Tăng tiểu cầu thiết yếu là một tân sinh tăng sinh tủy mạn tính khiến tủy xương tạo quá nhiều tiểu cầu do dòng tế bào gốc tạo máu bất thường. Nhiều người không có triệu chứng và chỉ phát hiện khi công thức máu cho thấy tiểu cầu tăng kéo dài. Một số người đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ, tê rát đầu chi hoặc có huyết khối; ngược lại, tiểu cầu quá cao có thể làm rối loạn chức năng cầm máu và gây chảy máu. Chẩn đoán không dựa vào số tiểu cầu đơn độc mà cần loại trừ tăng tiểu cầu phản ứng do nhiễm trùng, viêm, thiếu sắt hoặc ung thư, đồng thời phân biệt với xơ tủy nguyên phát giai đoạn tiền xơ và các tân sinh tủy khác. Xét nghiệm JAK2, CALR, MPL và sinh thiết tủy xương giúp xác định. Điều trị được cá thể hóa theo nguy cơ huyết khối, chảy máu, tuổi, tiền sử biến cố và thai kỳ.
Tăng tiểu cầu thiết yếu là bệnh gì?
Tăng tiểu cầu thiết yếu là một tân sinh tăng sinh tủy mạn tính bắt nguồn từ tế bào gốc tạo máu, trong đó dòng mẫu tiểu cầu tăng sinh và tạo ra số lượng tiểu cầu cao kéo dài. Tiểu cầu có thể hoạt động bất thường, vì vậy bệnh vừa gây huyết khối vừa có thể gây xuất huyết. Phần lớn người bệnh mang một trong ba đột biến điều khiển JAK2, CALR hoặc MPL; một tỷ lệ nhỏ không có cả ba và được gọi là “ba âm tính”.
Bệnh phải được phân biệt với tăng tiểu cầu phản ứng, thường xảy ra khi nhiễm trùng, viêm, thiếu sắt, mất lách hoặc ung thư. Ngoài ra, hình thái tủy xương giúp phân biệt với xơ tủy nguyên phát giai đoạn tiền xơ, vốn có tiên lượng và cách theo dõi khác. Tăng tiểu cầu thiết yếu thường tiến triển chậm, nhưng đòi hỏi quản lý lâu dài để phòng biến cố mạch máu và nhận biết tiến triển sinh học.
| Tên bệnh | Tăng tiểu cầu thiết yếu |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Essential thrombocythemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tăng tiểu cầu tiên phát; essential thrombocythaemia; ET |
| Mã ICD-10 | D47.3 – Tăng tiểu cầu thiết yếu theo ICD-10 của WHO. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tân sinh tăng sinh tủy mạn tính BCR::ABL1 âm tính, ưu thế dòng mẫu tiểu cầu; chuyên khoa Huyết học. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tủy xương và máu là vị trí chính; não, tim, phổi, mạch máu ngoại biên, lách và hệ tiêu hóa có thể bị ảnh hưởng bởi huyết khối hoặc chảy máu. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây, thuộc nhóm tân sinh dòng tủy; thường mang đột biến JAK2, CALR hoặc MPL và có nguy cơ huyết khối, xuất huyết, xơ tủy hoặc hiếm khi chuyển dạng bạch cầu cấp. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp; thường phát hiện ở người lớn, với hai nhóm tuổi được ghi nhận nhiều là trung niên–cao tuổi và một nhóm nhỏ người trẻ, đặc biệt nữ. |
| Bệnh có lây không? | Không; tăng tiểu cầu thiết yếu không lây qua tiếp xúc, máu hay đường hô hấp. |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Tăng tiểu cầu thiết yếu
Đột biến JAK2, CALR hoặc MPL kích hoạt bất thường các đường tín hiệu thúc đẩy sinh trưởng của tế bào dòng tủy, đặc biệt mẫu tiểu cầu. Các mẫu tiểu cầu tăng số lượng và giải phóng nhiều tiểu cầu vào máu. Tiểu cầu, bạch cầu và nội mô có thể bị hoạt hóa, tạo môi trường dễ đông máu và rối loạn vi tuần hoàn. Khi số tiểu cầu tăng cực cao, yếu tố von Willebrand lớn có thể bị tiêu thụ hoặc phân cắt, dẫn tới hội chứng von Willebrand mắc phải và tăng chảy máu. Theo thời gian, một số dòng bệnh tích lũy đột biến bổ sung, thúc đẩy xơ hóa tủy hoặc chuyển dạng ác tính hơn.
