Penciclovir là thuốc kháng virus thuộc nhóm chất tương tự deoxynucleoside, chủ yếu được bào chế dưới dạng kem bôi 1% để điều trị herpes môi tái phát. Trong tế bào nhiễm herpes simplex virus, penciclovir được chuyển thành penciclovir triphosphate, chất có khả năng ức chế DNA polymerase của virus và hạn chế quá trình nhân lên của HSV. Nhãn thuốc Hoa Kỳ chỉ định kem penciclovir cho người lớn và trẻ từ 12 tuổi, bôi khoảng mỗi 2 giờ trong thời gian thức, liên tục 4 ngày và bắt đầu càng sớm càng tốt khi xuất hiện cảm giác ngứa ran, đỏ, ngứa hoặc tổn thương. Thuốc không loại bỏ virus khỏi cơ thể và lợi ích trung bình trong thử nghiệm là rút ngắn thời gian tổn thương cùng đau khoảng nửa ngày so với kem nền. Không bôi thuốc vào mắt, trong miệng, mũi, bộ phận sinh dục hoặc các niêm mạc khác. [1][2][4][5]
Nội dung chính
- Penciclovir là thuốc kháng virus dùng tại chỗ, thường được bôi lên tổn thương herpes môi.
- Hoạt chất liên quan đến mụn rộp môi do herpes simplex, đặc biệt khi dùng sớm theo hướng dẫn.
- Cần dùng đúng cách, tránh để thuốc vào mắt và không dùng chung vật dụng bôi thuốc.
- Có thể gây châm chích, rát, tê hoặc kích ứng nhẹ tại vùng bôi.
- Báo bác sĩ/dược sĩ nếu tổn thương gần mắt, lan rộng, tái phát thường xuyên, suy giảm miễn dịch hoặc thai kỳ.
Hoạt chất Penciclovir là gì?
Penciclovir là thuốc kháng virus dạng tương tự guanosine. Dạng kem 1% được sử dụng tại chỗ để điều trị herpes môi tái phát bằng cách tạo penciclovir triphosphate trong tế bào nhiễm virus, từ đó ức chế DNA polymerase của HSV và hạn chế virus nhân lên. [1][2]
Penciclovir
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Penciclovir |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Penciclovir |
| Tên IUPAC | 2-amino-9-[4-hydroxy-3-(hydroxymethyl)butyl]-1H-purin-6-one |
| Tên hóa học khác | 2-Amino-1,9-dihydro-9-[4-hydroxy-3-(hydroxymethyl)butyl]-6H-purin-6-one | 9-(4-Hydroxy-3-(hydroxymethyl)butyl)guanine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tên hóa học được ghi trong nhãn FDA: 9-[4-hydroxy-3-(hydroxymethyl)butyl] guanine. Penciclovir đôi khi được viết tắt là PCV trong tài liệu nghiên cứu, nhưng không nên nhầm với penciclovir triphosphate là dạng hoạt động nội bào. [1] |
| Tên viết tắt | PCV |
| Tên Latinh / tên dược điển | Penciclovirum |
| Tên USAN | penciclovir |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 39809-25-1 |
|---|---|
| UNII | 359HUE8FJC |
| PubChem CID | 135398748 |
| RxNorm CUI | 59839 |
Dược động học của Penciclovir
Sau khi bôi ngoài da, mức hấp thu penciclovir vào tuần hoàn rất thấp. Trong nghiên cứu trên người tình nguyện, penciclovir không định lượng được trong huyết tương hoặc nước tiểu sau khi dùng liều 180 mg/ngày trên da trầy xước và được băng kín, tương đương khoảng 67 lần liều lâm sàng ước tính. Vì phơi nhiễm toàn thân không đáng kể, các thông số dược động học huyết tương thông thường của kem penciclovir chưa được xác lập đầy đủ. [1][2]
Giai đoạn I: Hấp thu
Penciclovir bôi ngoài da được hấp thu toàn thân ở mức tối thiểu. Nồng độ thuốc không được phát hiện trong huyết tương hoặc nước tiểu của 12 người tình nguyện nam sau khi bôi một lần hoặc lặp lại kem 1% với tổng liều 180 mg penciclovir mỗi ngày. [1]
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng toàn thân tuyệt đối của penciclovir sau khi bôi kem 1%. Các nghiên cứu trong nhãn cho thấy hấp thu toàn thân rất thấp và nồng độ thuốc không định lượng được trong huyết tương ở điều kiện thử nghiệm liều cao. [1][2] |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thể tích phân bố, tỷ lệ gắn protein và phân bố mô sau khi bôi kem penciclovir 1%. Trong tế bào nhiễm HSV, dạng hoạt động penciclovir triphosphate được tạo thành và lưu giữ lâu hơn đáng kể so với trong tế bào không nhiễm. [1][2]
