Tăng cholesterol máu gia đình là rối loạn di truyền làm LDL-cholesterol cao từ khi sinh ra, thường do biến thể ở các gene LDLR, APOB hoặc PCSK9. Việc tiếp xúc với LDL-C cao suốt nhiều năm thúc đẩy xơ vữa động mạch sớm, tăng nguy cơ bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim và hẹp van động mạch chủ, đôi khi trước tuổi trung niên. Người bệnh thường không có triệu chứng; một số trường hợp có u vàng gân, vòng giác mạc sớm hoặc tiền sử gia đình nhiều người mắc bệnh tim sớm. Chẩn đoán dựa trên mức LDL-C chưa điều trị, tiền sử cá nhân và gia đình, dấu hiệu thực thể và có thể xét nghiệm gene. Phát hiện sớm và sàng lọc dây chuyền cho người thân rất quan trọng vì điều trị hạ LDL-C lâu dài, bắt đầu từ tuổi phù hợp, có thể giảm đáng kể nguy cơ tim mạch.
Tăng cholesterol máu gia đình là bệnh gì?
Tăng cholesterol máu gia đình, viết tắt FH, là nhóm bệnh di truyền gây LDL-C cao kéo dài từ thời thơ ấu. Phần lớn trường hợp do một biến thể gây bệnh ở LDLR, APOB hoặc PCSK9 và di truyền trội; hiếm hơn là LDLRAP1 di truyền lặn hoặc hai biến thể gây thể nặng. FH dị hợp có một allele bị ảnh hưởng, còn FH đồng hợp/hai allele có LDL-C cao hơn nhiều và bệnh tim mạch xuất hiện sớm hơn. Bệnh khác với tăng cholesterol đa yếu tố vì mức LDL-C thường rất cao, có tính gia đình và không giải thích đầy đủ bằng chế độ ăn. Xét nghiệm gene hữu ích nhưng chẩn đoán lâm sàng vẫn có thể đặt khi kiểu hình phù hợp.
| Tên bệnh | Tăng cholesterol máu gia đình |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Familial hypercholesterolemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tăng cholesterol máu có tính gia đình; FH; familial hypercholesterolaemia; tăng lipoprotein type IIa |
| Mã ICD-10 | E78.01 theo ICD-10-CM; ICD-10 WHO thường xếp trong E78.0 – Pure hypercholesterolaemia. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; rối loạn lipid di truyền và nguy cơ tim mạch sớm. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Gan và thụ thể LDL là trung tâm chuyển hóa; cholesterol tích tụ ở động mạch vành, động mạch chủ, mạch ngoại biên, gân và giác mạc. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây, di truyền; thường trội trên nhiễm sắc thể thường, hiếm khi lặn hoặc do hai biến thể gây bệnh. |
| Mức độ phổ biến | Thể dị hợp tương đối thường gặp trong các bệnh di truyền đơn gene; thể đồng hợp hoặc hai allele rất hiếm và nặng hơn. |
| Bệnh có lây không? | Không. |
| Đường lây | Không áp dụng. |
Tổng quan chuyên môn về Tăng cholesterol máu gia đình
Bình thường, thụ thể LDL ở gan bắt giữ hạt LDL và loại cholesterol khỏi máu. Biến thể làm giảm số lượng hoặc chức năng thụ thể, giảm khả năng gắn apoB hoặc tăng hoạt tính PCSK9 khiến thụ thể bị phân hủy. LDL lưu hành lâu, đi vào thành động mạch từ rất sớm và tạo mảng xơ vữa. Cholesterol còn lắng ở gân gây u vàng và ở giác mạc tạo vòng. Thể hai allele có thanh thải LDL cực thấp nên tổn thương động mạch và van có thể xuất hiện từ trẻ nhỏ.
FH được chia thành thể dị hợp (HeFH), thể đồng hợp hoặc hai allele (HoFH), và thể lặn do LDLRAP1. Có thể mô tả theo gene gây bệnh hoặc theo mức độ lâm sàng. HeFH thường có một biến thể và bệnh tim sớm ở tuổi trưởng thành; HoFH có hai biến thể và có thể gây bệnh tim từ trẻ em. Phân loại quyết định độ khẩn của điều trị, nhu cầu thuốc chuyên biệt và lọc LDL.
