Ethambutol là thuốc kháng Mycobacterium được sử dụng chủ yếu trong phác đồ phối hợp điều trị bệnh lao. Thuốc có tác dụng kìm khuẩn đối với Mycobacterium tuberculosis bằng cách cản trở quá trình tạo thành thành tế bào vi khuẩn. Ethambutol không được dùng đơn độc vì vi khuẩn lao có thể nhanh chóng hình thành đề kháng. Trong phác đồ sáu tháng điều trị lao nhạy cảm thuốc của WHO và CDC, ethambutol thường được phối hợp với isoniazid, rifampicin và pyrazinamide trong hai tháng tấn công đầu tiên.
Tác dụng không mong muốn quan trọng nhất là bệnh lý dây thần kinh thị giác, biểu hiện bằng nhìn mờ, giảm thị lực, ám điểm hoặc khó phân biệt màu sắc. Nguy cơ tăng theo liều, thời gian sử dụng và tình trạng suy thận. Người dùng cần kiểm tra thị lực trước điều trị, báo ngay mọi thay đổi về mắt và không tự ngừng riêng ethambutol hoặc các thuốc lao khác.
Nội dung chính
- Nhóm thuốc: Thuốc chống lao hàng một, có tác dụng kìm khuẩn.
- Vai trò chính: Phối hợp trong phác đồ điều trị lao để tăng hiệu lực và hạn chế hình thành kháng thuốc.
- Phác đồ thường gặp: Hai tháng HRZE, sau đó bốn tháng HR đối với nhiều trường hợp lao nhạy cảm thuốc.
- Liều tham khảo: Thường tính theo cân nặng; nhãn ghi 15 mg/kg/ngày trong điều trị ban đầu.
- Cảnh báo nổi bật: Viêm hoặc bệnh lý dây thần kinh thị giác, có thể gây giảm thị lực không hồi phục.
- Nhóm nguy cơ cao: Người suy thận, dùng liều cao, điều trị kéo dài, có bệnh mắt từ trước hoặc khó báo cáo thay đổi thị lực.
- Nguyên tắc: Không dùng đơn độc, không bỏ liều và không tự dừng một thuốc trong phác đồ lao.
Hoạt chất Ethambutol là gì?
Ethambutol là thuốc chống lao kìm khuẩn, tác động chủ yếu lên trực khuẩn lao đang phát triển. Thuốc được dùng để tăng hiệu quả của phác đồ phối hợp và hạn chế sự xuất hiện của vi khuẩn kháng các thuốc khác, đặc biệt trong giai đoạn đầu khi chưa có đầy đủ kết quả nhạy cảm thuốc.
Ethambutol
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Ethambutol |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Ethambutol |
| Tên IUPAC | (2S)-2-[2-[[(2S)-1-hydroxybutan-2-yl]amino]ethylamino]butan-1-ol |
| Tên hóa học khác | (2S,2'S)-2,2'-(ethane-1,2-diyldiimino)dibutan-1-ol |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ethambutol hydrochloride; ethambutol dihydrochloride; EMB; E trong ký hiệu phác đồ lao HRZE. Myambutol là tên thương mại, không phải tên hoạt chất. |
| Tên viết tắt | EMB |
| Tên Latinh / tên dược điển | Ethambutolum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 74-55-5 |
|---|---|
| UNII | 8G167061QZ |
| PubChem CID | 14052 |
| RxNorm CUI | 4110 |
| Công thức phân tử | C10H24N2O2 |
Dược động học của Ethambutol
Sau liều uống 25 mg/kg, ethambutol thường đạt nồng độ đỉnh huyết thanh khoảng 2–5 microgam/ml sau 2–4 giờ. Thuốc đi vào hồng cầu với nồng độ có thể cao khoảng hai lần huyết tương. Trong 24 giờ, khoảng 50% liều được thải nguyên dạng qua nước tiểu và thêm khoảng 8–15% dưới dạng chất chuyển hóa; khoảng 20–22% được thải nguyên dạng qua phân. Thuốc có thể tích lũy rõ ở người suy thận.