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Trong tế bào nhiễm HSV-1 hoặc HSV-2, thymidine kinase của virus chuyển penciclovir thành dạng monophosphate. Các kinase của tế bào tiếp tục phosphoryl hóa thuốc thành penciclovir triphosphate có hoạt tính. Đây là quá trình hoạt hóa nội bào; dữ liệu chuyển hóa toàn thân sau khi bôi ngoài da. [1]
Giai đoạn IV: Thải trừ
Penciclovir không định lượng được trong nước tiểu ở nghiên cứu bôi ngoài da liều cao. Tỷ lệ thải trừ qua thận, phân và các đường khác sau khi dùng kem 1% theo liều điều trị. [1][2]
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải toàn thân sau khi bôi kem penciclovir 1%. Trong nghiên cứu tế bào, penciclovir triphosphate có thời gian bán thải nội bào khoảng 10 giờ ở tế bào nhiễm HSV-1 và 20 giờ ở tế bào nhiễm HSV-2. SmPC Ireland ghi khoảng 9 giờ ở tế bào nhiễm varicella-zoster virus; ý nghĩa lâm sàng của các thông số nội bào này chưa được xác định đầy đủ. [1][2] |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | . |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
- Ngay cả khi bôi liều cao trên da bị trầy xước và được băng kín, penciclovir vẫn không định lượng được trong huyết tương hoặc nước tiểu. [1][2]
- Hấp thu toàn thân sau khi bôi ở người dưới 18 tuổi chưa được đánh giá trong nhãn FDA. [1]
- Ảnh hưởng của diện tích tổn thương lớn, hàng rào da suy giảm nghiêm trọng, suy gan, suy thận hoặc dùng kéo dài hơn 4 ngày.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Penciclovir
- Nhóm điều trị: thuốc kháng virus dùng ngoài da.
- Phân nhóm hóa dược: dẫn xuất guanine không vòng, tương tự deoxynucleoside.
- Đích tác dụng: DNA polymerase của HSV.
- Mã ATC: D06BB06.
- Hoạt tính được ghi nhận trong nghiên cứu: HSV-1, HSV-2 và varicella-zoster virus; chỉ định lâm sàng của kem 1% trong các nhãn đối chiếu chỉ giới hạn ở herpes môi. [1][2][3]
Phần III: Cơ chế tác dụng
Penciclovir ban đầu chưa ở dạng hoạt động. Trong tế bào nhiễm herpes simplex virus, thymidine kinase do virus tạo ra phosphoryl hóa thuốc thành penciclovir monophosphate; kinase của tế bào tiếp tục tạo penciclovir triphosphate. Chất chuyển hóa này cạnh tranh với deoxyguanosine triphosphate tại DNA polymerase của HSV, làm giảm tổng hợp DNA và hạn chế sự nhân lên của virus. Nồng độ dạng triphosphate trong tế bào không nhiễm rất thấp, góp phần tạo tính chọn lọc. [1][2]
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Penciclovir có hoạt tính trong nuôi cấy tế bào đối với HSV-1 và HSV-2. Các thử nghiệm ngẫu nhiên trên người khỏe mạnh có herpes môi tái phát cho thấy kem penciclovir làm rút ngắn thời gian tổn thương và đau ở mức khiêm tốn so với kem nền. Nhãn FDA ghi thời gian tổn thương trung bình khoảng 4,5 ngày so với 5 ngày và thời gian đau giảm khoảng nửa ngày. Phân tích gộp hai thử nghiệm báo cáo tổn thương điển hình biến mất nhanh hơn 31% và đau hết nhanh hơn 28%, nhưng các tỷ lệ này không đồng nghĩa mọi người bệnh đều cải thiện tương ứng. [1][4][5]
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Penciclovir
Theo nhãn FDA, kem penciclovir 1% được chỉ định điều trị herpes môi tái phát, còn gọi là mụn rộp môi hoặc cold sores, ở người lớn và trẻ từ 12 tuổi. SmPC Ireland ghi chỉ định cho người lớn, người cao tuổi và trẻ trên 12 tuổi. [1][2]
Thuốc không được các nhãn này phê duyệt để điều trị herpes sinh dục, herpes mắt, zona, thủy đậu, nhiễm HSV lan tỏa hoặc nhiễm virus ở niêm mạc.
