Đa hồng cầu thứ phát là tình trạng số lượng hồng cầu tăng vì cơ thể nhận tín hiệu tạo máu nhiều hơn, thường do thiếu oxy hoặc tăng erythropoietin. Nguyên nhân có thể là bệnh phổi mạn, ngưng thở khi ngủ, hút thuốc và phơi nhiễm carbon monoxide, bệnh tim bẩm sinh tím, sống ở vùng cao, dùng testosterone hoặc erythropoietin, bệnh thận và một số khối u. Người bệnh có thể không có triệu chứng, hoặc đau đầu, chóng mặt, khó thở, đỏ da và biểu hiện của bệnh nền. Tình trạng này cần được phân biệt với đa hồng cầu nguyên phát và cô đặc máu do mất nước. Công thức máu, độ bão hòa oxy, erythropoietin, xét nghiệm JAK2 và thăm dò theo triệu chứng giúp tìm nguyên nhân. Điều trị chủ yếu nhắm vào bệnh nền; trích máu không được áp dụng thường quy cho mọi trường hợp.
Đa hồng cầu thứ phát là bệnh gì?
Đa hồng cầu thứ phát là tình trạng khối lượng hồng cầu tăng do một kích thích nằm ngoài dòng tế bào tủy bất thường. Kích thích thường là thiếu oxy kéo dài khiến thận tăng sản xuất erythropoietin, hoặc erythropoietin tăng không phù hợp do thuốc, bệnh thận hay khối u. Một số trường hợp chỉ là tăng hồng cầu tương đối vì thể tích huyết tương giảm, chẳng hạn mất nước hoặc dùng lợi tiểu.
Khác với đa hồng cầu nguyên phát, đa hồng cầu thứ phát thường có tăng hồng cầu đơn thuần, không điển hình bằng tăng cả bạch cầu và tiểu cầu, và xét nghiệm JAK2 thường âm tính. Erythropoietin có thể cao hoặc không bị ức chế, nhưng kết quả cần diễn giải cùng tình trạng oxy và bệnh sử. Việc xác định đúng nguyên nhân quan trọng hơn việc chỉ hạ hematocrit, vì điều trị bệnh phổi, ngưng thở khi ngủ, thuốc gây bệnh hoặc khối u có thể làm chỉ số máu cải thiện.
| Tên bệnh | Đa hồng cầu thứ phát |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Secondary erythrocytosis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tăng hồng cầu thứ phát; secondary polycythemia; erythrocytosis thứ phát |
| Mã ICD-10 | D75.1 – Đa hồng cầu thứ phát theo ICD-10 của WHO. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Rối loạn tăng hồng cầu không do tân sinh tủy nguyên phát; chuyên khoa Huyết học phối hợp Hô hấp, Tim mạch, Thận, Nội tiết hoặc Ung bướu tùy nguyên nhân. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Máu là biểu hiện chính; phổi, tim, thận, gan, hệ thần kinh hoặc cơ quan có khối u tiết erythropoietin có thể là nguồn gây bệnh. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng mắc phải hoặc bẩm sinh, thường không lây; hồng cầu tăng do thiếu oxy, tăng erythropoietin, thuốc hoặc bệnh nền thay vì một dòng tủy ác tính điển hình. |
| Mức độ phổ biến | Gặp thường xuyên hơn đa hồng cầu nguyên phát trong thực hành, nhưng tần suất phụ thuộc tỷ lệ bệnh phổi, ngưng thở khi ngủ, hút thuốc, dùng testosterone và sống ở độ cao. |
| Bệnh có lây không? | Không; đa hồng cầu thứ phát không truyền từ người sang người. |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Đa hồng cầu thứ phát
Khi mô thiếu oxy, thận tăng tiết erythropoietin, kích thích tiền thân hồng cầu trong tủy xương trưởng thành và làm khối lượng hồng cầu tăng để cải thiện vận chuyển oxy. Nếu kích thích kéo dài, hematocrit cao có thể làm máu đặc hơn. Một cơ chế khác là erythropoietin được đưa từ bên ngoài hoặc tiết bất thường bởi mô bệnh, khiến tạo hồng cầu tăng dù oxy không thiếu. Trong tăng hồng cầu tương đối, số hồng cầu thực không tăng đáng kể nhưng huyết tương giảm nên xét nghiệm có vẻ cao. Mức nguy cơ huyết khối thay đổi theo nguyên nhân, độ tăng hematocrit và bệnh tim mạch đi kèm.