ET không có hệ thống giai đoạn như ung thư đặc. Thực hành thường phân tầng nguy cơ huyết khối thành rất thấp, thấp, trung gian và cao dựa trên tuổi, tiền sử huyết khối và tình trạng JAK2; mô hình cụ thể có thể khác giữa hướng dẫn. Bác sĩ còn đánh giá tiểu cầu cực cao, chảy máu, yếu tố tim mạch, triệu chứng vi tuần hoàn, lách to và thai kỳ. Về diễn tiến, cần phân biệt ET mạn ổn định với xơ tủy sau ET và giai đoạn tăng tốc hoặc chuyển dạng bạch cầu cấp.
Tăng tiểu cầu thiết yếu là bệnh hiếm. Tuổi chẩn đoán thường ở trung niên hoặc cao tuổi, nhưng bệnh cũng gặp ở người trẻ; nhiều quần thể ghi nhận nữ giới chiếm tỷ lệ cao hơn ở nhóm trẻ. Tỷ lệ phát hiện chịu ảnh hưởng của việc xét nghiệm công thức máu và tiêu chuẩn phân biệt với xơ tủy tiền xơ. Dữ liệu dịch tễ toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế, nên các con số từ châu Âu hoặc Bắc Mỹ không nên áp dụng trực tiếp.
Bệnh khởi đầu khi một tế bào gốc tạo máu trong tủy xương có lợi thế tăng trưởng do đột biến tín hiệu. Dòng bất thường mở rộng, làm mẫu tiểu cầu tăng sinh và tiểu cầu lưu hành tăng. Đây là quá trình nội sinh trong tủy, không có đường phơi nhiễm hay lây truyền giữa người với người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Tăng tiểu cầu thiết yếu
Nguyên nhân trực tiếp là một dòng tế bào gốc tạo máu mắc đột biến thúc đẩy tăng sinh. JAK2, CALR và MPL là các đột biến điều khiển thường gặp, nhưng cơ chế khiến đột biến xuất hiện ở từng người chưa được xác định đầy đủ. Đây phần lớn là bất thường mắc phải, không phải do nhiễm trùng hay lối sống cụ thể. Một số đột biến bổ sung có thể ảnh hưởng tiên lượng. Tăng tiểu cầu do viêm, thiếu sắt, nhiễm trùng hoặc ung thư không phải nguyên nhân của ET mà là chẩn đoán khác cần loại trừ.
Không thay đổi được: tuổi cao và hiện tượng tạo máu dòng vô tính có liên quan nguy cơ xuất hiện tân sinh tủy. Chưa rõ: chưa có yếu tố môi trường hoặc thực phẩm nào được chứng minh là nguyên nhân chính của ET. Sau khi mắc bệnh, hút thuốc, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid và béo phì làm tăng gánh nặng nguy cơ mạch máu nhưng không tạo ra dòng bệnh.
Người có tiểu cầu tăng kéo dài không giải thích được, huyết khối ở tuổi trẻ hoặc vị trí bất thường, đau rát đầu chi tái diễn, lách to hoặc tiền sử gia đình tân sinh tủy cần được đánh giá. Trong số người đã chẩn đoán, nhóm từng huyết khối, lớn tuổi, mang JAK2 và có yếu tố tim mạch thường có nguy cơ huyết khối cao hơn. Tiểu cầu cực cao kèm chảy máu gợi ý nguy cơ hội chứng von Willebrand mắc phải.
Triệu chứng và dấu hiệu của Tăng tiểu cầu thiết yếu
Nhiều người bệnh hoàn toàn không triệu chứng. Khi xuất hiện, triệu chứng thường do rối loạn vi tuần hoàn, huyết khối hoặc chảy máu hơn là do số tiểu cầu tự thân. Đau đầu, nhìn mờ và tê rát đầu chi có thể đến từng cơn. Người trẻ đôi khi được chẩn đoán sau biến cố thai kỳ hoặc huyết khối; người lớn tuổi có thể biểu hiện bằng đột quỵ hoặc thiếu máu cục bộ. Mệt tăng, thiếu máu, sụt cân, sốt hoặc lách to tiến triển cần đánh giá chuyển sang xơ tủy.