Penciclovir có hoạt tính in vitro và in vivo đối với varicella-zoster virus, đồng thời đã được nghiên cứu trong một số nhiễm herpes khác. Tuy nhiên, hoạt tính trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với chỉ định được phê duyệt. Dữ liệu hiện hành để khuyến nghị kem penciclovir 1% cho zona, herpes sinh dục, herpes mắt hoặc nhiễm HSV ở người suy giảm miễn dịch. [1][2]
Liều dùng và cách sử dụng
Liều theo nhãn tham chiếu, không phải liều cá nhân hóa:
- Người lớn và đối tượng đủ tuổi theo nhãn: bôi một lớp kem đủ che phủ vùng herpes môi khoảng mỗi 2 giờ trong thời gian thức.
- Thời gian điều trị: 4 ngày.
- Bắt đầu càng sớm càng tốt, từ giai đoạn báo trước như ngứa ran, đỏ, ngứa hoặc nổi gồ, hoặc ngay khi tổn thương xuất hiện.
- Nhãn FDA áp dụng cho trẻ từ 12 tuổi; SmPC Ireland ghi trẻ trên 12 tuổi. [1][2]
Không tự bôi thường xuyên hơn, kéo dài thời gian hoặc dùng cho vị trí khác khi chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
- Rửa tay trước khi bôi; làm sạch và lau khô vùng tổn thương.
- Dùng ngón tay sạch hoặc dụng cụ bôi dùng một lần để thoa lượng kem vừa đủ che phủ vùng bị herpes.
- Rửa tay bằng xà phòng và nước sau khi bôi.
- Chỉ bôi trên môi và vùng da quanh miệng hoặc trên mặt.
- Không bôi vào mắt, gần mắt, trong miệng, trong mũi, trên bộ phận sinh dục hoặc niêm mạc.
- Không dùng chung thuốc với người khác.
- Hoàn thành đủ liệu trình theo chỉ định, ngay cả khi triệu chứng giảm sớm.
- Nếu tổn thương nặng hơn, không cải thiện hoặc có biểu hiện nhiễm khuẩn thứ phát, cần được nhân viên y tế đánh giá. [1][2]
Kem penciclovir thường không yêu cầu xét nghiệm máu định kỳ do mức hấp thu toàn thân rất thấp. Cần theo dõi:
- Tình trạng lành tổn thương và thời gian đau.
- Nóng rát, đau, giảm cảm giác, phát ban hoặc phù tại vị trí bôi.
- Mày đay, sưng môi, miệng hoặc họng và các dấu hiệu quá mẫn.
- Tổn thương lan rộng, chảy mủ, đau tăng hoặc không cải thiện, vì có thể cần đánh giá nhiễm khuẩn thứ phát hoặc chẩn đoán khác.
- Người suy giảm miễn dịch nặng cần được bác sĩ đánh giá xem có cần thuốc kháng virus toàn thân hay không. [1][2]
Cảnh báo và lưu ý về Penciclovir
- Nhãn FDA: quá mẫn đã biết với penciclovir hoặc bất kỳ thành phần nào của sản phẩm.
- SmPC Ireland: quá mẫn với penciclovir, famciclovir hoặc bất kỳ tá dược nào của kem. [1][2]
Người từng có phản ứng dị ứng với famciclovir cần báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng penciclovir.
Các phản ứng được ghi nhận gồm:
- Nóng rát tại vị trí bôi.
- Đau da hoặc khó chịu tại chỗ.
- Giảm cảm giác hoặc cảm giác tê tại vị trí bôi.