Giai đoạn I: Hấp thu
Ethambutol được hấp thu qua đường tiêu hóa, đạt nồng độ đỉnh trong khoảng 2–4 giờ. Có thể uống cùng hoặc không cùng thức ăn. Thuốc kháng acid chứa nhôm hydroxide làm giảm hấp thu ethambutol và cần được dùng cách ethambutol ít nhất bốn giờ.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối được xác minh từ nhãn hiện hành. Ethambutol được hấp thu tương đối tốt qua đường tiêu hóa và thức ăn không làm thay đổi đáng kể mức hấp thu theo nhãn. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Ethambutol phân bố vào hồng cầu, có thể đi qua nhau thai và thấm vào dịch não tủy tốt hơn khi màng não đang viêm. Nồng độ trong hồng cầu có thể cao khoảng hai lần nồng độ huyết tương và duy trì tỷ lệ này trong 24 giờ.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Một phần nhỏ ethambutol được oxy hóa từ nhóm alcohol thành chất trung gian aldehyde rồi chuyển thành acid dicarboxylic không hoạt tính. Khoảng 8–15% liều xuất hiện trong nước tiểu dưới dạng chất chuyển hóa.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Ethambutol được thải trừ chủ yếu qua thận. Khoảng 50% liều uống được bài tiết nguyên dạng trong nước tiểu trong 24 giờ; tổng lượng bài tiết qua nước tiểu, bao gồm chất chuyển hóa, khoảng 58–65%. Khoảng 20–22% có thể được thải qua phân dưới dạng không đổi.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải chính xác được xác minh từ các nhãn sử dụng trong bài. Thuốc tồn lưu và tích lũy nhiều hơn khi chức năng thận suy giảm. |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố ảnh hưởng đáng chú ý gồm:
- Suy thận làm giảm thải trừ, gây tích lũy và tăng nguy cơ độc tính thị giác.
- Thẩm tách máu yêu cầu điều chỉnh khoảng cách liều và thường dùng thuốc sau buổi lọc.
- Nhôm hydroxide làm giảm hấp thu đường uống.
- Thức ăn không làm thay đổi đáng kể hấp thu.
- Viêm màng não làm tăng khả năng thấm thuốc vào dịch não tủy.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Ethambutol
Ethambutol thuộc nhóm “các thuốc khác điều trị bệnh lao”, mã ATC J04AK02. Thuốc có tác dụng kìm khuẩn ở nồng độ điều trị và không có hoạt tính có ý nghĩa đối với virus, nấm hoặc phần lớn vi khuẩn ngoài nhóm Mycobacterium.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Ethambutol đi vào tế bào Mycobacterium và ức chế các arabinosyltransferase như EmbA, EmbB và EmbC. Quá trình này cản trở tổng hợp arabinogalactan và lipoarabinomannan, là các cấu trúc quan trọng của thành tế bào trực khuẩn lao, từ đó làm rối loạn chuyển hóa và ngăn vi khuẩn nhân lên.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Ethambutol có tác dụng chủ yếu đối với Mycobacterium tuberculosis và M. bovis đang phát triển. Đề kháng có thể xuất hiện nhanh và khó dự đoán khi dùng đơn độc. Phối hợp ethambutol với các thuốc chống lao khác giúp giảm nguy cơ chọn lọc chủng kháng thuốc trong khi chờ kết quả nhạy cảm.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Ethambutol
Ethambutol được chỉ định trong điều trị bệnh lao do vi khuẩn nhạy cảm và phải được sử dụng trong phác đồ phối hợp. Đối với nhiều người lớn và thanh thiếu niên mắc lao phổi nhạy cảm thuốc, WHO và CDC khuyến nghị phác đồ sáu tháng gồm hai tháng isoniazid, rifampicin, pyrazinamide và ethambutol, sau đó bốn tháng isoniazid và rifampicin — 2HRZE/4HR.
Ethambutol cũng có thể được sử dụng trong một số phác đồ lao ngoài phổi, lao kháng thuốc hoặc lao kháng isoniazid, nhưng thành phần và thời gian điều trị phải dựa trên hướng dẫn chuyên môn cùng kết quả xét nghiệm nhạy cảm thuốc.
Ethambutol có hoạt tính với một số Mycobacterium không lao và có thể được sử dụng trong các phác đồ chuyên khoa tại một số quốc gia. Phạm vi chỉ định được phê duyệt, loài vi khuẩn, phối hợp thuốc và bằng chứng cho từng bệnh cảnh. Không được tự dùng ethambutol cho nhiễm Mycobacterium không lao.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ nhằm mô tả nhãn và hướng dẫn, không được tự áp dụng:
- Nhãn DailyMed cho điều trị ban đầu ở người chưa từng dùng thuốc lao: 15 mg/kg, uống một lần mỗi 24 giờ và phải phối hợp thuốc chống lao khác.