- Đau đầu, chóng mặt hoặc cảm giác lâng lâng do rối loạn vi tuần hoàn.
- Nhìn mờ, chớp sáng hoặc rối loạn thị giác thoáng qua.
- Tê, châm chích, nóng rát và đỏ đau ở đầu ngón tay hoặc ngón chân.
- Mệt mỏi kéo dài, giảm tập trung hoặc khó chịu không đặc hiệu.
- Bầm tím, chảy máu mũi hoặc chảy máu chân răng ở một số người.
- Đầy bụng hoặc mau no nếu lách to.
- Huyết khối tĩnh mạch sâu, thuyên tắc phổi hoặc huyết khối tĩnh mạch bụng.
- Cơn thiếu máu não thoáng qua, đột quỵ hoặc thiếu máu cơ tim.
- Xuất huyết tiêu hóa, rong kinh nhiều hoặc chảy máu sau thủ thuật.
- Đau xương, sốt nhẹ, vã mồ hôi đêm và sụt cân khi bệnh tiến triển.
- Biến chứng thai kỳ như sẩy thai tái diễn hoặc thai chậm phát triển.
Nên đặt lịch khám: khi tiểu cầu cao kéo dài qua nhiều lần xét nghiệm, có đau đầu, tê rát đầu chi, bầm chảy máu hoặc tiền sử huyết khối. Cần khám trong ngày: khi chảy máu kéo dài, nhìn mờ mới, đau đỏ đầu chi dữ dội, đau bụng hoặc tiểu cầu tăng rất cao. Cần tái khám sớm: khi đang điều trị nhưng xuất hiện loét chân, sốt, nhiễm trùng, thiếu máu, lách to, mệt tăng hoặc triệu chứng mạch máu mới.
- Méo miệng, yếu liệt, nói khó, mất thăng bằng hoặc đau đầu dữ dội đột ngột: gọi 115.
- Đau ngực, khó thở, vã mồ hôi, ngất hoặc đau lan tay hàm: cần cấp cứu tim mạch.
- Khó thở đột ngột, ho ra máu hoặc đau ngực tăng khi hít sâu: loại trừ thuyên tắc phổi.
- Một chân sưng đau nóng đỏ hoặc đau bụng dữ dội kéo dài: cần đánh giá huyết khối khẩn.
- Chảy máu không cầm, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc lơ mơ: đến cấp cứu; không tự lái xe khi nặng và không trì hoãn để dùng mẹo dân gian.
Chẩn đoán Tăng tiểu cầu thiết yếu
Chẩn đoán bắt đầu từ tiểu cầu tăng bền vững, sau đó loại trừ nguyên nhân phản ứng bằng bệnh sử, khám và xét nghiệm viêm, sắt, nhiễm trùng hoặc ung thư theo bối cảnh. Xét nghiệm JAK2, CALR và MPL tìm bằng chứng dòng vô tính. Sinh thiết tủy xương có vai trò trung tâm trong phân biệt ET với xơ tủy tiền xơ và các tân sinh tủy khác. BCR::ABL1 được đánh giá khi cần loại trừ CML. Không nên tự chẩn đoán ET chỉ vì một lần tiểu cầu cao.
Bác sĩ hỏi về huyết khối, chảy máu, đau đầu, nhìn mờ, đỏ đau đầu chi, thai kỳ, thuốc, nhiễm trùng và bệnh viêm. Khám tập trung vào lách, gan, da niêm mạc, dấu hiệu thiếu máu cục bộ, huyết khối tĩnh mạch và bệnh nền có thể gây tăng tiểu cầu phản ứng. Huyết áp, cân nặng và yếu tố tim mạch được ghi nhận để đánh giá nguy cơ biến cố.
Công thức máu và phết máu: xác nhận tiểu cầu tăng, xem bạch cầu, hemoglobin và hình thái tế bào. Ferritin, CRP hoặc xét nghiệm viêm: tìm thiếu sắt và nguyên nhân phản ứng. JAK2, CALR, MPL: xác định đột biến điều khiển; trường hợp ba âm tính có thể cần xét nghiệm gen rộng hơn. BCR::ABL1: loại trừ bạch cầu mạn dòng tủy khi phù hợp. Xét nghiệm đông máu và von Willebrand: cân nhắc khi tiểu cầu cực cao hoặc có chảy máu. Sinh thiết tủy: đánh giá mẫu tiểu cầu và mức xơ.