Có thể phân thành tăng hồng cầu tương đối do giảm thể tích huyết tương và tăng hồng cầu tuyệt đối do tăng khối lượng hồng cầu. Tăng tuyệt đối gồm nhóm do thiếu oxy toàn thân, thiếu oxy khu trú tại thận, thuốc hoặc hormone, khối u tiết erythropoietin, nguyên nhân bẩm sinh và trường hợp vô căn sau khi đã loại trừ đầy đủ. Cách phân loại giúp chọn xét nghiệm: đánh giá oxy cho nhóm thiếu oxy, hình ảnh thận hoặc ổ bụng cho nhóm nghi tiết erythropoietin, và xét nghiệm di truyền khi khởi phát sớm hoặc có tiền sử gia đình.
Đa hồng cầu thứ phát không phải một bệnh đơn nhất nên không có tỷ lệ chung ổn định. Tần suất tăng ở quần thể có bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, ngưng thở khi ngủ, hút thuốc, bệnh tim tím, sống lâu ở vùng cao hoặc dùng testosterone. Nam giới có thể được phát hiện nhiều hơn do ngưỡng hemoglobin khác và việc sử dụng androgen. Dữ liệu tại Việt Nam còn phân tán; gánh nặng có thể liên quan hút thuốc, bệnh hô hấp mạn và việc dùng hormone không được giám sát.
Không có đường lây hay tác nhân xâm nhập chung. Bệnh hình thành theo một trong ba con đường: mô thiếu oxy gửi tín hiệu tăng erythropoietin; cơ thể nhận erythropoietin hoặc androgen từ bên ngoài; hoặc một cơ quan tạo erythropoietin không phù hợp. Riêng tăng hồng cầu tương đối phát sinh khi huyết tương giảm làm nồng độ hồng cầu tăng giả.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Đa hồng cầu thứ phát
Thiếu oxy: bệnh phổi mạn, ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ, tim bẩm sinh có shunt phải–trái, sống ở độ cao, hút thuốc hoặc ngộ độc carbon monoxide. Thận: hẹp động mạch thận, nang thận, ứ nước thận hoặc sau ghép thận. Thuốc và hormone: testosterone, erythropoietin và một số thuốc khác có thể làm tăng hematocrit. Khối u tiết erythropoietin: thường được xem xét ở thận, gan hoặc hệ thần kinh trung ương. Bẩm sinh: hemoglobin ái lực oxy cao hoặc bất thường đường cảm nhận oxy. Tương đối: mất nước, nôn tiêu chảy hoặc lợi tiểu.
Có thể thay đổi: hút thuốc, phơi nhiễm carbon monoxide, béo phì liên quan ngưng thở khi ngủ, dùng testosterone hoặc erythropoietin không được theo dõi, mất nước kéo dài. Khó thay đổi: bệnh phổi hoặc tim mạn, bất thường thận, bệnh bẩm sinh về hemoglobin và sống lâu ở vùng cao vì nghề nghiệp hoặc địa lý. Nguy cơ biến chứng tăng thêm khi có tăng huyết áp, đái tháo đường, tiền sử huyết khối hoặc bất động.
Người hút thuốc nhiều, người ngáy to và buồn ngủ ban ngày, bệnh nhân COPD hoặc bệnh tim tím, người sống hoặc làm việc ở độ cao, người dùng testosterone, vận động viên dùng erythropoietin, người có bệnh thận và người có khối u tiết hormone là các nhóm cần lưu ý. Trẻ hoặc người trẻ có tăng hồng cầu kéo dài cùng tiền sử gia đình cần đánh giá nguyên nhân bẩm sinh.
Triệu chứng và dấu hiệu của Đa hồng cầu thứ phát
Nhiều trường hợp không có triệu chứng từ tăng hồng cầu mà chỉ biểu hiện bệnh nền, chẳng hạn khó thở khi gắng sức, ngáy và ngưng thở lúc ngủ, tím môi hoặc đau đầu buổi sáng. Khi hematocrit tăng nhiều, người bệnh có thể đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ, mệt và đỏ da. Triệu chứng có thể dao động theo độ cao, tình trạng mất nước, liều hormone và mức oxy. Khởi phát đột ngột sau dùng thuốc hoặc kèm sụt cân, tiểu máu, đau hông cần tìm nguyên nhân có thể điều trị.