GeneReviews ước tính FH dị hợp có thể gặp khoảng 1 trên 250 người trong các quần thể đã nghiên cứu, nhưng phần lớn quốc gia vẫn chưa có dữ liệu đầy đủ và bệnh còn bị bỏ sót. Tỷ lệ HoFH thấp hơn rất nhiều. Dữ liệu đại diện tại Việt Nam còn hạn chế; tiền sử gia đình và sàng lọc dây chuyền có vai trò đặc biệt khi chưa có chương trình quốc gia rộng.
Biến thể được truyền qua giao tử từ cha hoặc mẹ; trong thể trội, bệnh có thể xuất hiện qua nhiều thế hệ. Trẻ sinh ra đã có LDL-C cao và thời gian phơi nhiễm tích lũy quyết định tổn thương mạch. Không có đường lây qua tiếp xúc, thực phẩm hay máu. Trường hợp mới do biến thể de novo có thể xảy ra nhưng ít gặp.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Tăng cholesterol máu gia đình
Nguyên nhân chính là biến thể gây bệnh ở LDLR, APOB hoặc PCSK9; LDLRAP1 gây dạng lặn hiếm. Một số người có kiểu hình FH nhưng chưa tìm thấy biến thể đơn gene, có thể do nhiều biến thể nhỏ cộng gộp. Suy giáp, hội chứng thận hư, ứ mật và thuốc có thể làm LDL-C tăng thêm nhưng không phải nguyên nhân của FH; cần loại trừ để đánh giá mức nền chính xác.
Không thay đổi được: mang biến thể gây bệnh, LDL-C cao từ nhỏ, tiền sử gia đình bệnh tim sớm và thể hai allele. Có thể thay đổi: hút thuốc, tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì, ít vận động và không tuân thủ điều trị. Lipoprotein(a) cao và bệnh thận làm nguy cơ tim mạch cao hơn dù LDL-C tương tự.
Người có LDL-C chưa điều trị ≥190 mg/dL, nhồi máu cơ tim sớm, u vàng gân hoặc cha mẹ/anh chị em/con có FH cần được đánh giá. Trẻ có cha hoặc mẹ mắc bệnh, gia đình nhiều người bệnh tim trước 55 tuổi ở nam hoặc 65 tuổi ở nữ, hoặc LDL-C cao lặp lại là nhóm ưu tiên sàng lọc.
Triệu chứng và dấu hiệu của Tăng cholesterol máu gia đình
FH thường không gây triệu chứng chuyển hóa. Dấu hiệu có thể là u vàng gân Achilles hoặc gân bàn tay, vòng giác mạc trước tuổi 45 và u vàng quanh mắt, nhưng nhiều người không có. Biểu hiện đầu tiên đôi khi là đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim hoặc bệnh động mạch ngoại biên. Ở HoFH, u vàng da và bệnh van động mạch chủ có thể xuất hiện từ tuổi nhỏ.
- Không có triệu chứng, chỉ phát hiện LDL-C rất cao qua xét nghiệm.
- Tiền sử gia đình nhiều người tăng cholesterol hoặc bệnh mạch vành sớm.
- Đau ngực khi gắng sức nếu xơ vữa động mạch vành đã hình thành.
- Vòng giác mạc xuất hiện sớm, nhất là trước tuổi trung niên.
- U vàng quanh mắt có thể gặp nhưng không đặc hiệu cho FH.
- U vàng gân Achilles hoặc gân duỗi bàn tay, dấu hiệu có giá trị gợi ý cao.
- U vàng da lan rộng ở trẻ mắc HoFH.
- Tiếng thổi do hẹp van hoặc trên van động mạch chủ ở bệnh nặng.
- Đau cách hồi hoặc thiếu máu chi do xơ vữa ngoại biên sớm.
