Ethanol, còn gọi là ethyl alcohol hoặc cồn ethylic, là một alcohol no, đơn chức, mạch ngắn có công thức C₂H₆O hoặc CH₃CH₂OH.[1] Trong y tế, ethanol được dùng chủ yếu làm chất sát khuẩn ngoài da, thành phần của dung dịch sát khuẩn tay và dung môi trong một số công thức; WHO liệt kê ethanol biến tính 70% trong nhóm thuốc thiết yếu dùng tại chỗ.[2] Tác dụng kháng khuẩn chủ yếu liên quan đến biến tính protein, với hoạt tính tốt nhất thường ở dung dịch nước khoảng 60–90%.[4] Ethanol cũng là chất ức chế thần kinh trung ương và có thể gây ngộ độc khi uống hoặc hấp thu lượng lớn. Một số chế phẩm ethanol khan dùng đường động mạch trong thủ thuật tim mạch là thuốc kê đơn và chỉ được thực hiện tại cơ sở chuyên khoa.[6] Không uống cồn y tế hoặc dung dịch sát khuẩn.
Nội dung chính
- Bản chất: Ethanol là một chất cụ thể thuộc nhóm alcohol, công thức C₂H₆O.[1]
- Vai trò chính: Sát khuẩn ngoài da, dung dịch sát khuẩn tay, dung môi và một số ứng dụng chuyên khoa.[2][3][5][6]
- Cơ chế sát khuẩn: Biến tính protein và làm tổn thương cấu trúc vi sinh vật; nồng độ nước 60–90% thường có hoạt tính tốt.[4]
- Dược động học: Hấp thu nhanh khi uống, phân bố theo nước cơ thể và chuyển hóa chủ yếu qua ADH/ALDH thành acetate.[7]
- Nguy cơ: Dễ cháy; có thể gây kích ứng, say, suy giảm phối hợp, hôn mê hoặc suy hô hấp khi ngộ độc.[5][8]
- Không tự dùng: Không uống sản phẩm dùng ngoài, không tự pha, truyền, tiêm hoặc dùng ethanol để giải độc methanol.[5][11]
Hoạt chất Ethanol là gì?
Ethanol là một thành viên cụ thể của nhóm alcohol, không phải tên chung cho toàn bộ nhóm. Chất này có hai nguyên tử carbon và một nhóm –OH. Trong y tế, ethanol được sử dụng phổ biến nhất để sát khuẩn da hoặc tay; một số dạng đặc biệt được dùng làm dung môi, tá dược hoặc trong thủ thuật chuyên khoa.[1][2][3][5][6]
Ethanol
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Ethanol |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Ethanol |
| Tên IUPAC | ethanol |
| Tên hóa học khác | Ethyl alcohol |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ethyl alcohol; alcohol ethylic; cồn ethylic; cồn ethanol; EtOH; grain alcohol. “Alcohol” có thể được dùng như tên đồng nghĩa của ethanol trong một số nhãn, nhưng alcohol về mặt hóa học là một nhóm chất rộng hơn.[1] |
| Tên viết tắt | EtOH |
| Tên Latinh / tên dược điển | Ethanolum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 64-17-5 |
|---|---|
| UNII | 3K9958V90M |
| PubChem CID | 702 |
| RxNorm CUI | 448 |
| Công thức phân tử | C2H6O |
Dược động học của Ethanol
Dược động học toàn thân có ý nghĩa khi ethanol được uống, hấp thu lượng lớn hoặc dùng đường can thiệp. Ethanol được hấp thu nhanh, phân bố trong nước cơ thể, đi qua hàng rào máu–não và nhau thai, sau đó được chuyển hóa chủ yếu ở gan.[7][9] Dùng ngoài đúng nhãn thường không nhằm tạo tác dụng toàn thân.