- Phản ứng tại chỗ, phát ban đỏ và thay đổi vị giác, với tỷ lệ thấp trong thử nghiệm.
- Ngứa, phù tại chỗ, dị cảm, đổi màu da hoặc tình trạng tổn thương nặng hơn đã được báo cáo sau lưu hành.
Trong hai thử nghiệm đối chứng, ít nhất một phản ứng da tại chỗ được ghi nhận ở khoảng 3% người dùng penciclovir và 4% người dùng kem nền. [1][2]
Phản ứng nghiêm trọng hiếm gặp nhưng có thể gồm quá mẫn, mày đay, viêm da dị ứng, phồng rộp, phù da và phù miệng hoặc họng. Tần suất chính xác của các phản ứng sau lưu hành chưa thể ước tính. Ngừng sử dụng và tìm trợ giúp y tế khẩn cấp khi có khó thở, sưng mặt, môi, lưỡi hoặc họng, hoặc phát ban lan rộng. [1][2]
- Chỉ dùng ngoài da cho herpes môi trên môi và mặt.
- Tránh tuyệt đối vùng mắt và niêm mạc.
- Không dùng cho herpes sinh dục hoặc herpes mắt.
- Hiệu quả ở người suy giảm miễn dịch chưa được xác lập trong nhãn FDA; người suy giảm miễn dịch nặng nên được đánh giá về nhu cầu điều trị toàn thân.
- Tổn thương không cải thiện hoặc nặng hơn cần được kiểm tra nhiễm khuẩn thứ phát.
- Cetostearyl alcohol có thể gây viêm da tiếp xúc.
- Propylene glycol trong một số công thức có thể gây kích ứng da.
- Penciclovir không loại bỏ HSV khỏi cơ thể và không bảo đảm ngăn lây truyền virus. [1][2]
Do penciclovir hấp thu kém qua đường uống, phản ứng toàn thân đáng kể sau khi vô tình nuốt kem được đánh giá là ít khả năng xảy ra. SmPC Ireland cho biết có thể xuất hiện kích ứng trong miệng và không có điều trị giải độc đặc hiệu. [1][2]
Khi bôi quá nhiều, thuốc dính vào mắt, trẻ nuốt phải hoặc xuất hiện triệu chứng bất thường, cần rửa sạch vùng tiếp xúc và liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc. Không tự gây nôn.
Điều kiện bảo quản khác nhau theo sản phẩm:
- Denavir theo nhãn Hoa Kỳ: bảo quản ở 20–25°C.
- Vectavir theo SmPC Ireland: bảo quản ở nhiệt độ không quá 30°C và không để đông lạnh.
- Đóng kín nắp và để ngoài tầm nhìn, tầm với của trẻ em.
- Luôn tuân thủ nhiệt độ và hạn dùng ghi trực tiếp trên bao bì sản phẩm đang sử dụng. [1][2]
Đối tượng đặc biệt
Nhãn FDA chỉ định kem penciclovir 1% cho trẻ từ 12 tuổi trở lên. Nghiên cứu nhãn mở không đối chứng trên 102 trẻ 12–17 tuổi ghi nhận tần suất phản ứng bất lợi nhìn chung tương tự người lớn. An toàn và hiệu quả ở trẻ dưới 12 tuổi chưa được xác lập. SmPC Ireland dùng cách diễn đạt “trẻ trên 12 tuổi”, tạo khác biệt nhỏ về ngưỡng tuổi; cần tuân theo nhãn của sản phẩm cụ thể. [1][2]
Trong dữ liệu nhãn FDA, 74 người từ 65 tuổi trở lên có hồ sơ phản ứng bất lợi tương tự người trẻ hơn. SmPC Ireland không yêu cầu chế độ liều riêng cho người cao tuổi. Tuy nhiên, tổn thương không điển hình, suy giảm miễn dịch hoặc dùng nhiều thuốc vẫn cần được bác sĩ đánh giá. [1][2]
Nhãn FDA cho biết penciclovir không được hấp thu toàn thân ở mức đo được sau khi bôi và việc người mẹ sử dụng không được dự kiến gây phơi nhiễm thuốc cho thai. SmPC Ireland thận trọng hơn: dữ liệu an toàn ở thai kỳ chưa đầy đủ và chỉ nên dùng theo lời khuyên của bác sĩ khi lợi ích tiềm năng được đánh giá cao hơn nguy cơ. [1][2]
Phụ nữ đang mang thai hoặc dự định mang thai không nên tự dùng thuốc cho tổn thương chưa được chẩn đoán.