Nên đặt lịch khám: khi LDL-C ≥190 mg/dL, có người thân mắc FH hoặc bệnh tim sớm. Cần khám trong ngày: khi trẻ có u vàng lan rộng, đau ngực khi gắng sức hoặc ngất. Cần tái khám sớm: khi bỏ thuốc, có thai, đau cơ nhiều, LDL-C vẫn cao hoặc gia đình có thêm người gặp biến cố tim mạch sớm.
Gọi 115 khi đau ngực đè nặng kéo dài, khó thở, vã mồ hôi, ngất, hồi hộp kèm choáng hoặc dấu đột quỵ. Trẻ mắc thể nặng có đau ngực, khó thở hoặc ngất khi vận động cũng cần cấp cứu. Không tự lái xe và không trì hoãn để dùng thuốc của người khác hoặc chờ triệu chứng tự hết.
Chẩn đoán Tăng cholesterol máu gia đình
Bác sĩ đánh giá LDL-C chưa điều trị nếu có, loại trừ nguyên nhân thứ phát, khai thác phả hệ ít nhất ba thế hệ và tìm dấu u vàng. Tiêu chuẩn Dutch Lipid Clinic Network, Simon Broome hoặc MEDPED có thể hỗ trợ phân loại xác suất. Xét nghiệm gene xác nhận nguyên nhân và giúp sàng lọc người thân, nhưng kết quả âm tính không loại trừ FH khi lâm sàng rõ.
Khám tập trung vào u vàng gân Achilles, gân duỗi bàn tay, u vàng quanh mắt, vòng giác mạc, tiếng thổi động mạch chủ và dấu bệnh mạch ngoại biên. Bác sĩ đo huyết áp, BMI và tìm yếu tố nguy cơ kèm theo. Ở trẻ, tăng trưởng và dấu u vàng da được ghi nhận. Phả hệ gia đình là một phần của “khám” nguy cơ.
Bộ lipid cần lặp lại và cố gắng xác định LDL-C trước điều trị. TSH, chức năng gan, thận và nước tiểu giúp loại trừ nguyên nhân thứ phát. Lipoprotein(a) và apoB hỗ trợ phân tầng nguy cơ. Xét nghiệm gene panel LDLR, APOB, PCSK9 và LDLRAP1 được cân nhắc sau tư vấn di truyền. Kết quả gene nên được giải thích theo phân loại biến thể chuyên môn.
Hình ảnh không bắt buộc để chẩn đoán FH nhưng đánh giá gánh nặng xơ vữa. CT vôi hóa động mạch vành có thể dùng chọn lọc ở người lớn để cá thể hóa nguy cơ; siêu âm tim quan trọng ở HoFH để xem van và gốc động mạch chủ. Siêu âm mạch cảnh hoặc chụp mạch được chỉ định theo triệu chứng, không dùng sàng lọc tùy tiện ở trẻ.
Dutch Lipid Clinic Network chấm điểm dựa trên LDL-C, tiền sử gia đình, bệnh tim sớm, u vàng gân/vòng giác mạc và gene; Simon Broome dùng cholesterol, u vàng, gene và tiền sử gia đình. LDL-C chưa điều trị >190 mg/dL ở người lớn là dấu hiệu gợi ý mạnh nhưng không tự đủ trong mọi trường hợp. HoFH được xác định bằng kiểu hình rất nặng và/hoặc hai biến thể gây bệnh.
Điều trị Tăng cholesterol máu gia đình
Mục tiêu là giảm LDL-C càng sớm và bền vững càng tốt để giảm “gánh nặng cholesterol theo năm”. Lối sống tốt cho tim là nền tảng nhưng thường không đủ. Thuốc được tăng cường theo mức LDL-C và nguy cơ; HoFH cần chuyên khoa sớm, thuốc chuyên biệt và có thể lọc LDL. Nhập viện khi có hội chứng vành cấp, suy tim hoặc biến chứng thủ thuật.
