Linoleic acid là acid béo không bão hòa đa thuộc nhóm omega-6, ký hiệu C18:2n-6. Đây là acid béo thiết yếu vì cơ thể người không thể tự tạo các liên kết đôi cần thiết để tổng hợp đủ chất này và phải nhận từ chế độ ăn. Linoleic acid tham gia cấu tạo màng tế bào, cung cấp năng lượng và là tiền chất trong con đường tạo các acid béo chuỗi dài cùng những phân tử truyền tin lipid. Trong y khoa, linoleic acid có thể hiện diện như một thành phần của công thức dinh dưỡng hoặc nhũ tương lipid đường tĩnh mạch; điều này không đồng nghĩa linoleic acid đơn chất là thuốc điều trị độc lập. Các mức tính bằng gam mỗi ngày hoặc phần trăm năng lượng là giá trị tham chiếu dinh dưỡng, không phải liều thuốc để tự áp dụng. Người đang dùng thuốc, có bệnh gan, bệnh thận, rối loạn lipid hoặc cần nuôi dưỡng tĩnh mạch phải được bác sĩ, dược sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá riêng.
Nội dung chính
- Định nghĩa: Acid béo không bão hòa đa omega-6 thiết yếu, ký hiệu C18:2n-6.
- Công thức phân tử: C18H32O2; khối lượng phân tử khoảng 280,4–280,5 g/mol.
- Vai trò chính: Cung cấp năng lượng, tham gia cấu trúc màng tế bào và làm tiền chất cho các chất chuyển hóa lipid.
- Ứng dụng y khoa: Có trong một số công thức dinh dưỡng và nhũ tương lipid; không nên đồng nhất chỉ định của hỗn hợp với tác dụng của linoleic acid đơn chất.
- Liều điều trị đơn chất
- Mức tham chiếu: Thay đổi theo tuổi, giới tính, thai kỳ, cho con bú và hệ thống hướng dẫn.
- Lưu ý: Không tự dùng chế phẩm liều cao hoặc tự truyền nhũ tương lipid.
- Lưu hành tại Việt Nam
Hoạt chất Acid linoleic là gì?
Linoleic acid là acid béo không bão hòa đa omega-6 có 18 carbon và hai liên kết đôi. Cơ thể người không thể tự tổng hợp đủ linoleic acid do giới hạn tạo liên kết đôi trong chuỗi acid béo, vì vậy chất này phải được cung cấp từ chế độ ăn và được xếp vào nhóm acid béo thiết yếu.
Acid linoleic
INN Linoleic acid
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Acid linoleic |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Linoleic acid |
| Tên IUPAC | (9Z,12Z)-octadeca-9,12-dienoic acid |
| Tên hóa học khác | 9,12-Octadecadienoic acid, (9Z,12Z)- |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tên hóa học: (9Z,12Z)-octadeca-9,12-dienoic acid; cis,cis-9,12-octadecadienoic acid. Ký hiệu lipid: 18:2n-6 hoặc C18:2 omega-6. “Linoleate” chỉ dạng anion, muối hoặc ester tương ứng và không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với acid tự do |
| Tên viết tắt | LA |
| Tên Latinh / tên dược điển | Acidum linoleicum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 60-33-3 |
|---|---|
| UNII | 9KJL21T0QJ |
| PubChem CID | 5280450 |
| RxNorm CUI | 6400 |
Dược động học của Acid linoleic
Linoleic acid là chất dinh dưỡng nội sinh trong chuyển hóa lipid nên không có một hồ sơ dược động học duy nhất như thuốc đơn chất. Dược động học thay đổi theo dạng ester hay acid tự do, đường dùng, thành phần bữa ăn hoặc nhũ tương, chức năng tiêu hóa và tình trạng chuyển hóa lipid. Sau khi ăn, lipid được thủy phân, hấp thu qua tế bào ruột, đóng gói vào chylomicron rồi vận chuyển đến các mô để oxy hóa, chuyển hóa hoặc dự trữ. Với nhũ tương lipid tĩnh mạch, triglyceride được lipoprotein lipase thủy phân trước khi acid béo được mô sử dụng.
