Famciclovir là thuốc kháng virus đường uống và là tiền chất của penciclovir. Sau khi vào cơ thể, thuốc được chuyển hóa nhanh thành penciclovir, sau đó ức chế DNA polymerase của virus trong tế bào nhiễm bệnh. Famciclovir có hoạt tính đối với virus Herpes simplex type 1, type 2 và Varicella-zoster virus. Tùy theo nhãn thuốc và hướng dẫn chuyên môn, thuốc được sử dụng trong điều trị zona, herpes môi tái phát, herpes sinh dục và một số đợt herpes tái phát ở người nhiễm HIV. Thuốc không loại bỏ virus herpes tiềm ẩn khỏi cơ thể và không bảo đảm ngăn lây truyền cho người khác. Liều famciclovir phải được điều chỉnh theo chỉ định, thời điểm khởi trị và chức năng thận. Dùng liều quá cao ở người suy thận có thể gây suy thận cấp và tăng nguy cơ phản ứng thần kinh. Đây là thuốc kê đơn; không tự dùng, dùng lại đơn cũ hoặc thay đổi liều khi chưa trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nội dung chính
- Nhóm thuốc: Thuốc kháng virus toàn thân, chất tương tự nucleosid; tiền chất đường uống của penciclovir.
- Virus đích: HSV-1, HSV-2 và VZV.
- Chỉ định thường gặp: Zona, herpes môi tái phát, herpes sinh dục và một số nhiễm herpes tái phát ở người nhiễm HIV, tùy nhãn thuốc.
- Cách dùng: Có thể uống cùng hoặc không cùng thức ăn; điều trị thường hiệu quả hơn khi bắt đầu sớm.
- Cảnh báo nổi bật: Phải giảm liều theo chức năng thận; dùng liều không phù hợp có thể gây suy thận cấp.
- Tác dụng phụ thường gặp: Đau đầu, buồn nôn; có thể gặp chóng mặt, nôn, đau bụng, tiêu chảy hoặc phát ban.
- Lưu ý: Thuốc không chữa khỏi hoàn toàn herpes và không loại trừ nguy cơ lây truyền.
Hoạt chất Famciclovir là gì?
Famciclovir là thuốc kháng virus đường uống, được chuyển hóa trong cơ thể thành penciclovir có hoạt tính. Thuốc ức chế sự sao chép của HSV-1, HSV-2 và VZV trong tế bào nhiễm virus.
Famciclovir
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Famciclovir |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Famciclovir |
| Tên IUPAC | [2-(acetyloxymethyl)-4-(2-aminopurin-9-yl)butyl] acetate |
| Tên hóa học khác | 9-(4-Acetoxy-3-(acetoxymethyl)but-1-yl)-2-aminopurine | 1,3-Propanediol, 2-(2-(2-amino-9H-purin-9-yl)ethyl)-, diacetate (ester) |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Famciclovirum; tiền chất của penciclovir. “Famciclovir” là tên hoạt chất được sử dụng nhất quán trong các nhãn chính thức đã đối chiếu. |
| Tên viết tắt | FCV |
| Tên Latinh / tên dược điển | Famciclovirum |
| Tên USAN | famciclovir |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 104227-87-4 |
|---|---|
| UNII | QIC03ANI02 |
| PubChem CID | 3324 |
| RxNorm CUI | 68099 |
| Công thức phân tử | C14H19N5O4 |
Dược động học của Famciclovir
Famciclovir được hấp thu nhanh qua đường uống và chuyển hóa rộng rãi thành penciclovir. Sinh khả dụng tuyệt đối của penciclovir khoảng 77%. Penciclovir gắn protein huyết tương dưới 20%, được thải trừ chủ yếu qua thận bằng lọc cầu thận và bài tiết tích cực qua ống thận. Thời gian bán thải huyết tương khoảng 2–3 giờ khi chức năng thận bình thường.