Statin cường độ phù hợp thường là bước đầu ở người lớn và được cân nhắc sớm ở trẻ đủ tuổi. Ezetimibe, thuốc ức chế PCSK9, inclisiran hoặc bempedoic acid có thể thêm khi chưa đạt mục tiêu hoặc không dung nạp. HoFH có thể cần evinacumab, lomitapide hoặc liệu pháp khác tùy nơi. Lựa chọn phải do chuyên gia, đặc biệt trong thai kỳ, trẻ em và bệnh gan.
Lọc LDL định kỳ loại LDL khỏi huyết tương và được dùng ở HoFH hoặc HeFH rất nặng không kiểm soát bằng thuốc, tùy tiêu chuẩn địa phương. Hiệu quả chỉ tạm thời nên phải lặp lại và phối hợp thuốc. Thủ thuật cần đường mạch, có thể gây tụt huyết áp, phản ứng, thiếu sắt hoặc vấn đề đường vào.
Ghép gan hiếm khi được cân nhắc ở HoFH cực nặng vì gan mới cung cấp thụ thể LDL hoạt động, nhưng đây là phẫu thuật lớn với nguy cơ thải ghép và ức chế miễn dịch suốt đời. Phẫu thuật bắc cầu hoặc van động mạch chủ điều trị biến chứng tim mạch, không sửa được gene. Không có phẫu thuật thường quy cho HeFH.
Tư vấn di truyền, lập phả hệ và hỗ trợ sàng lọc dây chuyền là thành phần cốt lõi. Dinh dưỡng, vận động, cai thuốc lá và kiểm soát huyết áp giúp giảm các nguy cơ cộng thêm. Hỗ trợ tâm lý giúp trẻ và gia đình duy trì thuốc lâu dài, giải quyết lo lắng về gene và tránh cảm giác tội lỗi trong gia đình.
Theo dõi LDL-C và mức giảm so với ban đầu sau mỗi thay đổi thuốc, sau đó định kỳ khi ổn định. Bác sĩ đánh giá đau cơ, men gan khi có chỉ định, đường huyết, tương tác và tuân thủ. HoFH cần theo dõi tim, van động mạch chủ, động mạch và hiệu quả lọc LDL. Trẻ cần theo dõi tăng trưởng và dậy thì.
FH là bệnh di truyền suốt đời, nên điều trị thường kéo dài liên tục. LDL-C có thể giảm trong vài tuần sau thuốc, nhưng lợi ích tim mạch tích lũy qua nhiều năm. Ngừng thuốc thường làm LDL-C trở về mức nền. Thời điểm bắt đầu, tăng cường hoặc tạm dừng phụ thuộc tuổi, thai kỳ, nguy cơ và khả năng dung nạp.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm bệnh mạch vành sớm, nhồi máu cơ tim, đột quỵ thiếu máu, bệnh động mạch ngoại biên và bệnh động mạch chủ. HoFH có thể gây hẹp van hoặc trên van động mạch chủ từ trẻ. Điều trị có thể gây triệu chứng cơ, tăng men gan, phản ứng tiêm hoặc biến chứng đường mạch của lọc LDL; nguy cơ được theo dõi.
Phát hiện và điều trị sớm có thể đưa nguy cơ tim mạch của nhiều người HeFH xuống thấp hơn đáng kể so với không điều trị. Tiên lượng phụ thuộc LDL-C tích lũy, tuổi bắt đầu thuốc, hút thuốc, lipoprotein(a), đái tháo đường và bệnh tim đã có. HoFH vẫn là bệnh nặng nhưng thuốc mới và lọc LDL đã cải thiện kết quả.
FH không tái phát theo đợt vì gene luôn hiện diện. LDL-C tăng trở lại khi ngừng hoặc bỏ liều thuốc, khi có bệnh thứ phát hoặc thai kỳ. Biến cố tim mạch có thể tái diễn nếu gánh nặng xơ vữa cao. Duy trì điều trị, kiểm soát yếu tố nguy cơ và theo dõi đều giúp giảm nguy cơ.