- Mệt, đau đầu hoặc cảm giác nặng đầu, đặc biệt khi hematocrit tăng đáng kể.
- Khó thở, giảm sức gắng sức hoặc tím môi nếu nguyên nhân là thiếu oxy tim phổi.
- Ngáy to, thức giấc nghẹt thở, đau đầu buổi sáng và buồn ngủ ban ngày khi có ngưng thở khi ngủ.
- Đỏ mặt, chóng mặt hoặc nhìn mờ thoáng qua do máu cô đặc.
- Khát nước, khô miệng, tiểu ít khi tăng hồng cầu tương đối do mất nước.
- Triệu chứng của bệnh thận hoặc khối u như đau hông, tiểu máu, sụt cân có thể xuất hiện tùy nguyên nhân.
- Tê rần đầu chi hoặc ù tai khi độ nhớt máu tăng rõ.
- Đau ngực, hồi hộp hoặc ngất ở người có bệnh tim phổi nặng.
- Huyết khối tĩnh mạch hoặc động mạch, nguy cơ tùy nguyên nhân và bệnh kèm.
- Đau bụng hoặc đau hông kéo dài khi có bất thường thận hay khối u.
- Các biểu hiện bẩm sinh từ trẻ hoặc tiền sử gia đình nhiều người có hemoglobin cao.
Nên đặt lịch khám: khi hemoglobin hoặc hematocrit cao ở hai lần xét nghiệm, đặc biệt kèm hút thuốc, ngáy, dùng hormone hoặc bệnh tim phổi. Cần khám trong ngày: khi đau đầu nhiều, nhìn mờ, tím tái tăng, khó thở hơn bình thường, tiểu máu hoặc mất nước rõ. Cần tái khám sớm: khi đang điều trị nguyên nhân nhưng chỉ số tiếp tục tăng, xuất hiện tác dụng phụ của testosterone, oxy hoặc thuốc, hoặc triệu chứng không cải thiện.
- Khó thở dữ dội, tím tái, lơ mơ hoặc độ bão hòa oxy giảm rõ: gọi 115 hoặc đến cấp cứu.
- Đau ngực, ngất, vã mồ hôi hoặc nhịp tim rất nhanh kèm khó chịu: cần đánh giá tim phổi khẩn.
- Yếu liệt đột ngột, nói khó, mất thăng bằng hoặc nhìn đôi: xử trí như đột quỵ.
- Một chân sưng đau nóng đỏ, ho ra máu hoặc đau ngực khi hít sâu: loại trừ huyết khối tĩnh mạch và thuyên tắc phổi.
- Không tự lái xe khi khó thở hoặc rối loạn ý thức; không trì hoãn cấp cứu để uống thuốc hay thử phương pháp dân gian.
Chẩn đoán Đa hồng cầu thứ phát
Quy trình chẩn đoán trước hết xác nhận kết quả cao là kéo dài và không chỉ do mất nước. Bác sĩ tìm dấu hiệu thiếu oxy, thuốc đang dùng, hút thuốc, bệnh thận và tiền sử gia đình; sau đó dùng erythropoietin và xét nghiệm JAK2 để phân biệt với đa hồng cầu nguyên phát. Thăm dò tiếp theo được chọn theo triệu chứng, không phải mọi người đều cần toàn bộ xét nghiệm. Một giá trị hemoglobin cao đơn lẻ không đủ xác định nguyên nhân.
Bác sĩ đánh giá nhịp thở, độ bão hòa oxy, tím da, dấu hiệu COPD, suy tim, shunt tim, huyết áp và tình trạng mất nước. Khám bụng tìm gan lách to hoặc khối vùng thận; hỏi kỹ về ngáy, buồn ngủ ban ngày, thuốc hormone, thuốc kích thích tạo máu, hút thuốc và môi trường nghề nghiệp. Dấu hiệu lách to rõ hoặc tăng cả bạch cầu lẫn tiểu cầu làm tăng nghi ngờ bệnh tăng sinh tủy.