Giai đoạn I: Hấp thu
Sau khi uống, famciclovir được hấp thu và chuyển hóa nhanh thành penciclovir. Nồng độ đỉnh của penciclovir ở người khỏe mạnh thường đạt sau khoảng 0,9 giờ. Thức ăn có thể làm giảm nồng độ đỉnh và làm chậm thời điểm đạt đỉnh nhưng không làm thay đổi đáng kể tổng mức phơi nhiễm, vì vậy thuốc có thể uống cùng hoặc không cùng thức ăn.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của penciclovir là 77 ± 8% sau khi uống famciclovir 500 mg trong nghiên cứu dược động học được trình bày trên nhãn DailyMed. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thể tích phân bố của penciclovir được báo cáo khoảng 1,08 ± 0,17 lít/kg sau khi dùng penciclovir đường tĩnh mạch. Penciclovir gắn protein huyết tương dưới 20% trong khoảng nồng độ đã nghiên cứu.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Famciclovir được khử acetyl và oxy hóa để tạo penciclovir. Chuyển hóa này không phụ thuộc đáng kể vào hệ cytochrom P450; bước oxy hóa từ 6-deoxy penciclovir thành penciclovir có sự tham gia của aldehyde oxidase.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Penciclovir được thải trừ chủ yếu dưới dạng không đổi qua thận. Sau một liều famciclovir đánh dấu phóng xạ, khoảng 73% hoạt tính phóng xạ được thu hồi trong nước tiểu và 27% trong phân trong vòng 72 giờ; bài tiết tích cực qua ống thận góp phần đáng kể vào quá trình thải trừ.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải huyết tương của penciclovir khoảng 2,3 giờ sau khi uống famciclovir 500 mg và khoảng 2,7–2,8 giờ ở người mắc zona. Khi chức năng thận giảm nặng, thời gian bán thải có thể tăng rõ rệt; nhãn ghi nhận trung bình khoảng 13,4 giờ ở nhóm có độ thanh thải creatinin dưới 20 ml/phút. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải toàn phần trung bình của penciclovir là 36,6 ± 6,3 lít/giờ sau khi dùng penciclovir đường tĩnh mạch. Độ thanh thải qua thận sau một liều uống famciclovir 500 mg là 27,7 ± 7,6 lít/giờ ở người tình nguyện khỏe mạnh. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Suy thận làm giảm độ thanh thải và kéo dài thời gian bán thải của penciclovir. Ở người cao tuổi, AUC của penciclovir cao hơn khoảng 30–40% và độ thanh thải qua thận thấp hơn khoảng 20–22%, phần lớn liên quan đến chức năng thận. Suy gan nhẹ hoặc vừa không làm thay đổi đáng kể AUC nhưng có thể làm giảm nồng độ đỉnh và làm chậm thời điểm đạt đỉnh. Ảnh hưởng của suy gan nặng chưa được đánh giá đầy đủ.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Famciclovir
Famciclovir thuộc nhóm chất tương tự nucleosid purin kháng virus. Hoạt chất là tiền chất giúp tăng khả năng hấp thu đường uống của penciclovir, một chất ức chế DNA polymerase của virus herpes.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Trong tế bào nhiễm virus, penciclovir được thymidine kinase của virus phosphoryl hóa thành penciclovir monophosphate, sau đó được enzym của tế bào chuyển thành penciclovir triphosphate. Chất chuyển hóa này cạnh tranh với deoxyguanosine triphosphate, ức chế DNA polymerase và làm ngừng kéo dài chuỗi DNA của virus.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Penciclovir triphosphate tồn tại tương đối lâu trong tế bào nhiễm virus: khoảng 10 giờ ở tế bào nhiễm HSV-1, 20 giờ ở HSV-2 và 7 giờ ở VZV trong nghiên cứu nuôi cấy. Nồng độ chất chuyển hóa có hoạt tính trong tế bào không nhiễm rất thấp. Kháng thuốc chủ yếu liên quan đến thay đổi thymidine kinase hoặc DNA polymerase của virus; nhiều chủng HSV kháng acyclovir cũng kháng chéo penciclovir.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Famciclovir
Theo nhãn DailyMed tại Hoa Kỳ, famciclovir được chỉ định ở người lớn có miễn dịch bình thường để điều trị herpes môi tái phát, đợt herpes sinh dục tái phát, điều trị ức chế herpes sinh dục tái phát và zona. Ở người lớn nhiễm HIV, thuốc được chỉ định điều trị các đợt herpes môi–miệng hoặc sinh dục tái phát.
SmPC tại Anh còn phê duyệt điều trị đợt herpes sinh dục đầu tiên, zona mắt và zona ở một số người suy giảm miễn dịch. Ngược lại, nhãn Hoa Kỳ ghi hiệu quả và độ an toàn chưa được xác lập cho herpes sinh dục lần đầu, zona mắt và người suy giảm miễn dịch ngoài nhóm nhiễm HIV được mô tả trên nhãn.
CDC đưa famciclovir vào các phác đồ chuyên môn đối với herpes sinh dục lần đầu, tái phát hoặc điều trị ức chế. Đây là khuyến nghị hướng dẫn và không đồng nghĩa tất cả nội dung đều là chỉ định được phê duyệt trên mọi nhãn thuốc. CDC cũng liệt kê famciclovir là một trong các thuốc kháng virus ưu tiên ban đầu cho zona.