- Nhãn cũ cho điều trị lại: 25 mg/kg một lần mỗi ngày trong 60 ngày, sau đó giảm còn 15 mg/kg/ngày. Trong thực hành hiện đại, không tự áp dụng chế độ “điều trị lại” này nếu chưa có xét nghiệm nhạy cảm thuốc và đánh giá chuyên gia.
- WHO khuyến nghị liều trẻ em khoảng 20 mg/kg/ngày, phạm vi 15–25 mg/kg, theo bảng cân nặng và chế phẩm dành cho trẻ.
- Khi độ thanh thải creatinin dưới 30 ml/phút hoặc người bệnh lọc máu, WHO và SmPC ghi liều khoảng 15–25 mg/kg mỗi lần, ba lần mỗi tuần, thường dùng sau lọc máu; cần theo dõi nồng độ khi có điều kiện.
- Ethambutol không được dùng đơn độc và liều phải được tính lại khi cân nặng thay đổi.
Uống toàn bộ liều ethambutol một lần trong ngày theo lịch của phác đồ, cùng hoặc không cùng thức ăn. Nếu đang dùng thuốc kháng acid chứa nhôm hydroxide, phải uống cách ethambutol ít nhất bốn giờ.
Dùng thuốc đúng lịch của chương trình chống lao hoặc phương pháp điều trị có giám sát. Không tự bỏ ethambutol vì thấy mờ mắt mà không liên hệ cơ sở điều trị; đồng thời không tiếp tục uống nếu bác sĩ yêu cầu ngừng do nghi độc tính mắt. Không tự ngừng riêng rifampicin, isoniazid, pyrazinamide hoặc các thuốc còn lại vì có thể gây thất bại điều trị và kháng thuốc.
Trước điều trị nên đánh giá:
- Thị lực từng mắt và hai mắt.
- Khả năng phân biệt màu, đặc biệt đỏ–xanh lá.
- Thị trường và soi đáy mắt khi phù hợp.
- Chức năng thận, gan và công thức máu.
- Tiền sử bệnh mắt, viêm dây thần kinh thị giác, đái tháo đường và thuốc đang sử dụng.
Trong điều trị, cần hỏi định kỳ về nhìn mờ, giảm thị lực, ám điểm, đau mắt hoặc thay đổi màu sắc. Nhãn DailyMed yêu cầu kiểm tra thị lực trước điều trị và định kỳ; kiểm tra hằng tháng khi liều vượt 15 mg/kg/ngày. Người suy thận, điều trị kéo dài hoặc có bệnh mắt cần theo dõi chặt hơn.
Cảnh báo và lưu ý về Ethambutol
Chống chỉ định hoặc không nên dùng theo nhãn trong các trường hợp:
- Quá mẫn với ethambutol hoặc tá dược.
- Viêm dây thần kinh thị giác đã biết, trừ khi bác sĩ đánh giá lợi ích vượt nguy cơ.
- Thị lực kém khiến khó đánh giá thay đổi trong quá trình điều trị.
- Người không thể nhận biết hoặc báo cáo tác dụng phụ trên mắt, như một số trẻ nhỏ hoặc người mất ý thức, theo nhãn Hoa Kỳ.
Hướng dẫn WHO vẫn cho phép sử dụng ở trẻ nhỏ với liều khuyến nghị và theo dõi phù hợp; đây là điểm khác biệt giữa nhãn Hoa Kỳ cũ và hướng dẫn chương trình lao hiện hành.
Tác dụng không mong muốn có thể gồm:
- Buồn nôn, nôn, chán ăn, đau bụng hoặc tiêu chảy.
- Đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi.
- Phát ban, ngứa hoặc nổi mề đay.
- Đau khớp.
- Tăng acid uric máu và có thể khởi phát cơn gút.
- Tê, châm chích hoặc bệnh lý thần kinh ngoại biên.
- Lú lẫn, mất định hướng hoặc ảo giác rất hiếm.
- Giảm bạch cầu, giảm bạch cầu trung tính hoặc giảm tiểu cầu hiếm gặp.
Tác dụng phụ nghiêm trọng quan trọng nhất là bệnh lý dây thần kinh thị giác, có thể gây giảm thị lực một hoặc hai mắt, ám điểm, mất thị trường, mù màu hoặc mù không hồi phục. Tình trạng thường cải thiện trong vài tuần đến vài tháng nếu phát hiện và ngừng thuốc kịp thời, nhưng đã có trường hợp hồi phục chậm hoặc tổn thương vĩnh viễn.