Giai đoạn I: Hấp thu
Sau khi uống, ethanol được hấp thu qua dạ dày và chủ yếu ở ruột non; tốc độ hấp thu tăng khi dạ dày rỗng và giảm khi có thức ăn. Dùng ngoài trên da lành theo hướng dẫn tạo mức phơi nhiễm thấp hơn nhiều so với uống, nhưng không nên bôi diện rộng, kéo dài hoặc trên da tổn thương nếu nhãn không cho phép.[5][7]
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng đường uống cao nhưng thay đổi theo thức ăn, tốc độ uống, nồng độ và chuyển hóa bước đầu. Giá trị định lượng thống nhất cho mọi dạng dùng. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Ethanol phân bố chủ yếu theo lượng nước trong cơ thể và nhanh chóng đến hệ thần kinh trung ương. Chất này qua nhau thai; nồng độ trong sữa mẹ thay đổi gần song song với nồng độ trong máu.[9][10]
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Phần lớn ethanol được chuyển hóa tại gan. Alcohol dehydrogenase chuyển ethanol thành acetaldehyde; aldehyde dehydrogenase tiếp tục chuyển acetaldehyde thành acetate, sau đó acetate được chuyển hóa thành carbon dioxide và nước.[7]
Giai đoạn IV: Thải trừ
Phần lớn được loại bỏ sau chuyển hóa; một phần nhỏ ethanol chưa chuyển hóa có thể thải qua hơi thở, nước tiểu và mồ hôi. Tỷ lệ định lượng áp dụng thống nhất cho mọi tình huống.
| t½ · Thời gian bán thải | Không nên dùng một thời gian bán thải cố định để dự đoán hết say hoặc an toàn, vì tốc độ chuyển hóa ethanol thay đổi giữa các cá nhân và theo liều. Thông số định lượng theo từng đường dùng và chế phẩm. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Thanh thải ethanol có thể gần với động học bậc không ở nồng độ thường gặp do enzym chuyển hóa bị bão hòa. Tốc độ thay đổi theo cơ địa, chức năng gan, dinh dưỡng, giới, mức sử dụng thường xuyên và thuốc dùng kèm. Giá trị thanh thải cụ thể. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Lượng và tốc độ đưa ethanol vào cơ thể, thức ăn, giới, thành phần nước cơ thể, biến thể enzym ADH/ALDH, chức năng gan, tình trạng dinh dưỡng, sử dụng alcohol kéo dài, thuốc dùng kèm và lọc máu có thể ảnh hưởng dược động học.[7]
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Ethanol
- Dùng ngoài: chất sát khuẩn và khử khuẩn không đặc hiệu.[2][4][5]
- Toàn thân: chất ức chế thần kinh trung ương.
- Độc chất học: cơ chất cạnh tranh của alcohol dehydrogenase; có thể được dùng thay thế fomepizole trong ngộ độc methanol tại cơ sở hồi sức.[11]
- Can thiệp: tác nhân gây hủy mô có kiểm soát trong cắt đốt vách liên thất bằng alcohol ở bệnh cơ tim phì đại tắc nghẽn.[6]
- Bào chế: dung môi hoặc tá dược tùy công thức.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Tác dụng sát khuẩn chủ yếu do biến tính protein; nước giúp quá trình biến tính protein hiệu quả hơn, vì vậy ethanol tuyệt đối không nhất thiết sát khuẩn tốt hơn dung dịch nước 60–90%.[4] Khi dùng toàn thân, ethanol tác động lên nhiều hệ dẫn truyền thần kinh và gây ức chế thần kinh trung ương. Trong ngộ độc methanol, ethanol cạnh tranh tại alcohol dehydrogenase, làm giảm tạo formate độc, nhưng fomepizole thường được ưu tiên vì dễ kiểm soát hơn.[11]