Liều dùng và cách sử dụng
Theo nhãn DailyMed tại Hoa Kỳ, các liều tham khảo ở người lớn có chức năng thận bình thường gồm:
Herpes môi tái phát: 1.500 mg một liều duy nhất. Herpes sinh dục tái phát: 1.000 mg, ngày 2 lần trong 1 ngày. Điều trị ức chế herpes sinh dục tái phát: 250 mg, ngày 2 lần. Zona: 500 mg mỗi 8 giờ trong 7 ngày. Herpes môi–miệng hoặc sinh dục tái phát ở người nhiễm HIV: 500 mg, ngày 2 lần trong 7 ngày.
SmPC tại Anh nêu một số phác đồ khác, gồm herpes sinh dục lần đầu 250 mg, ngày 3 lần trong 5 ngày; herpes sinh dục tái phát ở người có miễn dịch bình thường 125 mg, ngày 2 lần trong 5 ngày; zona ở người suy giảm miễn dịch 500 mg, ngày 3 lần trong 10 ngày.
CDC khuyến nghị famciclovir 250 mg, ngày 3 lần trong 7–10 ngày cho đợt herpes sinh dục đầu tiên; đối với đợt HSV-2 tái phát, hướng dẫn có nhiều lựa chọn như 1.000 mg, ngày 2 lần trong 1 ngày hoặc 125 mg, ngày 2 lần trong 5 ngày.
Phải giảm liều hoặc kéo dài khoảng cách dùng theo độ thanh thải creatinin. Các liều trên chỉ mô tả nhãn và hướng dẫn chuyên môn, không phải liều cá nhân hóa. Không tự áp dụng, dùng lại đơn cũ hoặc điều chỉnh liều.
Có thể uống famciclovir cùng hoặc không cùng thức ăn. Nuốt viên với nước và dùng đúng thời điểm được kê.
Đối với herpes môi hoặc herpes sinh dục tái phát, nên bắt đầu thuốc ngay khi xuất hiện triệu chứng báo trước như ngứa, châm chích, nóng rát, đau hoặc khi tổn thương mới xuất hiện. Điều trị zona nên được bắt đầu càng sớm càng tốt sau chẩn đoán; CDC cho biết hiệu quả điều trị zona cao nhất khi khởi trị trong vòng 72 giờ từ khi xuất hiện triệu chứng.
Nếu quên liều, thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc tờ thông tin sản phẩm; không tự uống gấp đôi.
Cần đánh giá chức năng thận trước khi lựa chọn liều, đặc biệt ở người cao tuổi, người có bệnh thận hoặc đang dùng thuốc có thể ảnh hưởng thải trừ qua thận. Theo dõi đáp ứng của tổn thương, đau, sốt, dấu hiệu lan rộng và phản ứng thần kinh như chóng mặt, buồn ngủ, lú lẫn hoặc ảo giác.
Với điều trị ức chế herpes sinh dục kéo dài, nhãn Hoa Kỳ ghi dữ liệu hiệu quả và an toàn vượt quá 1 năm chưa được xác lập; SmPC tại Anh khuyến nghị ngừng sau tối đa 12 tháng để đánh giá lại tần suất và mức độ tái phát. CDC khuyến nghị trao đổi lại hằng năm về nhu cầu tiếp tục điều trị ức chế.
Cảnh báo và lưu ý về Famciclovir
Chống chỉ định ở người quá mẫn với famciclovir, bất kỳ thành phần nào của chế phẩm hoặc penciclovir. Cần đọc chống chỉ định trên tờ hướng dẫn của chính sản phẩm được kê.
Đau đầu và buồn nôn là các tác dụng không mong muốn thường gặp nhất. Các phản ứng khác gồm chóng mặt, buồn ngủ, nôn, đau bụng, tiêu chảy, phát ban, ngứa và bất thường xét nghiệm chức năng gan. Lú lẫn và buồn ngủ được ghi nhận nổi bật hơn ở người cao tuổi.
Các phản ứng nghiêm trọng đã được báo cáo gồm:
Suy thận cấp, đặc biệt khi dùng liều không phù hợp với chức năng thận. Phản vệ, sốc phản vệ và phù mạch. Hội chứng Stevens–Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc và hồng ban đa dạng. Co giật, lú lẫn nặng hoặc ảo giác. Giảm tiểu cầu. Vàng da ứ mật và bất thường chức năng gan. Viêm mạch quá mẫn.