Không thể phòng việc thừa hưởng biến thể sau khi sinh, nhưng có thể phòng biến chứng bằng phát hiện sớm, điều trị LDL-C từ tuổi phù hợp, không hút thuốc và kiểm soát huyết áp, glucose. Sàng lọc dây chuyền giúp người thân chưa triệu chứng được can thiệp. Tư vấn di truyền hỗ trợ quyết định sinh sản; không có vaccine.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Tăng cholesterol máu gia đình
Chế độ ăn giảm chất béo bão hòa và trans, ưu tiên rau, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá, hạt và dầu không bão hòa giúp giảm nguy cơ cộng thêm. Tuy nhiên, ăn uống thường chỉ giảm một phần LDL-C trong FH và không thay thế thuốc. Trẻ cần đủ năng lượng cho tăng trưởng; tránh chế độ cực đoan hoặc sản phẩm “hạ cholesterol” thay thuốc.
Vận động đều giúp sức khỏe tim mạch, huyết áp và cân nặng, dù LDL-C do gene có thể thay đổi ít. Người chưa có bệnh tim có thể tập theo khuyến cáo chung; người có đau ngực, HoFH, hẹp động mạch chủ hoặc xơ vữa nặng cần đánh giá trước vận động cường độ cao. Không hút thuốc là biện pháp đặc biệt quan trọng.
Người bệnh có thể ghi lịch thuốc, tác dụng phụ, huyết áp, mức hoạt động và tiền sử biến cố của người thân. Không có cách đo LDL-C chính xác bằng triệu chứng hoặc máy gia đình phổ thông. Lịch xét nghiệm và danh sách người thân cần sàng lọc nên được lưu lại. Đau ngực hoặc ngất không chờ đến lần khám định kỳ.
- Không cho rằng ăn uống tốt là đủ để thay thế thuốc trong FH.
- Không tự ngừng thuốc khi LDL-C đã giảm.
- Không giấu tiền sử bệnh tim sớm của gia đình khi đi khám.
- Không dùng xét nghiệm gene trực tuyến không có tư vấn để tự kết luận.
- Không trì hoãn sàng lọc con, anh chị em hoặc cha mẹ sau khi một người được chẩn đoán.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có cha hoặc mẹ mắc FH nên được xét nghiệm lipid sớm theo hướng dẫn; sàng lọc toàn dân thường được khuyến nghị ở độ tuổi học đường. Chẩn đoán cần LDL-C lặp lại, tiền sử gia đình và loại trừ nguyên nhân thứ phát. Lối sống phù hợp gia đình bắt đầu ngay; statin có thể được dùng từ tuổi phù hợp dưới chuyên khoa. HoFH cần điều trị từ rất sớm.
Ở người lớn tuổi mới phát hiện, FH vẫn có ý nghĩa vì LDL-C tích lũy cao và người thân có thể đang chưa được chẩn đoán. Điều trị cân nhắc bệnh tim đã có, frailty, chức năng gan thận và đa thuốc. Người đã dung nạp thuốc lâu thường tiếp tục; quyết định giảm cường độ cần dựa trên mục tiêu và ưu tiên cá nhân.
Phụ nữ FH nên lập kế hoạch mang thai với chuyên khoa lipid và sản khoa. Phần lớn thuốc hạ lipid được tạm ngưng trong thai kỳ, nhưng người nguy cơ rất cao hoặc HoFH cần quyết định cá thể hóa; lọc LDL có thể được sử dụng. Không tự ngừng thuốc khi có thai vì cần đánh giá nguy cơ của mẹ, thời điểm và thuốc cụ thể.
Kế hoạch sau sinh phải cân bằng lợi ích cho con bú với nhu cầu hạ LDL của mẹ. Nhiều thuốc có dữ liệu hạn chế hoặc không được khuyến nghị thường quy trong cho bú, trong khi người HoFH có thể không thể trì hoãn lâu. Bác sĩ có thể cân nhắc lọc LDL, thời gian cho bú hoặc lựa chọn khác; không tự quyết định.
