, huyết áp, nhịp tim, lượng nước tiểu, cân bằng dịch, hemoglobin, chức năng thận và dấu nhiễm trùng. Điều trị cần phối hợp ngoại khoa, gây mê–hồi sức và tim mạch, đồng thời phân biệt với hít sặc, xẹp phổi, ARDS và phù phổi do áp lực âm. Người bệnh không tự uống thêm nước hoặc lợi tiểu ngoài kế hoạch sau mổ.
Câu hỏi thường gặp về Phù phổi cấp do tim
Có. Dịch trong phế nang làm oxy khó đi vào máu và có thể gây suy hô hấp, rối loạn nhịp, sốc tim hoặc ngừng tim trong thời gian ngắn. Mức nguy hiểm phụ thuộc nguyên nhân, huyết áp, mức thiếu oxy, chức năng thận và tốc độ được điều trị. Khó thở dữ dội, tím tái, không nói trọn câu, khạc bọt hồng, đau ngực, ngất hoặc lú lẫn là dấu hiệu gọi 115 ngay. Không nên tự lái xe hoặc chờ thuốc tại nhà phát huy tác dụng, vì người bệnh có thể xấu đi đột ngột.
Đợt phù phổi có thể được giải quyết hoàn toàn về hô hấp nếu điều trị kịp thời, nhưng khả năng khỏi lâu dài phụ thuộc nguyên nhân tim. Rối loạn nhịp, tăng huyết áp, quá tải dịch hoặc một số tổn thương van có thể cải thiện rõ sau xử trí. Suy tim, bệnh mạch vành hoặc bệnh cơ tim thường cần điều trị và theo dõi kéo dài. Hết khó thở không đồng nghĩa bệnh nền đã khỏi. Sau xuất viện, người bệnh cần đánh giá chức năng tim, thận, thuốc và yếu tố thúc đẩy để giảm nguy cơ tái phát.
Không. Phù phổi cấp do tim xảy ra vì áp lực trong mạch máu phổi tăng do bất thường tim, không phải do tác nhân truyền từ người sang người. Tuy nhiên, nhiễm cúm, COVID-19 hoặc nhiễm trùng khác có thể lây và trở thành yếu tố thúc đẩy suy tim mất bù. Người chăm sóc chỉ cần áp dụng biện pháp phòng lây khi người bệnh có nhiễm trùng kèm theo. Việc ưu tiên trong cơn khó thở cấp là gọi 115, hỗ trợ tư thế dễ thở và tránh trì hoãn cấp cứu.
Không nên tự tăng thuốc lợi tiểu trừ khi người bệnh đã có kế hoạch hành động bằng văn bản hoặc hướng dẫn cụ thể từ bác sĩ cho tình huống đó. Khó thở cấp có thể do nhồi máu cơ tim, rối loạn nhịp, hở van cấp, thuyên tắc phổi hoặc nhiễm trùng, và thuốc uống có thể tác dụng không đủ nhanh. Dùng thêm thuốc còn có thể gây tụt huyết áp, suy thận hoặc rối loạn kali. Khi khó thở dữ dội, không nằm được, tím tái, đau ngực hoặc khạc bọt hồng, cần gọi 115 thay vì chờ thuốc tại nhà.
Có thể. Nguy cơ tái phát cao hơn khi suy tim, tăng huyết áp, bệnh mạch vành, rung nhĩ, bệnh van hoặc bệnh thận chưa được kiểm soát. Ăn nhiều muối, dùng thuốc không đều, nhiễm trùng, thiếu máu cơ tim và thuốc giữ nước cũng có thể thúc đẩy đợt mới. Sau xuất viện, dùng thuốc đúng hướng dẫn, theo dõi cân nặng–khó thở–huyết áp, tái khám sớm và điều trị nguyên nhân giúp giảm nguy cơ. Nếu triệu chứng cấp quay lại, không tự xử trí kéo dài tại nhà mà phải gọi cấp cứu.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