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Ethanol tác dụng nhanh trên nhiều vi khuẩn dạng sinh dưỡng, một số nấm và nhiều virus, nhưng không diệt bào tử vi khuẩn và không phải chất tiệt khuẩn dụng cụ khi dùng đơn độc.[4] Tác dụng thần kinh tăng theo nồng độ máu, từ giảm phán đoán và phối hợp đến hôn mê, suy hô hấp và tử vong khi ngộ độc nặng.[8]
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Ethanol
- Sát khuẩn bước đầu cho vết cắt, xước hoặc bỏng nhẹ theo nhãn dung dịch ethanol 70%.[5]
- Sát khuẩn tay khi không có xà phòng và nước, với sản phẩm chứa ít nhất 60% alcohol theo hướng dẫn CDC; công thức WHO dùng ethanol 80% v/v.[3][4]
- Sát khuẩn một số bề mặt hoặc thiết bị nhỏ theo quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn.[4]
- Gây nhồi máu vách liên thất có kiểm soát ở người lớn bị bệnh cơ tim phì đại tắc nghẽn có triệu chứng, không phù hợp phẫu thuật cắt cơ, theo nhãn ethanol khan tiêm chuyên khoa.[6]
Ethanol từng hoặc đang được sử dụng ngoài chỉ định trong một số thủ thuật gây xơ, hủy mô, catheter lock và điều trị ngộ độc alcohol độc. Bằng chứng, nồng độ và quy trình khác nhau theo chỉ định; chỉ thực hiện bởi chuyên gia. Không xem các ứng dụng này là chỉ định chung của sản phẩm ethanol dùng ngoài.
Liều dùng và cách sử dụng
- Dung dịch ethanol 70% sát khuẩn sơ cứu: nhãn DailyMed hướng dẫn làm sạch vùng da và bôi một lượng nhỏ 1–3 lần mỗi ngày; có thể che bằng băng vô khuẩn sau khi để khô.[5]
- Sát khuẩn tay: dùng đủ lượng theo nhãn, xoa toàn bộ bề mặt tay đến khô; chọn sản phẩm có ít nhất 60% alcohol khi không có xà phòng và nước.[3][4]
- Ethanol khan tiêm động mạch vách tim: nhãn thuốc Hoa Kỳ nêu thường 1–2 mL và tối đa 5 mL trong một thủ thuật, chỉ do ê-kíp chuyên khoa thực hiện.[6]
Không tự áp dụng liều, tự pha hoặc tự tiêm.
Dùng đúng nhãn và đúng mục đích. Với dung dịch ngoài da, tránh mắt, niêm mạc, hít hơi đậm đặc và bôi diện rộng; để khô trước khi băng hoặc tiếp xúc nguồn nhiệt.[5] Với handrub, xoa kỹ đến khô; rửa tay bằng xà phòng và nước khi tay bẩn nhìn thấy rõ. Không uống cồn y tế, không tự pha công thức WHO tại nhà và không dùng gần lửa.[3][4][5]
Dùng ngoài: theo dõi đỏ, rát, khô da, viêm da hoặc kích ứng mắt và hô hấp. Dùng đường can thiệp: theo dõi điện tim, block nhĩ thất, đau ngực, suy tim và rối loạn nhịp theo nhãn.[6] Khi dùng ethanol làm thuốc giải độc, cần theo dõi nồng độ ethanol, đường huyết, khí máu, điện giải và tình trạng thần kinh tại cơ sở hồi sức.[11]
Cảnh báo và lưu ý về Ethanol
Với sản phẩm dùng ngoài: không dùng khi quá mẫn với thành phần; không dùng vào mắt, miệng hoặc niêm mạc; không bôi diện rộng hoặc trên vết thương sâu, vết đâm, động vật cắn hay bỏng nặng nếu chưa được bác sĩ đánh giá.[5] Nhãn ethanol khan tiêm động mạch vách tim không liệt kê chống chỉ định tuyệt đối, nhưng chỉ định và nguy cơ phải được đánh giá tại trung tâm chuyên khoa.[6]
