Glycerol, còn gọi là glycerin hoặc glycerine, là một polyol có ba nhóm hydroxyl và công thức phân tử C3H8O3. Đây là một thành viên của nhóm Alcohol/Ancol, nhưng khác ethanol và methanol về cấu trúc, công dụng và độc tính. Glycerol có thể xuất hiện trong thuốc, mỹ phẩm, thực phẩm hoặc công thức bào chế với vai trò khác nhau; vì vậy không được dùng sản phẩm công nghiệp, mỹ phẩm hay thực phẩm thay cho thuốc.
Trong điều trị táo bón không thường xuyên, glycerin được dùng qua đường trực tràng dưới dạng thuốc đạn hoặc dung dịch thụt và được FDA xếp vào nhóm thuốc nhuận tràng ưu trương. Sản phẩm thường gây đi tiêu trong khoảng 15–60 phút, nhưng chỉ nên dùng ngắn hạn, đúng hàm lượng, đúng nhóm tuổi và đúng hướng dẫn trên nhãn. Không tự dùng khi đau bụng, buồn nôn, nôn, nghi tắc ruột hoặc chảy máu trực tràng.
Nội dung chính
- Glycerol/Glycerin là hợp chất polyol có tính hút ẩm và giữ nước.
- Thường dùng làm tá dược, dung môi, chất giữ ẩm hoặc thành phần trong một số chế phẩm.
- Dạng mỹ phẩm thường liên quan đến tác dụng giữ ẩm; dạng thuốc cần theo hướng dẫn riêng.
- Có thể gây kích ứng nhẹ hoặc khó chịu tiêu hóa tùy đường dùng và nồng độ.
- Người có bệnh nền hoặc dùng cho trẻ nhỏ nên hỏi dược sĩ nếu không chắc cách dùng.
Hoạt chất Glycerol là gì?
Glycerol, còn gọi là glycerin, là một hợp chất polyol có ba nhóm hydroxyl. Trong điều trị táo bón, glycerol được dùng tại trực tràng như một thuốc nhuận tràng ưu trương tác dụng tương đối nhanh.1
Glycerol trong thuốc nhuận tràng cần được phân biệt với glycerol chỉ đóng vai trò tá dược trong mỹ phẩm, thực phẩm hoặc các thuốc khác.
Glycerol
INN Glycerol; glycerin; glycerine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Glycerol |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Glycerol; glycerin; glycerine |
| Tên IUPAC | propane-1,2,3-triol |
| Tên hóa học khác | 1,2,3-Propanetriol |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Các tên thường gặp gồm glycerin, glycerine, propane-1,2,3-triol và 1,2,3-propanetriol. Trong thực hành, “glycerol” và “glycerin” thường chỉ cùng một chất, không phải hai hoạt chất khác nhau. |
| Tên viết tắt | Gro |
| Tên Latinh / tên dược điển | Glycerolum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 56-81-5 |
|---|---|
| UNII | PDC6A3C0OX |
| PubChem CID | 753 |
| RxNorm CUI | 4910 |
| Công thức phân tử | C3H8O3 |
Dược động học của Glycerol
SmPC của thuốc đạn glycerol ghi nhận glycerol được hấp thu kém sau khi dùng qua đường trực tràng.2
Các SmPC không cung cấp đầy đủ thông số nồng độ tối đa, thời gian đạt nồng độ tối đa, diện tích dưới đường cong, thể tích phân bố, độ thanh thải hoặc thời gian bán thải sau liều nhuận tràng trực tràng.