Cần ngừng thuốc và tìm trợ giúp y tế khẩn cấp khi xuất hiện khó thở, phù mặt hoặc họng, phát ban phồng rộp, co giật, giảm lượng nước tiểu hoặc rối loạn ý thức.
Phải điều chỉnh liều ở người suy thận. Các trường hợp suy thận cấp đã xảy ra khi người có bệnh thận dùng liều cao hơn mức phù hợp với chức năng thận.
Đáp ứng của người suy giảm miễn dịch hoặc bị zona phức tạp cần được theo dõi sát. Zona lan tỏa, tổn thương nội tạng, bệnh thần kinh vận động, viêm não hoặc biến chứng mạch máu não thường cần thuốc kháng virus đường tĩnh mạch thay vì chỉ điều trị bằng famciclovir uống.
Famciclovir không ngăn hoàn toàn sự thải virus hoặc lây truyền herpes sinh dục. Người bệnh cần tránh quan hệ khi có tổn thương hoặc triệu chứng báo trước và áp dụng tình dục an toàn.
Cần cân nhắc khả năng kháng penciclovir khi tổn thương không đáp ứng hoặc virus tiếp tục được phát hiện trong quá trình điều trị.
Kinh nghiệm về quá liều famciclovir còn hạn chế. Xử trí chủ yếu là điều trị triệu chứng và hỗ trợ. Suy thận cấp đã được báo cáo ở người có bệnh thận khi liều không được giảm phù hợp.
Penciclovir có thể được loại bỏ bằng thẩm tách máu; SmPC ghi nồng độ huyết tương giảm khoảng 75% sau 4 giờ thẩm tách. Khi nghi ngờ quá liều, cần đến cơ sở cấp cứu ngay và không tự gây nôn.
Nhãn DailyMed yêu cầu bảo quản ở nhiệt độ phòng 20–25°C. SmPC của Famvir 500 mg yêu cầu không bảo quản trên 25°C và giữ thuốc trong bao bì gốc để tránh ẩm. Luôn ưu tiên điều kiện bảo quản trên bao bì sản phẩm thực tế và để thuốc ngoài tầm nhìn, tầm với của trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Hiệu quả của famciclovir chưa được xác lập ở trẻ em. Nhãn DailyMed không khuyến nghị dùng cho trẻ sơ sinh và ghi nhận dữ liệu thử nghiệm không đủ để xác lập hiệu quả ở các nhóm trẻ được nghiên cứu. SmPC tại Anh cho biết độ an toàn và hiệu quả ở người dưới 18 tuổi chưa được xác lập. Không tự tính liều hoặc dùng viên của người lớn cho trẻ.
Không cần điều chỉnh liều chỉ dựa trên tuổi nếu chức năng thận bình thường. Tuy nhiên, người cao tuổi thường có độ thanh thải penciclovir thấp hơn và nguy cơ giảm chức năng thận hoặc dùng nhiều thuốc đồng thời cao hơn. Lú lẫn, buồn ngủ và ảo giác cũng được báo cáo, trong đó lú lẫn xảy ra chủ yếu ở người cao tuổi.
Dữ liệu cảnh giác dược được trình bày trong nhãn Hoa Kỳ chưa xác định mối liên quan giữa famciclovir và nguy cơ dị tật lớn, sẩy thai hoặc kết cục thai kỳ bất lợi. Tuy nhiên, SmPC tại Anh cho biết dữ liệu còn hạn chế, với dưới 300 kết cục thai kỳ được ghi nhận, và khuyến nghị chỉ sử dụng khi lợi ích dự kiến vượt trội nguy cơ tiềm ẩn.
Trong hướng dẫn herpes sinh dục khi mang thai, CDC khuyến nghị acyclovir hoặc valacyclovir cho điều trị ức chế từ tuần thai 36, không liệt kê famciclovir trong phác đồ này. Phụ nữ mang thai không tự sử dụng famciclovir.
Chưa có dữ liệu công bố về nồng độ famciclovir hoặc penciclovir trong sữa mẹ, tác động lên trẻ bú mẹ hoặc khả năng tiết sữa. Penciclovir được tìm thấy trong sữa ở động vật.
LactMed khuyến nghị có thể ưu tiên thuốc khác do thiếu kinh nghiệm sử dụng trong thời kỳ cho con bú, đặc biệt khi trẻ là trẻ sơ sinh hoặc sinh non; acyclovir và valacyclovir được liệt kê là lựa chọn thay thế cần cân nhắc. Quyết định dùng thuốc hoặc tiếp tục cho bú phải do bác sĩ đánh giá.