Dùng ngoài có thể gây khô da, đỏ, rát, bong tróc, viêm da tiếp xúc, kích ứng mắt hoặc đường hô hấp.[5] Uống hoặc hấp thu toàn thân có thể gây buồn nôn, nôn, chóng mặt, nói khó, mất phối hợp, thay đổi hành vi và buồn ngủ.[8] Dùng tiêm chuyên khoa có thể gây đau ngực và rối loạn nhịp.[6]
Ngộ độc nặng có thể gây lú lẫn, không đánh thức được, nôn, co giật, thở chậm hoặc không đều, mất phản xạ bảo vệ đường thở, hạ thân nhiệt, tổn thương não và tử vong.[8] Ethanol khan tiêm vào nhánh vách tim có nguy cơ block tim, nhồi máu cơ tim ngoài ý muốn và loạn nhịp thất.[6] Hơi hoặc dung dịch bắt lửa có thể gây bỏng nặng.[5]
- Rất dễ cháy; tránh lửa, tia lửa, thiết bị sinh nhiệt và chờ da khô hoàn toàn.[5]
- Chỉ dùng ngoài nếu nhãn ghi dùng ngoài; không uống, hít hoặc dùng làm nhiên liệu.[5]
- Không dùng sản phẩm sát khuẩn bị cảnh báo do methanol, sai thành phần hoặc chất lượng không đạt.[12]
- Không tự dùng ethanol để điều trị ngộ độc methanol; fomepizole thường được ưu tiên và điều trị có thể cần lọc máu.[11]
- Người có bệnh gan, dùng thuốc an thần, mang thai hoặc cho con bú cần lưu ý theo đường dùng và mức phơi nhiễm.
Dấu hiệu ngộ độc gồm lú lẫn, khó đánh thức, nôn, co giật, thở chậm, nhịp tim chậm, da lạnh ẩm và hạ thân nhiệt.[8] Gọi cấp cứu ngay; không để người bệnh “ngủ cho tỉnh”, không cho cà phê, tắm lạnh hoặc tự gây nôn. Đặt nằm nghiêng nếu nôn và theo dõi hô hấp trong khi chờ cấp cứu. Nếu nghi cồn công nghiệp hoặc methanol, mang theo bao bì sản phẩm.
Bảo quản trong bao bì kín, nơi thông thoáng, tránh nhiệt, ánh nắng, lửa, tia lửa và chất oxy hóa. Không để gần thiết bị điện phát tia lửa. Để xa trẻ em; không sang chiết vào chai nước uống hoặc bao bì thực phẩm. Ethanol khan tiêm phải bảo quản theo nhãn thuốc chuyên khoa.[5][6]
Đối tượng đặc biệt
Trẻ em có thể ngộ độc sau khi nuốt lượng tương đối nhỏ do cân nặng thấp và nguy cơ hạ đường huyết. Sản phẩm sát khuẩn tay phải dùng dưới giám sát người lớn, xoa đến khô và cất ngoài tầm với.[5] Ethanol khan tiêm chuyên khoa chưa được xác lập an toàn và hiệu quả ở trẻ em theo nhãn.[6]
Người cao tuổi có thể nhạy cảm hơn với tác dụng thần kinh, té ngã và tương tác thuốc do thường sử dụng nhiều thuốc đồng thời.[13] Trong thủ thuật cắt đốt vách bằng ethanol, nhãn ghi nhận tỷ lệ block tim và rối loạn nhịp tăng theo tuổi.[6]
Không có lượng ethanol uống nào được biết là an toàn và không có thời điểm an toàn để uống alcohol trong thai kỳ; phơi nhiễm có thể liên quan đến sẩy thai, thai chết lưu và rối loạn phổ alcohol ở thai nhi.[9] Dùng dung dịch sát khuẩn ngoài da đúng hướng dẫn tạo mức phơi nhiễm khác với uống, nhưng vẫn phải tránh nuốt và dùng quá mức. Ethanol khan tiêm chuyên khoa không được khuyến nghị trong thai kỳ theo nhãn.[6]
Không uống alcohol là lựa chọn an toàn nhất. CDC cho biết nếu uống một đồ uống tiêu chuẩn, có thể chờ ít nhất 2 giờ trước khi cho bú; mức alcohol trong sữa giảm khi mức trong máu giảm.[10] Dùng sát khuẩn tay chứa ethanol theo hướng dẫn không phải là lý do ngừng cho bú, nhưng phải để tay khô hoàn toàn trước khi chạm trẻ hoặc dụng cụ hút sữa.