Giai đoạn I: Hấp thu
Glycerol được hấp thu kém sau khi dùng qua đường trực tràng.2
Mức hấp thu của từng dạng thuốc đạn hoặc dung dịch thụt, đặc biệt khi niêm mạc trực tràng bị tổn thương.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của glycerol sau khi dùng thuốc đạn hoặc thụt trực tràng chưa được định lượng trong các nhãn đã kiểm chứng. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thể tích phân bố và tỷ lệ gắn protein huyết tương sau liều glycerol nhuận tràng trực tràng.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Glycerol là một chất chuyển hóa tự nhiên trong cơ thể người. Tuy nhiên, tỷ lệ glycerol hấp thu từ thuốc trực tràng được chuyển hóa qua từng con đường sinh hóa và mức đóng góp vào chuyển hóa toàn thân chưa được mô tả trong các SmPC đã kiểm chứng.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Đường thải trừ và tỷ lệ bài tiết nguyên dạng sau khi dùng glycerol qua đường trực tràng.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải sau khi dùng glycerol dưới dạng thuốc đạn hoặc dung dịch thụt. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải toàn thân sau liều glycerol nhuận tràng trực tràng. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Ảnh hưởng của tuổi, chức năng gan, chức năng thận, tổn thương niêm mạc trực tràng, táo bón kéo dài hoặc các bệnh chuyển hóa lên dược động học của glycerol trực tràng.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Glycerol
Glycerol trực tràng được FDA xếp vào nhóm thuốc nhuận tràng ưu trương.3
SmPC của thuốc đạn glycerol mô tả hoạt chất thường được phân loại là thuốc nhuận tràng thẩm thấu, đồng thời có tác dụng kích thích nhẹ, bôi trơn và làm mềm phân.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Glycerol tạo tác dụng nhuận tràng tại chỗ nhờ các cơ chế phối hợp:
Tác dụng ưu trương hoặc thẩm thấu tại trực tràng. Hỗ trợ bôi trơn đường ra của phân. Làm mềm khối phân. Gây kích thích nhẹ tại đoạn ruột dưới, qua đó thúc đẩy nhu động và phản xạ tống phân.2
Mức đóng góp tương đối của từng cơ chế chưa được xác định chính xác.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Thuốc đạn glycerin thường tạo nhu động đi tiêu trong khoảng 15–60 phút theo chuyên luận FDA và nhãn DailyMed.3
Thời gian khởi phát này không phải cam kết cho mọi người sử dụng. Không nên đặt thêm liều ngay khi chưa thấy tác dụng mà chưa đối chiếu hướng dẫn của sản phẩm.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Glycerol
Chỉ định đã được xác minh trên SmPC và nhãn thuốc là giảm táo bón không thường xuyên hoặc điều trị táo bón trong thời gian ngắn.25
Glycerol không điều trị nguyên nhân của táo bón mạn tính, tắc ruột, bệnh lý đại trực tràng hoặc rối loạn chuyển hóa gây táo bón.
Các ứng dụng nghiên cứu hoặc sử dụng ngoài chỉ định của glycerol không thuộc phạm vi thuốc nhuận tràng trực tràng.
Không nên suy diễn công dụng từ glycerol trong sinh lý chuyển hóa, thực phẩm, mỹ phẩm hoặc tá dược thành một chỉ định điều trị đã được phê duyệt.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây được trích từ tài liệu quản lý nước ngoài, chỉ dùng để tham khảo và không thay thế nhãn của sản phẩm cụ thể:
Theo chuyên luận FDA M007:
Thuốc đạn, người lớn và trẻ từ 6 tuổi: 2–3 g glycerin trong một liều duy nhất mỗi ngày. Thuốc đạn, trẻ từ 2 đến dưới 6 tuổi: 1–1,7 g trong một liều duy nhất mỗi ngày. Trẻ dưới 2 tuổi: hỏi bác sĩ. Dung dịch thụt glycerin 80%, người lớn và trẻ từ 6 tuổi: 5–15 ml trong một liều duy nhất mỗi ngày. Dung dịch thụt glycerin 80%, trẻ từ 2 đến dưới 6 tuổi: 2–5 ml trong một liều duy nhất mỗi ngày. Trẻ dưới 2 tuổi: hỏi bác sĩ.
Một số SmPC tại Anh quy định theo sản phẩm:
Người lớn và người cao tuổi: một thuốc đạn danh nghĩa 4 g, chứa 2.800 mg glycerol. Trẻ em: một thuốc đạn danh nghĩa 2 g, chứa 1.400 mg glycerol. Trẻ nhỏ: một thuốc đạn danh nghĩa 1 g, chứa 700 mg glycerol.2
Không hoán đổi liều giữa các sản phẩm vì hàm lượng, kích thước và nhóm tuổi có thể khác nhau. Không tự dùng liều dành cho người lớn cho trẻ em.
Đối với thuốc đạn:
Chỉ dùng qua đường trực tràng, không được nuốt. Rửa tay trước và sau khi sử dụng. Tháo bao thuốc đạn. Có thể làm ẩm đầu thuốc đạn bằng một ít nước mát nếu tờ hướng dẫn của sản phẩm cho phép. Đưa đầu nhọn của thuốc đạn vào trực tràng theo hướng dẫn trên nhãn.2
Thuốc đạn không nhất thiết phải tan hoàn toàn mới tạo tác dụng nhuận tràng.