Giai đoạn I: Hấp thu
Sau khi ăn, triglyceride và lipid chứa linoleic acid được enzyme tiêu hóa thủy phân thành monoglyceride và acid béo tự do. Các sản phẩm này kết hợp với muối mật tạo micelle, đi vào tế bào ruột và được tái ester hóa trước khi đóng gói vào chylomicron. Hấp thu có thể giảm khi thiếu mật, suy tụy, bệnh ruột hoặc hội chứng kém hấp thu.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của linoleic acid đơn chất chưa được chuẩn hóa giữa các dạng dùng. NIH mô tả mức hấp thu lipid ăn vào nói chung khoảng 95%, tương tự các chất béo khác; con số này không được dùng để suy diễn sinh khả dụng của mọi chế phẩm linoleic acid hoặc nhũ tương tĩnh mạch. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Sau hấp thu, chylomicron đi qua hệ bạch huyết vào tuần hoàn và phân phối lipid đến gan, cơ, mô mỡ cùng các cơ quan khác. Linoleic acid có thể được oxy hóa để tạo năng lượng, dự trữ trong triglyceride hoặc gắn vào phospholipid màng tế bào.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Linoleic acid có thể trải qua quá trình kéo dài chuỗi và khử bão hòa trong con đường omega-6 để tạo gamma-linolenic acid, dihomo-gamma-linolenic acid và arachidonic acid. Linoleic acid cũng được beta-oxy hóa để tạo năng lượng. Con đường chuyển hóa omega-6 và omega-3 sử dụng một số enzyme chung nên có thể cạnh tranh với nhau; tuy nhiên, chưa xác định được một tỷ lệ omega-6/omega-3 tối ưu áp dụng cho mọi người.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Linoleic acid không có cơ chế thải trừ nguyên vẹn đặc trưng như nhiều thuốc phân tử nhỏ. Chất này có thể được oxy hóa để tạo năng lượng, chuyển thành các chất chuyển hóa lipid, tích hợp vào màng tế bào hoặc dự trữ trong mô mỡ. Hồ sơ bài tiết định lượng của linoleic acid đơn chất.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng gồm dạng hóa học và công thức bào chế, lượng chất béo trong bữa ăn, hoạt động của enzyme tụy, dòng mật, tình trạng kém hấp thu, chức năng lipoprotein lipase, nồng độ triglyceride, bệnh chuyển hóa và tốc độ truyền nhũ tương lipid. Ở người dùng dinh dưỡng tĩnh mạch, bệnh nặng, nhiễm trùng, suy gan hoặc suy thận có thể làm thay đổi khả năng xử lý lipid.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Acid linoleic
Linoleic acid thuộc nhóm acid béo không bão hòa đa chuỗi dài họ n-6. Về sinh lý, đây là chất dinh dưỡng thiết yếu, cơ chất chuyển hóa và thành phần cấu trúc lipid hơn là một thuốc chủ vận hoặc đối kháng thụ thể cổ điển. Dạng dùng và mục đích lâm sàng phải được xác định theo sản phẩm cụ thể.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Linoleic acid cung cấp năng lượng qua beta-oxy hóa; tham gia cấu tạo phospholipid màng tế bào; góp phần duy trì lipid hàng rào da; và là cơ chất của con đường tạo acid béo omega-6 chuỗi dài cùng các chất truyền tin lipid. Các chất chuyển hóa cuối con đường có thể tham gia điều hòa miễn dịch, mạch máu, tiểu cầu và phản ứng viêm. Tác động sinh học phụ thuộc mô, liều, tình trạng chuyển hóa và tổng thể chế độ ăn, không thể diễn giải đơn giản rằng mọi omega-6 đều “gây viêm”.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Quan hệ liều–đáp ứng dược lực học của linoleic acid đơn chất chưa được thiết lập theo mô hình thuốc điều trị thông thường. Trong nhũ tương lipid, các acid béo cung cấp năng lượng, thành phần màng và acid béo thiết yếu; nhãn Intralipid cho biết đặc tính dược lực học đầy đủ của hỗn hợp chưa được mô tả hoàn toàn.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Acid linoleic
Trong các nguồn nhãn chính thức đã kiểm tra, chưa xác định được chỉ định điều trị độc lập, phổ quát cho linoleic acid đơn chất. Ứng dụng y khoa rõ ràng là cung cấp acid béo thiết yếu như một phần của công thức dinh dưỡng. Nhãn Intralipid 20% chỉ định sản phẩm hỗn hợp này làm nguồn năng lượng và acid béo thiết yếu trong dinh dưỡng đường tĩnh mạch, đồng thời phòng ngừa thiếu acid béo thiết yếu ở người lớn và trẻ em khi phù hợp. Đây là chỉ định của toàn bộ nhũ tương, không phải chỉ định riêng của linoleic acid.