Các biến cố nghiêm trọng khác gồm phản vệ, viêm gan hoặc suy gan, viêm phổi kèm hoặc không kèm tăng bạch cầu ái toan, viêm thận kẽ và phản ứng da nghiêm trọng như Stevens–Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc hoặc DRESS.
Ethambutol có thể gây độc tính thị giác liên quan liều và thời gian. Người bệnh phải báo ngay khi nhìn mờ, giảm khả năng đọc, thay đổi nhận biết màu, có điểm tối trong tầm nhìn hoặc đau mắt. Không chờ đến lần tái khám kế tiếp.
Cần đặc biệt thận trọng ở người suy thận, người cao tuổi, có bệnh mắt từ trước, đái tháo đường có tổn thương võng mạc, đục thủy tinh thể hoặc khó thực hiện kiểm tra thị lực. Người từng bị SJS, TEN hoặc DRESS do ethambutol không được sử dụng lại thuốc.
Ethambutol không được sử dụng đơn độc. Dùng sai liều, bỏ thuốc không đều hoặc chỉ uống một phần phác đồ làm tăng nguy cơ chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc và thất bại điều trị.
Quá liều có thể gây rối loạn tiêu hóa, nôn, sốt, đau đầu, chán ăn, chóng mặt, ảo giác và rối loạn thị giác. Không có thuốc giải độc đặc hiệu. Xử trí gồm ngừng thuốc, đánh giá cấp cứu, chăm sóc hỗ trợ và theo dõi chức năng thận, thị lực cùng tình trạng thần kinh. Rửa dạ dày chỉ được cân nhắc tại cơ sở y tế khi phù hợp.
Theo nhãn DailyMed, bảo quản ở 20–25°C; cho phép dao động 15–30°C. Bảo vệ thuốc khỏi ánh sáng và độ ẩm. Một SmPC khác hướng dẫn không bảo quản trên 25°C. Luôn ưu tiên điều kiện ghi trên bao bì sản phẩm thực tế và để xa tầm tay trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Nhãn Hoa Kỳ không khuyến nghị ethambutol cho trẻ dưới 13 tuổi vì khó bảo đảm trẻ có thể nhận biết và báo cáo thay đổi thị lực. Tuy nhiên, WHO hiện cho phép sử dụng ethambutol ở trẻ em, kể cả trẻ nhỏ, khi dùng đúng liều; dữ liệu được WHO đánh giá cho thấy nguy cơ độc tính mắt rất thấp nếu tuân thủ liều khuyến nghị và thời gian dùng thường giới hạn trong giai đoạn tấn công.
WHO khuyến nghị liều khoảng 20 mg/kg/ngày, phạm vi 15–25 mg/kg. Ethambutol đặc biệt được bổ sung trong giai đoạn tấn công ở trẻ có bệnh lan rộng, trẻ sống chung với HIV hoặc tại nơi có tỷ lệ HIV hay kháng isoniazid cao. Liều phải được điều chỉnh khi cân nặng thay đổi và ưu tiên chế phẩm phân tán phù hợp với trẻ.
Không có khuyến cáo giảm liều chỉ dựa trên tuổi. Tuy nhiên, người cao tuổi thường có chức năng thận giảm, bệnh mắt nền và sử dụng nhiều thuốc nên cần đánh giá creatinin, thị lực và nguy cơ tương tác trước điều trị. Liều phải được điều chỉnh theo chức năng thận, không chỉ theo tuổi.
Nhãn thuốc ghi dữ liệu thử nghiệm có kiểm soát ở người mang thai còn hạn chế và khuyến nghị cân nhắc lợi ích–nguy cơ. Tuy nhiên, WHO xem phác đồ sáu tháng HRZE/HR là có thể sử dụng trong thai kỳ, và CDC cho biết ethambutol được dùng cho phần lớn phụ nữ mang thai mắc lao nhạy cảm thuốc. Bệnh lao đang hoạt động cần được điều trị vì trì hoãn điều trị gây nguy hiểm cho cả mẹ và thai nhi.
Không tự dùng hoặc tự ngừng ethambutol khi có thai. Việc lựa chọn phác đồ phải do bác sĩ chuyên khoa lao và sản khoa quyết định dựa trên loại bệnh lao, kết quả nhạy cảm thuốc cùng các thuốc phối hợp.