Siêu âm bụng dùng khi cần đo lách hoặc tìm bệnh nền gây tăng tiểu cầu phản ứng. Doppler, CT hoặc MRI được chỉ định khi nghi huyết khối ở chân, phổi, não hoặc tĩnh mạch bụng. Hình ảnh học không thay thế sinh thiết tủy và xét nghiệm phân tử trong xác định ET.
Tiêu chuẩn WHO hoặc ICC yêu cầu tiểu cầu ít nhất 450 × 10^9/L kéo dài, hình thái tủy xương ưu thế tăng sinh mẫu tiểu cầu trưởng thành với đặc điểm phù hợp, không đáp ứng tiêu chuẩn của CML, đa hồng cầu nguyên phát, xơ tủy nguyên phát hoặc tân sinh dòng tủy khác, và có đột biến JAK2, CALR, MPL hoặc bằng chứng dòng vô tính sau khi loại trừ tăng tiểu cầu phản ứng. Tiêu chuẩn phải được bác sĩ huyết học và giải phẫu bệnh áp dụng; một con số tiểu cầu không thể thay thế toàn bộ quy trình.
Điều trị Tăng tiểu cầu thiết yếu
Mục tiêu chính là ngăn huyết khối và chảy máu, kiểm soát triệu chứng vi tuần hoàn và tránh độc tính không cần thiết. Điều trị dựa trên phân tầng nguy cơ, không chỉ dựa vào số tiểu cầu. Aspirin được cân nhắc theo đột biến, triệu chứng và nguy cơ chảy máu; tiểu cầu rất cao có thể cần kiểm tra von Willebrand trước. Thuốc giảm tế bào dành cho nhóm nguy cơ cao hoặc có chỉ định đặc biệt. Nhập viện khi có huyết khối cấp, chảy máu nặng, thiếu máu cục bộ đầu chi hoặc biến chứng thai kỳ nghiêm trọng.
Aspirin liều thấp: có thể giảm triệu chứng vi tuần hoàn và huyết khối ở nhóm phù hợp, nhưng cần tránh hoặc thận trọng khi có chảy máu hay hội chứng von Willebrand mắc phải. Hydroxyurea: thuốc giảm tế bào thường dùng ở nguy cơ cao, cần theo dõi công thức máu và độc tính da. Interferon alfa pegyl hóa: lựa chọn ở người trẻ, thai kỳ chọn lọc hoặc khi cần tránh hydroxyurea. Anagrelide: hạ tiểu cầu nhưng có tác dụng tim mạch và không phù hợp mọi người. Busulfan: đôi khi dùng ở người lớn tuổi trong bối cảnh chuyên khoa. Không tự phối hợp thuốc hoặc thay đổi liều.
Giảm tiểu cầu bằng gạn tách tiểu cầu chỉ dùng hiếm trong tình huống khẩn, chẳng hạn huyết khối hoặc chảy máu nặng kèm tiểu cầu cực cao, hoặc trước thủ thuật cấp cứu. Hiệu quả tạm thời vì tủy tiếp tục sản xuất tiểu cầu, nên thường phải kết hợp kế hoạch điều trị nền. Thủ thuật có rủi ro đường truyền, hạ calci và dao động huyết động, cần thực hiện tại cơ sở chuyên khoa.
Phẫu thuật không chữa ET. Cắt lách không phải điều trị chuẩn và có thể làm tiểu cầu tăng thêm cùng nguy cơ huyết khối. Khi mổ vì bệnh khác, cần kế hoạch phối hợp về số tiểu cầu, aspirin hoặc chống đông, dự phòng huyết khối và nguy cơ chảy máu. Phẫu thuật chương trình nên được chuẩn bị cùng bác sĩ huyết học.
Kiểm soát huyết áp, đường huyết, lipid, cân nặng và ngừng hút thuốc giúp giảm nguy cơ động mạch. Duy trì vận động, uống đủ nước theo bệnh nền và tránh bất động kéo dài hỗ trợ tuần hoàn. Người có đau rát đầu chi cần tránh nhiệt quá cao và báo bác sĩ để đánh giá thiếu máu cục bộ. Hỗ trợ tâm lý và quản lý mệt mỏi nên dựa trên đánh giá nguyên nhân, không dùng sản phẩm quảng cáo “hạ tiểu cầu”.