Công thức máu lặp lại: xác nhận hemoglobin và hematocrit, đồng thời xem bạch cầu, tiểu cầu. Erythropoietin: mức cao gợi ý kích thích thứ phát, nhưng mức bình thường không loại trừ. JAK2: giúp loại trừ đa hồng cầu nguyên phát trong bối cảnh phù hợp. Khí máu hoặc carboxyhemoglobin: dùng khi nghi thiếu oxy hoặc phơi nhiễm carbon monoxide. Chức năng thận, gan và nước tiểu: tìm bệnh cơ quan. Đo độ bão hòa oxy ban đêm, chức năng hô hấp hoặc xét nghiệm hemoglobin đặc biệt: chỉ định theo nghi ngờ.
X-quang ngực và đo chức năng hô hấp hỗ trợ đánh giá bệnh phổi. Siêu âm hoặc CT ổ bụng được cân nhắc khi nghi bệnh thận, gan hoặc khối u tiết erythropoietin. Siêu âm tim giúp phát hiện shunt hoặc bệnh tim gây thiếu oxy. MRI não chỉ dùng khi có triệu chứng thần kinh gợi ý khối u hiếm. Hình ảnh học phải dựa trên bệnh sử để tránh khảo sát tràn lan.
Không có một bộ tiêu chuẩn duy nhất bao phủ mọi nguyên nhân. Chẩn đoán thực hành gồm xác nhận tăng hồng cầu thật hoặc tương đối, chứng minh nguyên nhân thứ phát hợp lý và loại trừ đa hồng cầu nguyên phát. Mối liên hệ cần phù hợp về thời gian và sinh lý: thiếu oxy, erythropoietin không bị ức chế, thuốc gây tăng hồng cầu hoặc bệnh cơ quan. Trường hợp không tìm được nguyên nhân chỉ được gọi vô căn sau đánh giá chuyên khoa đầy đủ.
Điều trị Đa hồng cầu thứ phát
Nguyên tắc trung tâm là điều trị nguyên nhân thay vì chỉ hạ con số hematocrit. Bệnh phổi thiếu oxy cần đánh giá oxy liệu pháp đúng chỉ định; ngưng thở khi ngủ cần điều trị đường thở; thuốc gây bệnh phải được bác sĩ điều chỉnh; bệnh thận hoặc khối u cần chuyên khoa tương ứng. Bù dịch hữu ích khi cô đặc máu do mất nước. Trích máu chỉ được cân nhắc chọn lọc khi có triệu chứng tăng độ nhớt, huyết khối hoặc một số bệnh sinh lý đặc biệt. Nhập viện khi thiếu oxy nặng, bệnh nền mất bù hoặc biến cố mạch máu.
Không có thuốc giảm tế bào dùng thường quy như ở đa hồng cầu nguyên phát. Điều trị có thể gồm thuốc cho bệnh phổi hoặc tim, thuốc điều trị ngưng thở khi ngủ kết hợp thiết bị hỗ trợ, hoặc thuốc tác động hệ renin–angiotensin trong tăng hồng cầu sau ghép thận theo chỉ định. Testosterone hoặc erythropoietin có thể cần giảm liều, đổi dạng hoặc tạm ngừng dưới giám sát. Thuốc kháng kết tập và chống đông chỉ dùng khi có chỉ định độc lập; không tự dùng aspirin vì lợi ích chưa đồng nhất và có nguy cơ chảy máu.
Trích máu điều trị không phải lựa chọn mặc định. Bác sĩ có thể cân nhắc khi có triệu chứng tăng độ nhớt rõ, tiền sử huyết khối hoặc một số bệnh tim bẩm sinh và tăng hồng cầu vô căn, với mục tiêu cá thể hóa. Ở người có tăng hồng cầu sinh lý do thiếu oxy, hạ hematocrit quá mức có thể làm giảm khả năng vận chuyển oxy. Các can thiệp khác như CPAP cho ngưng thở khi ngủ hoặc oxy dài hạn được chỉ định theo tiêu chuẩn của bệnh nền.
Phẫu thuật chỉ nhằm xử lý nguyên nhân cụ thể, chẳng hạn khối u thận hoặc tổn thương tiết erythropoietin, chứ không phải điều trị tăng hồng cầu đơn thuần. Quyết định cần dựa vào chẩn đoán mô học, khả năng phẫu thuật và nguy cơ toàn thân. Trước mổ, đội điều trị phải đánh giá thiếu oxy, mất nước, huyết khối và kế hoạch dự phòng biến chứng.