Chỉ sử dụng không thường xuyên. Không tự đặt thêm thuốc hoặc phối hợp nhiều thuốc nhuận tràng khi chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Cần theo dõi:
Có đi tiêu sau khi sử dụng hay không. Co thắt hoặc đau bụng. Nóng rát, đau hoặc khó chịu tại trực tràng. Tiêu chảy. Chảy máu trực tràng. Dấu hiệu dị ứng với glycerol hoặc tá dược.2
Ngừng sử dụng và hỏi bác sĩ nếu không đi tiêu trong vòng khoảng một giờ theo cảnh báo trên nhãn DailyMed, nếu có chảy máu trực tràng hoặc triệu chứng trở nên nặng hơn.
Cảnh báo và lưu ý về Glycerol
Quá mẫn với glycerol hoặc bất kỳ tá dược nào của sản phẩm. Tắc hoặc bít đường ruột.2
Không tự sử dụng thuốc nhuận tràng khi đang có đau bụng, buồn nôn hoặc nôn, trừ khi được bác sĩ hướng dẫn.
Các tác dụng không mong muốn được ghi nhận gồm:
Co thắt bụng. Khó chịu tại trực tràng. Cảm giác nóng rát. Kích ứng trực tràng. Tiêu chảy khi dùng quá mức hoặc kéo dài.2
Tần suất chính xác của từng phản ứng.
Các SmPC đã kiểm chứng không mô tả một danh sách riêng về tác dụng phụ nghiêm trọng hoặc tần suất của chúng.
Chảy máu trực tràng, đau dữ dội, khó đưa đầu thụt hoặc không đi tiêu sau khi sử dụng có thể là dấu hiệu của tổn thương hoặc bệnh lý khác và cần được đánh giá y tế.
Ngừng thuốc và cấp cứu nếu xuất hiện khó thở, phù mặt hoặc họng, choáng hay biểu hiện quá mẫn toàn thân. Mối liên hệ nhân quả và tần suất của phản ứng quá mẫn nghiêm trọng với glycerol.
Cần hỏi bác sĩ trước khi dùng nếu:
Có thay đổi thói quen đi tiêu đột ngột kéo dài trên hai tuần. Đã phải dùng thuốc nhuận tràng trong hơn một tuần. Có đau bụng, buồn nôn hoặc nôn. Nghi tắc ruột. Có tổn thương, viêm, đau hoặc chảy máu hậu môn–trực tràng. Táo bón tái diễn hoặc không đáp ứng với điều trị.2
SmPC cảnh báo sử dụng kéo dài hoặc quá mức có thể gây tiêu chảy và có thể ảnh hưởng đến kiểm soát glucose ở người mắc đái tháo đường.2
Quá liều qua đường trực tràng được SmPC đánh giá là khó xảy ra. Dùng quá mức có thể làm tăng tiêu chảy, co thắt bụng và kích ứng trực tràng.
Nếu nuốt nhầm, nhãn yêu cầu liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc. SmPC đề cập xử trí triệu chứng nếu sản phẩm bị uống nhầm.2
Thuốc giải độc đặc hiệu và quy trình xử trí quá liều toàn thân.
Một số SmPC quy định bảo quản dưới 25°C, ở nơi khô.2 Nhãn DailyMed yêu cầu đóng kín bao bì và tránh nhiệt độ quá cao.
Điều kiện bảo quản có thể khác giữa các sản phẩm. Luôn tuân thủ nhiệt độ và hạn dùng trên bao bì, không sử dụng thuốc đạn đã biến dạng, rò rỉ, đổi màu hoặc mất niêm phong.
Đối tượng đặc biệt
Liều và kích thước thuốc đạn phải phù hợp với độ tuổi. Chuyên luận FDA quy định liều khác nhau cho trẻ từ 2 đến dưới 6 tuổi và trẻ từ 6 tuổi trở lên; trẻ dưới 2 tuổi cần hỏi bác sĩ.
Các SmPC tại Anh có sản phẩm riêng cho trẻ em và trẻ nhỏ, đồng thời không khuyến nghị sử dụng thuốc đạn người lớn cho trẻ.2
Không cắt thuốc đạn người lớn để tự ước tính liều cho trẻ, trừ khi nhãn sản phẩm hoặc nhân viên y tế hướng dẫn rõ ràng.