Ethambutol được bài tiết vào sữa mẹ. CDC cho phép phụ nữ dùng các thuốc chống lao hàng một tiếp tục cho con bú vì lượng thuốc trong sữa thường quá thấp để gây độc cho trẻ; lượng này cũng không đủ để điều trị hoặc dự phòng lao cho trẻ.
LactMed cho biết liều ethambutol của mẹ đến 15 mg/kg/ngày thường tạo nồng độ thấp trong sữa và không được dự đoán gây tác dụng bất lợi, nhất là khi trẻ trên hai tháng tuổi. Trẻ vẫn phải được đánh giá phơi nhiễm lao và điều trị hoặc dự phòng riêng khi có chỉ định.
Không có chế độ chỉnh liều riêng được xác lập chỉ dựa trên suy gan. Ethambutol được thải chủ yếu qua thận, nhưng viêm gan, vàng da và suy gan hiếm gặp đã được báo cáo, thường trong phác đồ phối hợp nhiều thuốc. Cần kiểm tra chức năng gan ban đầu và đánh giá lại khi người bệnh mệt bất thường, chán ăn, nôn, đau hạ sườn phải hoặc vàng da.
Suy thận làm ethambutol tích lũy và tăng nguy cơ độc tính, đặc biệt trên dây thần kinh thị giác. Phải kiểm tra chức năng thận trước điều trị và điều chỉnh liều hoặc khoảng cách liều.
Khi độ thanh thải creatinin dưới 30 ml/phút hoặc người bệnh lọc máu, WHO và SmPC ghi ethambutol 15–25 mg/kg mỗi lần, ba lần mỗi tuần, thường sau lọc máu. Cần theo dõi nồng độ thuốc khi có điều kiện và theo dõi thị lực chặt chẽ.
Không lái xe hoặc vận hành máy nếu xuất hiện nhìn mờ, giảm thị lực, thay đổi màu sắc, chóng mặt, mất định hướng, tê hoặc rối loạn cảm giác. Bệnh lý thị giác do ethambutol có thể xảy ra ở một hoặc hai mắt và không phải lúc nào người bệnh cũng nhận biết sớm.
Tương tác thuốc của Ethambutol
Nhôm hydroxide trong một số thuốc kháng acid có thể làm nồng độ ethambutol trong huyết thanh giảm khoảng 20% và giảm bài tiết thuốc trong nước tiểu khoảng 13%. Nhãn khuyến nghị không dùng thuốc kháng acid chứa nhôm trong ít nhất bốn giờ sau khi uống ethambutol.
Việc phối hợp ethambutol với các thuốc chống lao khác là bắt buộc nhưng làm khó xác định thuốc gây ra một số phản ứng như độc gan, phát ban hoặc rối loạn tiêu hóa. Toàn bộ đơn thuốc, bao gồm vitamin, thuốc kháng acid và thuốc điều trị gút, cần được bác sĩ kiểm tra.
Thắc mắc về hoạt chất Ethambutol
Ethambutol là thuốc chống lao hàng một có tác dụng kìm khuẩn. Thuốc được sử dụng cùng các thuốc khác như isoniazid, rifampicin và pyrazinamide, không được dùng đơn độc để điều trị lao.
Ethambutol có thể gây tổn thương dây thần kinh thị giác. Biểu hiện gồm nhìn mờ, giảm thị lực, ám điểm và khó phân biệt màu, thường là màu đỏ–xanh lá. Nguy cơ liên quan đến liều, thời gian sử dụng và khả năng tích lũy khi suy thận.
Có. Thức ăn không làm thay đổi đáng kể sự hấp thu ethambutol. Tuy nhiên, thuốc kháng acid chứa nhôm hydroxide có thể làm giảm hấp thu và phải được dùng cách ethambutol ít nhất bốn giờ.
Người bệnh phải ngừng các hoạt động nguy hiểm và liên hệ ngay với bác sĩ hoặc cơ sở điều trị lao khi có thay đổi thị lực. Bác sĩ sẽ đánh giá mắt và quyết định ngừng hoặc thay thế ethambutol. Không được tự ý chỉ bỏ một thuốc rồi tiếp tục các thuốc còn lại vì có thể làm phác đồ mất hiệu lực và tạo kháng thuốc.
Cần liên hệ cơ sở y tế ngay khi nhìn mờ, giảm thị lực, không phân biệt được màu, xuất hiện điểm tối trong tầm nhìn hoặc đau mắt. Cũng cần cấp cứu khi khó thở, phù mặt hoặc họng, phát ban phồng rộp, vàng da, lú lẫn nặng hoặc giảm lượng nước tiểu.