Ngừng hút thuốc, tránh không gian kín có carbon monoxide, duy trì đủ dịch và tuân thủ điều trị bệnh hô hấp giúp giảm kích thích tạo hồng cầu. Người dùng oxy cần được hướng dẫn an toàn cháy nổ; người dùng CPAP cần làm sạch và đeo thiết bị đúng cách. Quản lý cân nặng, vận động và vệ sinh giấc ngủ có ích khi ngưng thở khi ngủ. Không dùng sản phẩm “thải độc máu” hoặc hiến máu tự phát.
Theo dõi dựa trên nguyên nhân: công thức máu, hematocrit, độ bão hòa oxy, triệu chứng ban đêm, chức năng hô hấp, chức năng thận hoặc đáp ứng khối u. Người dùng testosterone cần xét nghiệm theo lịch của bác sĩ; người dùng oxy cần đánh giá lại chỉ định và mức oxy. Cần báo sớm khi khó thở tăng, đau ngực, phù chân, đau đầu nhiều, tiểu máu, giảm cân hoặc hematocrit tiếp tục tăng dù đã xử lý nguyên nhân.
Thời gian phụ thuộc nguyên nhân. Tăng hồng cầu do mất nước có thể cải thiện nhanh sau bù dịch; do thuốc có thể giảm dần sau điều chỉnh; do ngưng thở khi ngủ hoặc bệnh phổi cần nhiều tuần đến tháng và có thể phải điều trị lâu dài. Nguyên nhân bẩm sinh hoặc bệnh tim phổi không hồi phục đòi hỏi theo dõi kéo dài. Không nên kỳ vọng chỉ số trở về bình thường theo một mốc cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng có thể đến từ hematocrit cao hoặc từ bệnh nền. Thiếu oxy kéo dài gây tăng áp phổi, suy tim phải và giảm khả năng gắng sức. Máu cô đặc có thể góp phần đau đầu, rối loạn thị giác và huyết khối ở nhóm nguy cơ. Trích máu quá mức có thể gây thiếu sắt và làm giảm vận chuyển oxy. Bỏ sót khối u tiết erythropoietin hoặc ngưng thở khi ngủ làm chậm điều trị nguyên nhân quan trọng.
Tiên lượng phụ thuộc bệnh gây tăng hồng cầu hơn là bản thân con số hematocrit. Tình trạng do mất nước, thuốc hoặc ngưng thở khi ngủ thường cải thiện khi nguyên nhân được xử lý hiệu quả. Bệnh phổi, tim bẩm sinh hoặc rối loạn bẩm sinh có thể cần quản lý lâu dài. Khả năng biến chứng mạch máu chưa giống nhau giữa các nhóm, vì vậy không thể áp dụng một dự báo chung cho mọi người.
Tăng hồng cầu có thể xuất hiện lại nếu người bệnh tiếp tục hút thuốc, ngưng CPAP, tái dùng hormone, trở lại vùng cao, mất nước hoặc bệnh nền tiến triển. Sau khi chỉ số giảm, cần duy trì biện pháp kiểm soát nguyên nhân và xét nghiệm theo lịch. Tái tăng hematocrit không nên được xử lý bằng tự trích máu mà cần đánh giá xem nguyên nhân cũ trở lại hay có nguyên nhân mới.
Phòng ngừa tập trung vào tránh nguyên nhân có thể thay đổi: không hút thuốc, bảo đảm thông khí nơi làm việc, không dùng testosterone hoặc erythropoietin ngoài chỉ định, điều trị ngưng thở khi ngủ và duy trì đủ nước. Người mắc bệnh phổi hoặc tim cần tuân thủ điều trị để hạn chế thiếu oxy. Không có vaccine đặc hiệu; vaccine hô hấp theo khuyến cáo có thể giúp giảm đợt cấp ở người bệnh phổi nền.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Đa hồng cầu thứ phát
Chế độ ăn không trực tiếp làm hạ hồng cầu, nhưng đủ nước và dinh dưỡng cân bằng giúp tránh cô đặc máu. Người suy tim hoặc suy thận phải tuân theo giới hạn dịch và muối riêng, không tự tăng nước. Hạn chế rượu quá mức vì có thể gây mất nước và làm rối loạn giấc ngủ. Không cần kiêng thực phẩm chứa sắt nếu chưa có chỉ định; bổ sung sắt chỉ khi đã xác định thiếu và có kế hoạch theo dõi.