Gan là cơ quan chuyển hóa chính của ethanol.[7] Người suy gan có thể giảm khả năng chuyển hóa và tăng nguy cơ tác dụng thần kinh hoặc tương tác; không tự uống hoặc dùng ethanol toàn thân. Dùng ngoài trên diện nhỏ theo nhãn thường có mức phơi nhiễm thấp hơn nhưng vẫn cần thận trọng.
Thận không phải đường chuyển hóa chính, nhưng rối loạn thận, điện giải và toan kiềm có thể làm phức tạp ngộ độc. Không có hướng dẫn điều chỉnh liều chung cho các chế phẩm dùng ngoài; ứng dụng toàn thân hoặc giải độc cần theo dõi chuyên khoa.
Ethanol đường uống hoặc phơi nhiễm toàn thân làm giảm phán đoán, thời gian phản ứng và phối hợp vận động. Không lái xe, vận hành máy móc hoặc làm việc trên cao sau khi uống alcohol hoặc khi có chóng mặt, buồn ngủ, mất thăng bằng.
Tương tác thuốc của Ethanol
| Tương tác | Mức độ | Cơ chế / ảnh hưởng | Khuyến nghị / xử trí | Theo dõi | Bằng chứng / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
|
Codeine
Rượu làm tăng tác dụng ức chế thần kinh trung ương của codeine, có thể gây an thần sâu, ức chế hô hấp, hôn mê, quá liều và tử vong. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Tương tác dược lực học cộng hợp. Ethanol và codeine đều ức chế hệ thần kinh trung ương và trung tâm hô hấp. Ảnh hưởng: Buồn ngủ nặng, giảm nhận thức, hạ huyết áp, thở chậm/nông, hôn mê và tử vong; nguy cơ tăng khi dùng sản phẩm thuốc có chứa alcohol. | Khuyến nghị: avoid_combination Xử trí: Tránh uống rượu và tránh thuốc kê đơn/không kê đơn có chứa alcohol trong thời gian dùng codeine. Tư vấn rõ nguy cơ quá liều và không lái xe nếu còn buồn ngủ. | Dấu hiệu an thần và ức chế hô hấp; nhịp thở; SpO2; ý thức; huyết áp nếu có phơi nhiễm đồng thời. | Bằng chứng: high Nguồn: [DailyMed/FDA] | Codeine Sulfate Tablets, USP | Cảnh báo hộp, Mục 7 và Medication Guide — alcohol | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=010905f9-3bcb-4b50-9fe8-a3ad0010f14c | Kiểm tra ngày 2026-08-03 |
|
Desipramine
Rượu có thể làm tăng tác dụng an thần và suy giảm tâm thần-vận động của desipramine; nhãn thuốc cảnh báo đáp ứng với đồ uống có cồn có thể bị khuếch đại. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Tương tác dược lực học do cộng hợp ức chế CNS; dùng rượu kéo dài còn có thể cảm ứng enzym và làm giảm nồng độ TCA, khiến hiệu quả khó dự đoán. Ảnh hưởng: Tăng buồn ngủ, chóng mặt, mất điều hòa, té ngã, hành vi nguy hiểm và mức độ nghiêm trọng của quá liều; sử dụng kéo dài có thể làm giảm hiệu quả điều trị. | Khuyến nghị: avoid_combination Xử trí: Khuyên tránh rượu trong thời gian dùng desipramine, đặc biệt ở người có nguy cơ tự sát, té ngã hoặc đang dùng thêm thuốc an thần. | Theo dõi tri giác, phối hợp vận động, huyết áp tư thế, nhịp thở, nguy cơ tự sát và hiệu quả chống trầm cảm. | Bằng chứng: high Nguồn: DailyMed | Desipramine Hydrochloride tablet | Clinical Pharmacology—Metabolism; Precautions—Drug Interactions; Alcohol warning | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=6ab5e113-82ef-493d-a4e3-a2756608fa60 | Kiểm tra ngày 2026-08-04 |