Công thức máu được kiểm tra theo giai đoạn điều trị để theo dõi tiểu cầu, bạch cầu, hemoglobin và độc tính thuốc. Bác sĩ đánh giá huyết khối, chảy máu, đau đầu, đau rát đầu chi, kích thước lách và triệu chứng toàn thân. Khi dùng thuốc giảm tế bào có thể cần theo dõi gan, thận hoặc tác dụng đặc hiệu. Cần liên hệ sớm nếu chảy máu mới, đau ngực, khó thở, yếu liệt, loét chân, sốt, thiếu máu hoặc mệt tăng nhanh.
ET thường cần theo dõi suốt đời. Người nguy cơ rất thấp có thể chỉ được theo dõi trong thời gian dài, còn người dùng thuốc giảm tế bào thường điều trị kéo dài với điều chỉnh theo đáp ứng và tác dụng phụ. Mục tiêu số tiểu cầu và tần suất xét nghiệm phụ thuộc nguy cơ, không có thời điểm cố định để ngừng điều trị. Sau thay thuốc, cần thời gian để đánh giá hiệu quả và không nên tự kết luận thất bại sớm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Huyết khối: đột quỵ, cơn thiếu máu não, nhồi máu cơ tim, huyết khối tĩnh mạch sâu, thuyên tắc phổi hoặc huyết khối tĩnh mạch bụng. Chảy máu: xuất huyết niêm mạc, tiêu hóa hoặc sau thủ thuật, đặc biệt khi tiểu cầu cực cao và von Willebrand mắc phải. Thai kỳ: sẩy thai, thai chậm phát triển và biến chứng nhau thai. Dài hạn: xơ tủy sau ET và hiếm hơn chuyển dạng bạch cầu cấp. Do thuốc: giảm tế bào máu, loét chân, triệu chứng giống cúm hoặc tác dụng tim mạch tùy hoạt chất.
Nhiều người bệnh có diễn tiến chậm và sống lâu, đặc biệt khi không có huyết khối và nguy cơ được kiểm soát. Tiên lượng chịu ảnh hưởng của tuổi, tiền sử biến cố, đột biến, bạch cầu, bất thường nhiễm sắc thể và tiến triển sang xơ tủy hoặc bạch cầu cấp. Nguy cơ huyết khối không phản ánh hoàn toàn bởi số tiểu cầu; do đó theo dõi toàn diện quan trọng hơn việc chỉ theo một chỉ số. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân bằng một mô hình chung.
ET là bệnh mạn, vì vậy tiểu cầu có thể tăng lại khi ngừng thuốc, giảm liều, có bệnh viêm kèm theo hoặc dòng bệnh thay đổi. Sau một biến cố huyết khối, nguy cơ tái diễn cao hơn và kế hoạch phòng ngừa cần chuyên khoa. Duy trì lịch xét nghiệm, kiểm soát yếu tố tim mạch và báo tác dụng phụ sớm giúp tránh tự ngừng thuốc dẫn đến mất kiểm soát.
Không có cách chắc chắn phòng mắc ET vì đột biến thường xuất hiện ngẫu nhiên. Có thể phòng biến chứng bằng không hút thuốc, điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn lipid, vận động, tránh bất động, tuân thủ thuốc được kê và chuẩn bị kỹ trước phẫu thuật hoặc thai kỳ. Vaccine theo khuyến cáo chung giúp giảm nhiễm trùng có thể làm rối loạn công thức máu, nhưng không ngăn ET.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Tăng tiểu cầu thiết yếu
Không có thực phẩm nào làm “tan tiểu cầu” hoặc chữa ET. Chế độ ăn nên hướng tới sức khỏe tim mạch với rau, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá và chất béo không bão hòa; giảm muối, thực phẩm siêu chế biến và rượu quá mức. Thiếu sắt có thể gây tăng tiểu cầu phản ứng nên cần đánh giá trước khi bổ sung. Nếu dùng aspirin hoặc chống đông, nên trao đổi về rượu và thảo dược làm tăng chảy máu.