Hoạt động thể lực được điều chỉnh theo độ bão hòa oxy và bệnh tim phổi. Người ổn định có thể đi bộ, tập phục hồi chức năng hô hấp hoặc vận động nhẹ tăng dần. Tránh tập gắng sức ở độ cao, khi tím tái, đau ngực hoặc khó thở tăng. Với người ngưng thở khi ngủ, giảm cân hợp lý và ngủ đúng giờ hỗ trợ điều trị nhưng không thay thế CPAP khi đã có chỉ định.
Có thể theo dõi triệu chứng khó thở, đau đầu, chất lượng giấc ngủ, mức buồn ngủ ban ngày, lượng thuốc hoặc hormone và độ bão hòa oxy nếu bác sĩ hướng dẫn. Máy đo SpO2 có giới hạn, đặc biệt khi tay lạnh, sơn móng hoặc ngộ độc carbon monoxide. Ghi lại thay đổi giúp bác sĩ điều chỉnh đánh giá, nhưng không thay thế công thức máu và xét nghiệm nguyên nhân.
- Không tự dùng oxy nếu chưa được đánh giá vì oxy không phù hợp có thể gây hại trong một số bệnh.
- Không tự giảm hoặc dừng testosterone, erythropoietin hay thuốc nền mà không trao đổi với người kê đơn.
- Không hiến máu định kỳ để che lấp hematocrit cao trước khi tìm nguyên nhân.
- Không hút thuốc trong nhà hoặc gần nguồn oxy.
- Không bỏ qua ngáy to, ngưng thở khi ngủ và buồn ngủ khi lái xe.
- Không tự uống aspirin hay thuốc chống đông chỉ vì xét nghiệm hồng cầu cao.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ, đa hồng cầu thứ phát có thể liên quan tim bẩm sinh tím, bệnh phổi, sống ở độ cao hoặc rối loạn bẩm sinh về hemoglobin và cảm nhận oxy. Cần xác nhận theo ngưỡng tuổi và tránh áp dụng ngưỡng người lớn. Trẻ có tím tái, chậm lớn, đau đầu hoặc tiền sử gia đình cần khám tim mạch và huyết học nhi khoa; kế hoạch trích máu rất thận trọng vì hồng cầu tăng có thể là cơ chế bù oxy.
Người cao tuổi dễ có COPD, suy tim, ngưng thở khi ngủ, bệnh thận và dùng lợi tiểu nên có thể đồng thời tăng hồng cầu thật và cô đặc máu. Triệu chứng lú lẫn, yếu và khó thở có thể không điển hình. Đánh giá cần chú ý nguy cơ té ngã, suy thận, đa thuốc và khả năng sử dụng CPAP hoặc oxy an toàn tại nhà.
Trong thai kỳ, hematocrit thường giảm sinh lý nên kết quả cao cần được đánh giá cẩn thận. Nguyên nhân có thể gồm mất nước nặng, bệnh tim phổi hoặc sống ở độ cao. Thuốc và hình ảnh học phải cân nhắc an toàn cho thai. Cần phối hợp sản khoa và chuyên khoa nguyên nhân; không tự trích máu hoặc ngừng thuốc nền vì có thể làm giảm oxy cho mẹ và thai.
Đa hồng cầu thứ phát không mặc định cản trở cho con bú. Việc cho bú phụ thuộc bệnh nền và thuốc điều trị, chẳng hạn thuốc tim phổi, hormone hoặc thuốc sau ghép thận. Mất nước do chăm sóc trẻ có thể làm hematocrit cao hơn, nên cần kế hoạch dịch phù hợp với tình trạng tim thận. Bác sĩ sẽ đánh giá tính tương thích của từng thuốc thay vì khuyên ngừng cho bú chung cho mọi trường hợp.
Người suy giảm miễn dịch có thể mắc bệnh phổi mạn, nhiễm trùng cơ hội hoặc bệnh thận gây thiếu oxy và tăng erythropoietin. Một số thuốc điều trị nền cũng ảnh hưởng công thức máu. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn khi sốt, khó thở hoặc độ bão hòa giảm. Việc tìm nguyên nhân cần phối hợp với chuyên khoa đang quản lý suy giảm miễn dịch.
Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, ngưng thở khi ngủ, suy tim, tim bẩm sinh, bệnh thận và bệnh gan là các nền quan trọng. Điều trị tăng hồng cầu phải tương thích với giới hạn oxy, dịch và thuốc của từng bệnh. Người dùng lợi tiểu có thể bị cô đặc máu; người dùng testosterone hoặc SGLT2 inhibitor cần được rà soát mối liên quan thay vì tự kết luận một thuốc là nguyên nhân duy nhất.
Sau phẫu thuật, mất nước, giảm thông khí, đau, bất động và thiếu oxy có thể làm hematocrit thay đổi hoặc tăng nguy cơ huyết khối. Cần kiểm soát oxy, bù dịch phù hợp, vận động sớm và đánh giá bệnh phổi nền. Hematocrit cao trước mổ nên được làm rõ nguyên nhân để tránh trích máu không cần thiết hoặc bỏ sót thiếu oxy.
Câu hỏi thường gặp về Đa hồng cầu thứ phát
Không phải trong đa số trường hợp. Đây thường là phản ứng của cơ thể với thiếu oxy, thuốc, bệnh thận hoặc yếu tố làm tăng erythropoietin. Tuy nhiên, bác sĩ phải phân biệt với đa hồng cầu nguyên phát, một tân sinh tăng sinh tủy, và với các khối u có thể tiết erythropoietin. Xét nghiệm JAK2, erythropoietin, độ bão hòa oxy và đánh giá bệnh nền giúp xác định. Vì nguyên nhân rất đa dạng, không nên dựa vào tên “đa hồng cầu” để tự kết luận là ung thư hoặc không nguy hiểm.
Thông thường không. Hướng xử trí chính là điều trị nguyên nhân, vì trong một số bệnh thiếu oxy, hồng cầu tăng là cơ chế giúp vận chuyển oxy. Trích máu quá mức có thể gây thiếu sắt và làm người bệnh khó thở hơn. Bác sĩ chỉ cân nhắc thủ thuật khi có triệu chứng tăng độ nhớt, tiền sử huyết khối hoặc tình huống chuyên biệt, với mục tiêu hematocrit riêng. Tự hiến máu hoặc trích máu định kỳ trước khi chẩn đoán nguyên nhân có thể che lấp bệnh và không an toàn.
Nhiều trường hợp có thể giảm hoặc trở về gần bình thường khi nguyên nhân được xử lý, chẳng hạn bù đủ dịch, ngừng hút thuốc, điều trị ngưng thở khi ngủ hoặc điều chỉnh testosterone. Nếu nguyên nhân là bệnh phổi, tim bẩm sinh, rối loạn di truyền hoặc tổn thương thận không hồi phục, hồng cầu có thể vẫn cao và cần theo dõi lâu dài. Mức cải thiện cũng phụ thuộc thời gian tồn tại bệnh và khả năng kiểm soát thiếu oxy. Không có mốc thời gian chung cho tất cả người bệnh.
Nguy cơ huyết khối không đồng nhất và thường thấp hơn đa hồng cầu nguyên phát, nhưng không bằng không. Nguy cơ tăng khi hematocrit rất cao, có triệu chứng tăng độ nhớt, bệnh tim phổi, bất động, hút thuốc, ung thư hoặc tiền sử huyết khối. Vì bằng chứng khác nhau giữa từng nguyên nhân, bác sĩ không dùng một ngưỡng điều trị duy nhất. Thuốc aspirin hoặc chống đông chỉ được dùng khi lợi ích rõ và nguy cơ chảy máu được đánh giá, không phải chỉ vì công thức máu cao.
Có thể, nếu bệnh nền ổn định và mức oxy cho phép. Vận động giúp tim phổi, cân nặng và nguy cơ huyết khối, nhưng cần tăng dần và dừng khi đau ngực, choáng, tím môi hoặc khó thở bất thường. Người mắc COPD hoặc bệnh tim nên có chương trình phục hồi phù hợp; người sống ở độ cao cần tránh gắng sức đột ngột. Nếu dùng oxy, thiết bị phải được sử dụng đúng chỉ định và tránh nguồn lửa. Bác sĩ có thể đề nghị đánh giá gắng sức trước khi tập nặng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