|
Azelastine
Dùng đồng thời azelastine đường mũi với rượu/ethanol có thể làm tăng buồn ngủ, giảm tỉnh táo và suy giảm khả năng thực hiện các hoạt động cần phối hợp tâm thần–vận động. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Tương tác dược lực học cộng hợp trên hệ thần kinh trung ương. Azelastine có thể gây buồn ngủ; ethanol làm tăng thêm giảm tỉnh táo và suy giảm hiệu năng thần kinh trung ương. Ảnh hưởng: Có thể tăng buồn ngủ, chóng mặt, khó tập trung, suy giảm phán đoán và phối hợp vận động; nguy cơ tai nạn tăng khi lái xe hoặc vận hành máy. | Khuyến nghị: avoid_combination Xử trí: Tránh dùng đồng thời rượu/ethanol trong thời gian sử dụng azelastine đường mũi. Không lái xe, vận hành máy hoặc làm việc nguy hiểm cho đến khi biết rõ đáp ứng cá nhân. | Theo dõi buồn ngủ quá mức, chóng mặt, giảm tập trung, thay đổi phán đoán và suy giảm phối hợp vận động. Đánh giá khả năng thực hiện hoạt động cần tỉnh táo. | Bằng chứng: high Nguồn: DailyMed | Azelastine hydrochloride nasal spray 0.15% | Sections 5.1, 7.1, 17: avoid alcohol because alertness and CNS performance may be impaired | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?audience=professional&setid=c9239ce9-f77f-0db4-e053-2995a90aa4ec | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
Thắc mắc về hoạt chất Ethanol
Ethanol là một alcohol cụ thể. Alcohol là tên nhóm hợp chất rộng hơn, gồm ethanol, methanol, isopropanol, glycerol và nhiều chất khác. Vì vậy, có thể nói ethanol thuộc nhóm alcohol nhưng không thể coi mọi alcohol đều là ethanol.[1]
Ethanol 70% thường được dùng làm dung dịch sát khuẩn da hoặc sơ cứu vết thương nhỏ. Công thức dung dịch sát khuẩn tay do WHO đề xuất chứa ethanol 80% v/v cùng glycerol và hydrogen peroxide. Hai nồng độ phục vụ công thức và mục đích sử dụng khác nhau; không tự pha hoặc quy đổi nếu không có thiết bị đo và quy trình kiểm soát chất lượng.
Không được tự uống ethanol để giải độc. Ethanol có thể ức chế chuyển hóa methanol nhưng liều phải được duy trì theo nồng độ máu và có thể gây hạ đường huyết, hôn mê hoặc suy hô hấp. Ngộ độc methanol cần cấp cứu, fomepizole hoặc ethanol đường tĩnh mạch, điều chỉnh toan và thường cần lọc máu. Fomepizole được ưu tiên khi có sẵn.
Không. Ethanol có hoạt tính với nhiều vi khuẩn, nấm và virus có vỏ nhưng không bảo đảm tiêu diệt mọi vi sinh vật hoặc bào tử. Hiệu quả giảm khi dùng không đủ lượng, lau khô quá sớm hoặc bề mặt có nhiều chất hữu cơ. Rửa tay bằng xà phòng và nước vẫn được ưu tiên khi tay bẩn nhìn thấy rõ.
Cần liên hệ cấp cứu hoặc trung tâm chống độc ngay khi trẻ nuốt sản phẩm chứa ethanol hoặc khi người lớn có lú lẫn, nôn nhiều, đi không vững, khó đánh thức, co giật, thở chậm, da lạnh, ngất hoặc nghi uống cồn công nghiệp. Không tự gây nôn và không chờ người bệnh “ngủ cho tỉnh”.