Vận động đều ở mức phù hợp giúp giảm nguy cơ tim mạch và bất động. Đi bộ, bơi, đạp xe nhẹ hoặc tập sức mạnh vừa thường có thể thực hiện khi bệnh ổn định. Sau huyết khối, chảy máu hoặc khi tiểu cầu chưa kiểm soát, chương trình tập cần được điều chỉnh. Tránh môn va chạm mạnh nếu nguy cơ chảy máu cao và nghỉ giải lao khi đi xa.
Người bệnh có thể ghi nhận đau đầu, nhìn mờ, tê rát đầu chi, bầm chảy máu, đau sưng chân, khó thở và chu kỳ kinh. Theo dõi huyết áp và tuân thủ thuốc giúp kiểm soát nguy cơ. Không có máy đo tiểu cầu tại nhà; cảm giác khỏe không bảo đảm số tiểu cầu ổn. Dấu hiệu đột quỵ, đau ngực hoặc chảy máu nhiều cần cấp cứu thay vì chờ xét nghiệm.
- Không tự uống aspirin chỉ vì thấy tiểu cầu cao, đặc biệt khi có chảy máu hoặc tiểu cầu cực cao.
- Không tự ngừng hydroxyurea, interferon hoặc anagrelide khi kết quả tạm ổn.
- Không dùng thuốc nam hoặc thực phẩm chức năng được quảng cáo “hạ tiểu cầu” thay cho đánh giá huyết học.
- Không hút thuốc và không bỏ kiểm soát huyết áp, đường huyết, lipid.
- Không trì hoãn khám khi có đau đỏ đầu chi, nhìn mờ, đau ngực hoặc khó thở.
- Không che giấu kế hoạch mang thai hoặc phẫu thuật với bác sĩ điều trị.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
ET ở trẻ em rất hiếm. Cần loại trừ kỹ nhiễm trùng, viêm, thiếu sắt và các hội chứng tăng tiểu cầu di truyền trước khi chẩn đoán. Hình thái tủy và xét nghiệm phân tử phải được diễn giải bởi huyết học nhi khoa. Quyết định dùng aspirin hoặc thuốc giảm tế bào cần cân bằng nguy cơ chảy máu, phát triển lâu dài và khả năng mang thai trong tương lai.
Tuổi cao làm tăng nguy cơ huyết khối và thường đi kèm tăng huyết áp, rung nhĩ, suy thận hoặc đa thuốc. Chóng mặt và mệt có thể bị nhầm với lão hóa. Điều trị cần cân bằng phòng huyết khối với chảy máu, té ngã và chức năng gan thận. Khả năng tuân thủ và theo dõi công thức máu cũng ảnh hưởng lựa chọn thuốc.
Thai kỳ cần được lập kế hoạch trước với huyết học và sản khoa nguy cơ cao. ET làm tăng nguy cơ sẩy thai, thai chậm phát triển, tiền sản giật và huyết khối, nhưng nhiều thai kỳ vẫn có kết quả tốt khi quản lý phù hợp. Aspirin, thuốc chống đông và interferon có thể được cân nhắc theo nguy cơ; hydroxyurea và anagrelide thường không phù hợp. Không tự dừng thuốc khi thử thai dương tính.
Sau sinh là giai đoạn nguy cơ huyết khối tăng, nên kế hoạch điều trị phải được thống nhất trước. Tính an toàn của từng thuốc trong sữa khác nhau; interferon có thể được cân nhắc trong một số trường hợp, trong khi các thuốc giảm tế bào khác có thể cần tránh. Không mặc định ngừng cho bú; bác sĩ sẽ cân bằng lợi ích cho trẻ với nguy cơ huyết khối và nhu cầu kiểm soát tiểu cầu của mẹ.
ET không trực tiếp gây suy giảm miễn dịch điển hình, nhưng thuốc giảm tế bào có thể làm giảm bạch cầu hoặc tăng nguy cơ nhiễm trùng. Người dùng thuốc cần báo sốt, đau họng, loét miệng hoặc nhiễm trùng lặp lại. Tăng tiểu cầu trong bối cảnh nhiễm trùng ở người suy giảm miễn dịch cũng có thể là phản ứng, vì vậy không nên mặc định đó là ET hoạt động.