Linoleic acid đang được nghiên cứu về hàng rào da, tóc, lành thương, viêm, chuyển hóa glucose, lipid máu và sức khỏe tim mạch. Dữ liệu không đồng nhất về quần thể, dạng can thiệp và kết cục; do đó không được trình bày các ứng dụng này như chỉ định điều trị đã phê duyệt. Tổng quan Cochrane cho thấy tăng omega-6 có thể làm giảm nhẹ cholesterol toàn phần nhưng có ít hoặc không có khác biệt rõ về nhiều biến cố tim mạch; chất lượng bằng chứng thay đổi theo kết cục.
Liều dùng và cách sử dụng
Chưa có liều điều trị chuẩn hóa cho linoleic acid đơn chất.
Các giá trị dưới đây là mức tham chiếu dinh dưỡng, không phải liều thuốc:
- National Academies quy định mức tiêu thụ đầy đủ ở người 19–50 tuổi là 17 g/ngày đối với nam và 12 g/ngày đối với nữ. Ở tuổi 51–70 và trên 70, mức tương ứng là 14 g/ngày ở nam và 11 g/ngày ở nữ.
- Khi mang thai hoặc cho con bú, mức tiêu thụ đầy đủ được nêu là 13 g/ngày.
- Báo cáo chuyên gia FAO/WHO đề xuất mức tiêu thụ đầy đủ khoảng 2–3% tổng năng lượng và khoảng chấp nhận 2,5–9% năng lượng đối với linoleic acid, tùy mục tiêu phòng thiếu hụt và mô hình ăn uống.
Các hệ thống tham chiếu dùng phương pháp khác nhau nên không được tự quy đổi thành liều viên uống, liều bôi hoặc liều truyền. Liều nhũ tương lipid được tính theo toàn bộ sản phẩm, cân nặng và tình trạng lâm sàng dưới sự giám sát chuyên môn; không được chuyển đổi thành liều linoleic acid đơn chất.
Đối với người khỏe mạnh, linoleic acid thường được cung cấp qua chế độ ăn cân đối thay vì dùng như thuốc riêng lẻ. Không tự bổ sung liều cao chỉ dựa trên tỷ lệ omega-6/omega-3, vì tỷ lệ tối ưu chưa được xác định và tổng thể chất lượng chế độ ăn có ý nghĩa quan trọng. Nhũ tương lipid đường tĩnh mạch chỉ được pha, truyền và theo dõi bởi nhân viên y tế. Không tự áp dụng liều của một sản phẩm cho sản phẩm khác hoặc cho linoleic acid tinh khiết.
Với khẩu phần ăn thông thường, cần đánh giá tổng thể năng lượng, chất lượng chất béo và nguy cơ kém hấp thu thay vì chỉ theo dõi riêng linoleic acid. Dấu hiệu thiếu acid béo thiết yếu có thể gồm da khô, bong vảy, dày da và chậm tăng trưởng, nhưng các biểu hiện này không đặc hiệu.