SmPC thuốc đạn glycerol 4 g ghi không cần giảm liều người lớn chỉ vì người bệnh cao tuổi.
Tuy nhiên, táo bón mới xuất hiện, kéo dài hoặc kèm sút cân, thiếu máu, đau bụng hay chảy máu ở người cao tuổi cần được đánh giá nguyên nhân, không nên chỉ điều trị lặp lại bằng thuốc nhuận tràng.
SmPC thuốc đạn glycerol được kiểm chứng cho biết chưa có bằng chứng về tác hại nhưng khuyến nghị nên tránh sử dụng trong ba tháng đầu thai kỳ.2
Khuyến cáo có thể khác giữa các nhãn và quốc gia. Phụ nữ mang thai không nên tự dùng, đặc biệt khi có đau bụng, ra máu, nôn hoặc nghi biến chứng thai kỳ; cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng.
Các SmPC được kiểm chứng ghi thuốc đạn glycerol có thể được sử dụng trong thời kỳ cho con bú.2
Do công thức và hàm lượng có thể khác nhau, người cho con bú vẫn cần đối chiếu nhãn của sản phẩm cụ thể và tránh sử dụng kéo dài.
Khuyến cáo điều chỉnh liều glycerol trực tràng ở người suy gan.
Không nên tự suy luận rằng hấp thu kém đồng nghĩa hoàn toàn không có nguy cơ ở mọi mức độ suy gan.
Khuyến cáo điều chỉnh liều glycerol trực tràng ở người suy thận hoặc đang lọc máu.
Dữ liệu nhãn hiện có không cung cấp hướng dẫn liều riêng theo mức lọc cầu thận.
SmPC không nêu ảnh hưởng của thuốc đạn glycerol đối với khả năng lái xe hoặc vận hành máy móc.2
Không nên lái xe khi đang đau bụng nhiều, tiêu chảy, chóng mặt hoặc cảm thấy không khỏe, dù các triệu chứng đó có liên quan trực tiếp đến thuốc hay bệnh nền.
Tương tác thuốc của Glycerol
SmPC thuốc đạn glycerol 4 g không nêu tương tác thuốc cụ thể; các SmPC dành cho trẻ em cho biết chưa thực hiện nghiên cứu tương tác.2
Không nên hiểu “chưa ghi nhận” hoặc “chưa nghiên cứu” là chắc chắn không có tương tác. Cần thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ về các thuốc nhuận tràng, thuốc đặt trực tràng và thuốc điều trị bệnh hậu môn–trực tràng đang sử dụng.
Thắc mắc về hoạt chất Glycerol
Có. Glycerol là tên hóa học thường dùng, còn glycerin hoặc glycerine là các tên thông dụng của cùng hợp chất C3H8O3. Tuy nhiên, nồng độ và độ tinh khiết của glycerin trong từng sản phẩm có thể khác nhau; không dùng glycerin công nghiệp, mỹ phẩm hoặc thực phẩm thay cho thuốc.
Theo chuyên luận FDA và nhãn DailyMed, thuốc đạn glycerin thường tạo nhu động đi tiêu trong khoảng 15–60 phút.3 Không đặt thêm liều ngay nếu chưa có tác dụng. Cần ngừng và hỏi bác sĩ nếu không đi tiêu sau khoảng một giờ hoặc có chảy máu trực tràng.
Không nên tự dùng hằng ngày hoặc kéo dài. SmPC xác định sản phẩm chỉ dùng không thường xuyên và cảnh báo sử dụng kéo dài hoặc quá mức có thể gây tiêu chảy.2 Táo bón thường xuyên cần được đánh giá chế độ ăn, thuốc đang dùng và bệnh lý nền.
Có sản phẩm và liều dành riêng cho từng nhóm tuổi, nhưng không dùng thuốc đạn người lớn cho trẻ. Trẻ dưới 2 tuổi cần hỏi bác sĩ theo chuyên luận FDA. Cha mẹ cần kiểm tra hàm lượng glycerol thực tế, không chỉ dựa vào khối lượng danh nghĩa ghi “1 g”, “2 g” hoặc “4 g”.
SmPC được kiểm chứng khuyến nghị tránh trong ba tháng đầu thai kỳ và cho biết thuốc đạn glycerol có thể dùng khi cho con bú.2 Do khuyến cáo có thể khác giữa sản phẩm, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng.