Nhãn FDA nhận định do thuốc không hấp thu toàn thân ở người mẹ sau khi bôi, trẻ bú mẹ không được dự kiến phơi nhiễm penciclovir. SmPC Ireland cho biết chưa có thông tin về việc penciclovir bài tiết vào sữa người và khuyến nghị chỉ sử dụng theo tư vấn của bác sĩ khi lợi ích vượt nguy cơ. [1][2]
Không để trẻ tiếp xúc trực tiếp với vùng da vừa bôi thuốc.
Các nhãn đối chiếu không đưa ra chế độ hiệu chỉnh liều riêng cho người suy gan vì phơi nhiễm toàn thân sau khi bôi rất thấp. Dữ liệu chuyên biệt ở người suy gan trung bình hoặc nặng. [1][2]
Các nhãn đối chiếu không đưa ra chế độ hiệu chỉnh liều riêng cho người suy thận sau khi bôi kem penciclovir 1%. Dữ liệu chuyên biệt ở người suy thận nặng hoặc đang lọc máu. [1][2]
SmPC Ireland ghi kem penciclovir không ảnh hưởng đến khả năng lái xe hoặc vận hành máy móc. Nếu xuất hiện phản ứng dị ứng, khó chịu đáng kể hoặc triệu chứng khác ảnh hưởng sự tập trung, người bệnh nên ngừng hoạt động và được đánh giá y tế. [2]
Tương tác thuốc của Penciclovir
Chưa có nghiên cứu tương tác thuốc chuyên biệt với Denavir. Do penciclovir hấp thu toàn thân rất ít, tương tác toàn thân được đánh giá là khó xảy ra. Kinh nghiệm thử nghiệm với Vectavir không xác định tương tác khi dùng đồng thời với thuốc bôi hoặc thuốc toàn thân. [1][2]
Dữ liệu về việc bôi đồng thời nhiều sản phẩm trên cùng tổn thương, bao gồm mỹ phẩm, thuốc sát khuẩn hoặc thuốc bôi khác. Không tự phối hợp tại cùng vị trí khi chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Thắc mắc về hoạt chất Penciclovir
Kem penciclovir 1% được chỉ định theo các nhãn đối chiếu để điều trị herpes môi tái phát trên môi và vùng da mặt. Thuốc không được các nhãn này phê duyệt cho herpes mắt, herpes sinh dục, zona, thủy đậu hoặc nhiễm HSV lan tỏa. [1][2]
Không. Penciclovir là hoạt chất kháng virus được dùng trực tiếp trong kem bôi. Famciclovir là tiền dược đường uống, được chuyển hóa trong cơ thể thành penciclovir. Liều, đường dùng, chỉ định và nguy cơ của hai thuốc khác nhau, vì vậy không được tự thay thế cho nhau. [1][2]
Nên bắt đầu càng sớm càng tốt khi xuất hiện dấu hiệu báo trước như ngứa ran, đỏ, ngứa hoặc nổi gồ, hoặc ngay khi mụn nước xuất hiện. Liều theo nhãn là bôi khoảng mỗi 2 giờ trong thời gian thức, liên tục 4 ngày. [1][2]
Không. Penciclovir hạn chế HSV nhân lên trong đợt herpes môi nhưng không loại bỏ virus tiềm ẩn khỏi cơ thể. Thử nghiệm cho thấy thuốc rút ngắn thời gian tổn thương và đau ở mức khiêm tốn, trung bình khoảng nửa ngày so với kem nền; herpes môi vẫn có thể tái phát. [1][4][5]
An toàn và hiệu quả ở trẻ dưới 12 tuổi chưa được xác lập. Nhãn FDA cho phép sử dụng từ 12 tuổi, trong khi SmPC Ireland ghi trên 12 tuổi. Phụ nữ mang thai chỉ nên sử dụng sau khi được bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá, dù hấp thu toàn thân từ kem rất thấp. [1][2]