Khi dùng nhũ tương lipid tĩnh mạch, nhãn sản phẩm yêu cầu theo dõi dung nạp lipid, triglyceride, đường huyết, điện giải, chức năng gan, dấu hiệu nhiễm trùng, quá tải lipid và biến chứng liên quan dinh dưỡng tĩnh mạch. Đây là yêu cầu theo dõi của toàn bộ sản phẩm và phác đồ, không riêng linoleic acid.
Cảnh báo và lưu ý về Acid linoleic
Chống chỉ định chuẩn hóa của linoleic acid đơn chất.
Đối với Intralipid 20%, chống chỉ định trên nhãn gồm quá mẫn với trứng, đậu nành, đậu phộng hoặc thành phần sản phẩm và rối loạn chuyển hóa lipid nặng có triglyceride huyết thanh trên 1.000 mg/dL. Các chống chỉ định này thuộc về nhũ tương hoàn chỉnh, không được quy kết cho linoleic acid đơn độc.
Linoleic acid trong khẩu phần ăn thông thường không có danh mục phản ứng có hại chuẩn hóa như một thuốc đơn chất. Tác dụng không mong muốn phụ thuộc dạng sản phẩm, liều, tạp chất, tá dược và đường dùng.
Trong thử nghiệm của Intralipid, các phản ứng được ghi nhận ở người lớn gồm buồn nôn, nôn và sốt; ở trẻ em có thiếu máu, nôn, tăng gamma-glutamyl transferase và ứ mật. Không thể kết luận các phản ứng này do riêng linoleic acid vì sản phẩm là hỗn hợp lipid và được dùng trong bối cảnh dinh dưỡng tĩnh mạch phức tạp.
Các biến cố nghiêm trọng được cảnh báo trên nhãn nhũ tương lipid gồm phản ứng quá mẫn, tăng triglyceride nặng, hội chứng quá tải mỡ, tổn thương gan liên quan dinh dưỡng tĩnh mạch, nhiễm trùng và biến chứng khi truyền quá nhanh ở trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ. Đây là nguy cơ của nhũ tương và quy trình truyền, không phải bằng chứng rằng linoleic acid đơn chất gây toàn bộ các biến cố trên. Khi có khó thở, tím tái, sốt, vàng da, rối loạn ý thức hoặc dấu hiệu phản vệ trong lúc truyền, cần ngừng truyền và xử trí y tế khẩn cấp.
Không nhầm linoleic acid với alpha-linolenic acid thuộc omega-3 hoặc conjugated linoleic acid, là nhóm đồng phân liên hợp có dữ liệu và hồ sơ an toàn khác. Không tự dùng chế phẩm liều cao để điều trị viêm, tim mạch, tiểu đường, giảm cân, bệnh da hoặc ung thư vì chưa có chỉ định điều trị đơn chất được xác minh.
Với nhũ tương lipid, cần thận trọng ở người tăng triglyceride, rối loạn chuyển hóa lipid, nhiễm trùng, bệnh gan, bệnh thận, trẻ sinh non và người có nguy cơ hội chứng nuôi ăn lại. WHO khuyến nghị tập trung vào chất lượng tổng thể của chất béo, ưu tiên chất béo không bão hòa và thay thế chất béo bão hòa hoặc chất béo chuyển hóa, thay vì diễn giải một acid béo riêng lẻ như phương pháp chữa bệnh.
Ngưỡng quá liều và phác đồ xử trí linoleic acid đơn chất.
Đối với quá liều nhũ tương lipid, nhãn Intralipid hướng dẫn ngừng truyền cho đến khi triglyceride trở về mức chấp nhận được; lipid trong nhũ tương không được loại bỏ hiệu quả bằng thẩm tách. Điều trị hỗ trợ và xét nghiệm theo dõi phải do cơ sở y tế thực hiện. Không tự gây nôn hoặc tự xử trí khi nuốt phải chế phẩm đậm đặc không rõ thành phần.