Bệnh tim mạch, rung nhĩ, đái tháo đường, suy thận, bệnh gan, tiền sử ung thư và rối loạn chảy máu ảnh hưởng lựa chọn aspirin, chống đông và thuốc giảm tế bào. Người dùng nhiều thuốc cần rà soát tương tác và nguy cơ chảy máu. Viêm mạn hoặc thiếu sắt đồng thời có thể làm tiểu cầu tăng thêm, cần điều trị riêng thay vì chỉ tăng thuốc ET.
Phẫu thuật làm tăng nguy cơ huyết khối, trong khi aspirin hoặc rối loạn von Willebrand làm tăng chảy máu. Trước mổ cần kiểm tra công thức máu, đánh giá tiền sử biến cố và thống nhất thời điểm ngừng hoặc dùng lại thuốc. Sau mổ cần vận động sớm, dự phòng huyết khối phù hợp và theo dõi chảy máu, đau sưng chân hoặc khó thở.
Câu hỏi thường gặp về Tăng tiểu cầu thiết yếu
Bệnh có thể nguy hiểm vì gây cục máu đông hoặc chảy máu, nhưng mức nguy cơ rất khác nhau. Người từng huyết khối, lớn tuổi, mang JAK2 hoặc có nhiều yếu tố tim mạch thường cần theo dõi và điều trị tích cực hơn. Tiểu cầu cực cao không luôn đồng nghĩa nguy cơ huyết khối cao nhất; đôi khi lại làm tăng chảy máu do thiếu chức năng von Willebrand. Phân tầng nguy cơ và kiểm soát bệnh nền giúp phòng biến cố tốt hơn so với chỉ cố đưa số tiểu cầu về một con số cố định.
ET thường được xem là bệnh mạn có thể kiểm soát lâu dài. Thuốc hiện dùng chủ yếu giảm nguy cơ huyết khối, giảm tiểu cầu hoặc triệu chứng, không bảo đảm loại bỏ hoàn toàn dòng tế bào bệnh. Ghép tế bào gốc không phải điều trị chuẩn cho ET mạn vì rủi ro cao; chỉ có thể được xem xét nếu bệnh tiến triển sang xơ tủy nặng hoặc bạch cầu cấp trong bối cảnh chuyên khoa. Nhiều người bệnh duy trì sinh hoạt gần bình thường khi theo dõi đều và điều trị đúng nhóm nguy cơ.
Không. Tiểu cầu có thể tăng tạm thời do nhiễm trùng, viêm, thiếu sắt, chảy máu, phẫu thuật, cắt lách hoặc một số ung thư. ET được chẩn đoán khi tăng kéo dài, có hình thái tủy phù hợp, có đột biến hoặc bằng chứng dòng vô tính và đã loại trừ nguyên nhân phản ứng cùng các tân sinh tủy khác. Vì vậy, bác sĩ thường lặp lại công thức máu và làm thêm xét nghiệm trước khi kết luận. Tự mua aspirin dựa trên một kết quả cao có thể gây chảy máu.
Không phải ai cũng cần và thời gian dùng không giống nhau. Quyết định phụ thuộc nhóm nguy cơ huyết khối, đột biến JAK2, triệu chứng vi tuần hoàn, tiền sử chảy máu và số tiểu cầu. Khi tiểu cầu cực cao hoặc có hội chứng von Willebrand mắc phải, aspirin có thể làm chảy máu nặng hơn. Người đang dùng thuốc chống đông cũng cần cân nhắc riêng. Bác sĩ sẽ đánh giá định kỳ và có thể thay đổi kế hoạch; không tự bắt đầu hoặc ngừng aspirin.
ET có thể làm tăng nguy cơ sẩy thai, thai chậm phát triển, tiền sản giật, huyết khối và chảy máu, nhưng nhiều phụ nữ vẫn sinh con an toàn khi được quản lý chuyên khoa. Tốt nhất nên tư vấn trước khi mang thai để điều chỉnh thuốc và đánh giá tiền sử thai kỳ, huyết khối cùng đột biến. Aspirin, thuốc chống đông hoặc interferon có thể được cân nhắc tùy nguy cơ; một số thuốc giảm tế bào cần ngừng hoặc thay thế theo kế hoạch. Sau sinh cũng cần dự phòng huyết khối phù hợp.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