Không cần điều chỉnh liều thường quy ở người suy gan nhẹ hoặc vừa theo nhãn thuốc. Tuy nhiên, nồng độ đỉnh của penciclovir có thể thấp hơn và thời gian đạt đỉnh kéo dài.
Dược động học chưa được đánh giá ở người suy gan nặng. Việc chuyển famciclovir thành penciclovir có thể giảm, dẫn đến nồng độ thuốc có hoạt tính thấp hơn và giảm hiệu quả điều trị.
Phải điều chỉnh liều famciclovir theo độ thanh thải creatinin và theo từng chỉ định. Khi chức năng thận giảm, độ thanh thải penciclovir giảm tuyến tính và thời gian bán thải tăng. Ví dụ, đối với zona với liều chuẩn 500 mg mỗi 8 giờ, nhãn Hoa Kỳ giảm tần suất xuống 500 mg mỗi 12 giờ khi độ thanh thải creatinin 40–59 ml/phút, 500 mg mỗi 24 giờ khi 20–39 ml/phút và 250 mg mỗi 24 giờ khi dưới 20 ml/phút.
Người thẩm tách máu thường dùng liều đã điều chỉnh sau buổi lọc vì thẩm tách loại bỏ đáng kể penciclovir. Không tự tính liều dựa trên kết quả creatinin hoặc eGFR.
Chưa có nghiên cứu chuyên biệt về ảnh hưởng của famciclovir lên khả năng lái xe và vận hành máy. Người xuất hiện chóng mặt, buồn ngủ, lú lẫn hoặc rối loạn thần kinh trung ương trong thời gian dùng thuốc không nên lái xe hoặc vận hành máy móc.
Tương tác thuốc của Famciclovir
Probenecid có thể làm tăng nồng độ penciclovir do cạnh tranh thải trừ qua thận; cần theo dõi dấu hiệu độc tính, đặc biệt ở người suy thận.
Raloxifene ức chế mạnh aldehyde oxidase trong nghiên cứu in vitro và có thể làm giảm quá trình chuyển famciclovir thành penciclovir, từ đó ảnh hưởng hiệu quả kháng virus; mức độ tương tác trên lâm sàng chưa được xác định đầy đủ.
Các nghiên cứu trên nhãn không ghi nhận tương tác dược động học có ý nghĩa lâm sàng với digoxin, zidovudine, emtricitabine, allopurinol, cimetidine, theophylline, promethazine hoặc thuốc kháng acid được khảo sát. Tuy nhiên, danh sách này không loại trừ mọi tương tác có thể xảy ra.
Thắc mắc về hoạt chất Famciclovir
Famciclovir được dùng cho một số bệnh do virus herpes, gồm zona, herpes môi tái phát, herpes sinh dục và một số đợt herpes tái phát ở người nhiễm HIV. Chỉ định cụ thể khác nhau giữa nhãn Hoa Kỳ, Anh và hướng dẫn chuyên môn. Bác sĩ cần xác định nguyên nhân, vị trí tổn thương, tình trạng miễn dịch và chức năng thận trước khi kê đơn.
Không. Thuốc có thể làm giảm triệu chứng, rút ngắn đợt bệnh hoặc giảm tái phát trong thời gian điều trị, nhưng không loại bỏ virus herpes đang tiềm ẩn trong cơ thể. Sau khi ngừng điều trị ức chế, thuốc cũng không làm thay đổi lâu dài nguy cơ hoặc mức độ tái phát.
Có thể uống famciclovir cùng hoặc không cùng thức ăn. Thức ăn có thể làm chậm và giảm nồng độ đỉnh nhưng không làm thay đổi đáng kể tổng mức hấp thu penciclovir. Nên dùng thuốc theo thời điểm ổn định và đúng hướng dẫn trên đơn.
Với herpes môi hoặc herpes sinh dục tái phát, thuốc nên được bắt đầu ngay khi có ngứa, châm chích, nóng rát, đau hoặc tổn thương mới xuất hiện. Với zona, điều trị nên khởi đầu càng sớm càng tốt; CDC cho biết hiệu quả cao nhất khi điều trị trong vòng 72 giờ từ lúc xuất hiện triệu chứng. Không tự giữ thuốc để điều trị những tổn thương chưa được chẩn đoán.
Có thể. Điều trị kháng virus không loại bỏ hoàn toàn sự thải virus và không bảo đảm ngăn lây truyền. Người bị herpes sinh dục nên tránh quan hệ khi có tổn thương hoặc triệu chứng báo trước, thông báo cho bạn tình và áp dụng biện pháp tình dục an toàn.