Điều kiện bảo quản linoleic acid đơn chất phụ thuộc cấp nguyên liệu và công thức sản phẩm; cần tuân theo nhãn của nhà sản xuất.
Theo nhãn Intralipid, sản phẩm nguyên vẹn được bảo quản dưới 25°C, tránh nhiệt quá mức, không đông lạnh và giữ trong bao ngoài. Hỗn hợp dinh dưỡng có chứa sản phẩm phải được bảo vệ khỏi ánh sáng; thời hạn dùng sau mở hoặc sau pha phải tuân thủ đúng nhãn và quy trình vô khuẩn. Các điều kiện này không được tự động áp dụng cho mọi chế phẩm chứa linoleic acid.
Đối tượng đặc biệt
Mức tiêu thụ đầy đủ theo National Academies là 4,4 g/ngày ở trẻ 0–6 tháng; 4,6 g/ngày ở trẻ 7–12 tháng; 7 g/ngày ở trẻ 1–3 tuổi; 10 g/ngày ở trẻ 4–8 tuổi; 12 g/ngày ở nam 9–13 tuổi và 16 g/ngày ở nam 14–18 tuổi; 10 g/ngày ở nữ 9–13 tuổi và 11 g/ngày ở nữ 14–18 tuổi. Đây là giá trị dinh dưỡng tham chiếu, không phải liều bổ sung.
FAO/WHO nêu mức tiêu thụ đầy đủ khoảng 3–4,5% năng lượng cho trẻ 6–24 tháng. Nhũ tương lipid có thể được dùng trong dinh dưỡng tĩnh mạch nhi khoa theo nhãn sản phẩm, nhưng truyền nhanh ở trẻ sơ sinh, đặc biệt trẻ sinh non, có thể gây biến chứng nghiêm trọng.
National Academies nêu mức tiêu thụ đầy đủ là 14 g/ngày đối với nam trên 70 tuổi và 11 g/ngày đối với nữ trên 70 tuổi. Đây không phải liều thuốc. Khi dùng nhũ tương lipid, nhãn khuyến cáo lựa chọn liều thận trọng ở người cao tuổi do khả năng suy giảm chức năng gan, thận, tim, bệnh đồng mắc và sử dụng nhiều thuốc.
Mức tiêu thụ đầy đủ của linoleic acid trong thai kỳ theo National Academies là 13 g/ngày. Đây là mức tham chiếu dinh dưỡng, không phải khuyến cáo tự dùng chế phẩm liều cao. Nhãn Intralipid cho biết có thể cân nhắc dinh dưỡng tĩnh mạch trong thai kỳ khi nhu cầu dinh dưỡng không thể đáp ứng qua đường uống hoặc đường ruột; quyết định phải dựa trên lợi ích và nguy cơ của toàn bộ phác đồ.
Mức tiêu thụ đầy đủ của linoleic acid khi cho con bú theo National Academies là 13 g/ngày. Đối với Intralipid, nhãn nhận định liều khuyến cáo của sản phẩm không được dự kiến gây hại cho trẻ bú mẹ, nhưng dữ liệu về ảnh hưởng lên trẻ và sản xuất sữa còn hạn chế. Không tự sử dụng chế phẩm đậm đặc hoặc nhũ tương lipid khi chưa được bác sĩ đánh giá.
Chưa có khuyến cáo hiệu chỉnh liều riêng cho linoleic acid đơn chất. Ở người dùng dinh dưỡng tĩnh mạch, cần theo dõi xét nghiệm gan và dấu hiệu ứ mật hoặc bệnh gan liên quan dinh dưỡng tĩnh mạch. Nhãn Intralipid cảnh báo nguy cơ bệnh gan liên quan dinh dưỡng tĩnh mạch và yêu cầu cân nhắc giảm hoặc ngừng nhũ tương khi có bất thường phù hợp.