Người ghép tạng hoặc HIV có thể có FH đồng thời và nguy cơ tương tác thuốc cao. Statin và thuốc hạ LDL cần chọn theo thuốc kháng virus hoặc chống thải ghép, chức năng gan thận và nguy cơ độc tính cơ. LDL-C cao không nên bị bỏ qua vì tập trung vào bệnh miễn dịch; phối hợp dược sĩ lâm sàng hữu ích.
Bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận và lipoprotein(a) cao làm mục tiêu LDL-C nghiêm ngặt hơn. Suy giáp hoặc hội chứng thận hư có thể làm LDL-C tăng thêm và cần điều trị. Bệnh gan, đa thuốc hoặc không dung nạp statin ảnh hưởng lựa chọn phối hợp; chuyên khoa lipid giúp xây dựng kế hoạch.
Thuốc hạ LDL thường được duy trì quanh phẫu thuật trừ khi ê-kíp có lý do tạm ngưng. Sau mổ tim hoặc mạch, kiểm soát LDL-C vẫn là phòng ngừa thứ phát quan trọng. Nếu xuất hiện suy thận, tiêu cơ vân hoặc không uống được, thuốc được điều chỉnh. Người đang lọc LDL cần phối hợp lịch thủ thuật với phẫu thuật.
Câu hỏi thường gặp về Tăng cholesterol máu gia đình
Không. FH chủ yếu do biến thể gene làm gan loại LDL khỏi máu kém, nên LDL-C cao từ khi sinh ra dù chế độ ăn có thể khá lành mạnh. Ăn nhiều chất béo bão hòa, hút thuốc hoặc tăng cân vẫn làm nguy cơ tim mạch cao hơn và cần điều chỉnh, nhưng thay đổi ăn uống thường không đủ đưa LDL-C về mục tiêu. Người có LDL-C rất cao không nên tự trách hoặc trì hoãn thuốc vì nghĩ chỉ cần kiêng mỡ.
Không hoàn toàn. Các panel hiện nay không phát hiện được mọi biến thể, và một số người có kiểu hình FH do nhiều gene nhỏ cộng gộp hoặc biến thể chưa phân loại. Chẩn đoán vẫn có thể dựa trên LDL-C, u vàng gân, bệnh tim sớm và tiền sử gia đình. Kết quả âm tính làm việc sàng lọc người thân dựa trên gene khó hơn, nhưng người thân vẫn nên xét nghiệm lipid. Giải thích kết quả cần chuyên gia di truyền hoặc lipid.
Không chắc chắn. Với dạng trội thường gặp, mỗi người con của người mang một biến thể có khoảng một nửa khả năng thừa hưởng biến thể đó trong mỗi thai kỳ. Khả năng này độc lập giữa các con. Nếu cả hai cha mẹ đều có FH, nguy cơ thể nặng hơn và cần tư vấn chuyên sâu. Xét nghiệm lipid và khi phù hợp xét nghiệm gene giúp xác định từng trẻ, không nên đoán dựa vào ngoại hình hoặc triệu chứng.
Thông thường có, vì nguyên nhân di truyền không biến mất và LDL-C sẽ tăng lại khi ngừng thuốc. Điều trị lâu dài nhằm giảm thời gian động mạch tiếp xúc với LDL-C cao. Phác đồ có thể thay đổi theo tuổi, nguy cơ, tác dụng phụ, thai kỳ và thuốc mới, nhưng không nên tự dừng khi kết quả đạt mục tiêu. Lối sống tốt vẫn cần để giảm các yếu tố nguy cơ khác, dù không thay thế được điều trị hạ LDL.
Phần lớn người chưa có bệnh tim có thể và nên vận động đều để cải thiện sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, người có HoFH, đau ngực, ngất, hẹp động mạch chủ hoặc bệnh mạch vành cần đánh giá trước khi tập cường độ cao hoặc thi đấu. Chương trình nên tăng dần, chú ý dấu đau ngực, khó thở bất thường và choáng. Vận động không làm giảm LDL-C do gene đủ để thay thuốc, nhưng giảm nhiều nguy cơ cộng thêm.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