Chưa có khuyến cáo hiệu chỉnh liều riêng cho linoleic acid đơn chất. Khi sử dụng nhũ tương lipid hoặc dinh dưỡng tĩnh mạch ở người suy thận, bác sĩ cần đánh giá thể tích, điện giải, triglyceride và toàn bộ thành phần công thức. Nhãn Intralipid cảnh báo nhôm trong sản phẩm có thể tích lũy đến mức độc ở người suy giảm chức năng thận, đặc biệt khi phơi nhiễm kéo dài.
Tương tác thuốc của Acid linoleic
Tương tác thuốc có ý nghĩa lâm sàng của linoleic acid đơn chất.
Nhãn Intralipid lưu ý dầu đậu nành trong sản phẩm chứa vitamin K1 tự nhiên, có thể đối kháng tác dụng của dẫn xuất coumarin và các thuốc đối kháng vitamin K như warfarin. Đây là tương tác liên quan toàn bộ nguyên liệu dầu đậu nành hoặc sản phẩm, không phải tương tác đã được chứng minh của riêng linoleic acid. Người đang dùng thuốc chống đông phải thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi thay đổi công thức dinh dưỡng.
Thắc mắc về hoạt chất Acid linoleic
Linoleic acid là acid béo omega-6, ký hiệu C18:2n-6. Không nên nhầm chất này với alpha-linolenic acid, một acid béo omega-3 ký hiệu C18:3n-3, hoặc với conjugated linoleic acid.
Không thể kết luận rằng linoleic acid trong chế độ ăn luôn gây viêm. Một tổng quan hệ thống gồm các thử nghiệm ngẫu nhiên ở người khỏe mạnh không tìm thấy bằng chứng thuyết phục rằng tăng linoleic acid trong khẩu phần làm tăng các dấu ấn viêm thường gặp; tác giả vẫn lưu ý dữ liệu về lượng rất cao còn hạn chế. Các chất chuyển hóa omega-6 tham gia nhiều con đường truyền tin, vì vậy tác động phụ thuộc liều, mô, bệnh nền và tổng thể chế độ ăn.
Nhu cầu phụ thuộc tuổi, giới tính và tình trạng sinh lý. Theo National Academies, mức tiêu thụ đầy đủ ở người 19–50 tuổi là 17 g/ngày đối với nam và 12 g/ngày đối với nữ; thai kỳ và cho con bú là 13 g/ngày. FAO/WHO sử dụng cách biểu thị theo phần trăm năng lượng và đưa ra khoảng tham chiếu khác. Đây là giá trị dinh dưỡng cho quần thể khỏe mạnh, không phải liều viên uống hoặc liều điều trị cá nhân.
Linoleic acid có vai trò sinh học trong lipid hàng rào da và đang được nghiên cứu trong chăm sóc da, tóc, lành thương cùng một số bệnh da. Tuy nhiên, vai trò sinh học hoặc sự hiện diện trong mỹ phẩm không đồng nghĩa với chỉ định điều trị mụn hay bệnh da đã được phê duyệt. Người có mụn, viêm da hoặc tổn thương da kéo dài nên được bác sĩ da liễu đánh giá, không tự bôi nguyên liệu linoleic acid đậm đặc.
Không nên tự dùng chế phẩm liều cao với mục tiêu phòng hoặc điều trị bệnh tim mạch. Tổng quan Cochrane ghi nhận tăng omega-6 làm giảm nhẹ cholesterol toàn phần nhưng có thể tạo ít hoặc không tạo khác biệt đối với tử vong và nhiều biến cố tim mạch; độ chắc chắn của bằng chứng thay đổi theo kết cục. Khuyến nghị dinh dưỡng hiện hành tập trung vào việc thay chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa bằng nguồn chất béo không bão hòa trong một chế độ ăn lành mạnh, không coi linoleic acid đơn lẻ là thuốc phòng bệnh.

