Acyclovir, còn được viết theo INN là aciclovir, là thuốc kháng virus nhóm tương tự nucleosid, có hoạt tính trên herpes simplex virus type 1, type 2 và varicella-zoster virus. Nhãn thuốc DailyMed mô tả acyclovir là “synthetic nucleoside analogue” dùng đường uống, tiêm tĩnh mạch, bôi ngoài da hoặc tra mắt tùy chế phẩm. Thuốc được dùng trong một số nhiễm herpes như herpes sinh dục, zona, thủy đậu, herpes ở người suy giảm miễn dịch, viêm não herpes simplex và viêm giác mạc herpes theo từng dạng dùng cụ thể. Acyclovir không chữa khỏi hoàn toàn nhiễm herpes và không bảo đảm ngăn lây truyền virus cho người khác. Bài viết chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nội dung chính
- Acyclovir là gì?: Thuốc kháng virus herpes, thuộc nhóm tương tự nucleosid/purine nucleoside analogue.
- Tác dụng chính?: Ức chế sao chép DNA virus thông qua hoạt hóa bởi thymidine kinase của virus và ức chế DNA polymerase virus.
- Dùng cho bệnh gì?: Tùy dạng dùng: herpes sinh dục, zona, thủy đậu, herpes ở người suy giảm miễn dịch, viêm não herpes simplex, herpes sơ sinh, viêm giác mạc herpes và herpes môi tái phát.
- Có tự dùng được không?: Không nên tự ý dùng. Cần dùng theo chỉ định, hướng dẫn và theo dõi của bác sĩ/dược sĩ.
- Lưu ý quan trọng?: Cần thận trọng ở người suy thận, người cao tuổi, mất nước, dùng thuốc độc thận; thuốc tiêm phải truyền tĩnh mạch chậm và đủ bù dịch.
Hoạt chất Acyclovir là gì?
Acyclovir là thuốc kháng virus herpes. Sau khi được enzyme thymidine kinase của HSV/VZV hoạt hóa thành dạng monophosphate, thuốc tiếp tục được chuyển thành dạng triphosphate; dạng này ức chế DNA polymerase của virus, gắn vào chuỗi DNA virus và làm kết thúc kéo dài chuỗi DNA.
Acyclovir
INN Aciclovir là cách viết INN/WHO; Acyclovir là cách viết thường dùng tại Hoa Kỳ và trên nhiều nhãn thuốc. WHO ATC/DDD Index dùng tên “aciclovir”.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Acyclovir |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Aciclovir là cách viết INN/WHO; Acyclovir là cách viết thường dùng tại Hoa Kỳ và trên nhiều nhãn thuốc. WHO ATC/DDD Index dùng tên “aciclovir”. |
| Tên IUPAC | 2-amino-9-(2-hydroxyethoxymethyl)-1H-purin-6-one |
| Tên hóa học khác | 9-[(2-Hydroxyethoxy)methyl]guanine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Aciclovir; acycloguanosine; acyclovir sodium đối với dạng muối natri dùng tiêm; tên hóa học trong nhãn DailyMed: 6H-Purin-6-one, 2-amino-1,9-dihydro-9-[(2-hydroxyethoxy)methyl]-. |
| Tên viết tắt | ACV |
| Tên Latinh / tên dược điển | Aciclovirum |
| Tên USAN | acyclovir |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 59277-89-3 |
|---|---|
| UNII | X4HES1O11F |
| PubChem CID | 135398513 |
| RxNorm CUI | 281 |
| Công thức phân tử | C8H11N5O3 |
Dược động học của Acyclovir
Dược động học đường uống của acyclovir đã được đánh giá ở người khỏe mạnh và bệnh nhân suy giảm miễn dịch nhiễm HSV hoặc VZV. Nhãn DailyMed ghi sinh khả dụng trung bình đường uống 10–20%, gắn protein huyết tương 9–33% và thời gian bán thải huyết tương 2,5–3,3 giờ ở người lớn có chức năng thận phù hợp.
Giai đoạn I: Hấp thu
Đường uống hấp thu không hoàn toàn; nồng độ trong huyết tương tăng ít hơn tỷ lệ thuận với liều khi tăng liều. Viên acyclovir có thể dùng cùng hoặc không cùng thức ăn theo nhãn DailyMed.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng trung bình đường uống khoảng 10–20% và giảm khi tăng liều; thức ăn không ảnh hưởng đáng kể đến hấp thu của viên acyclovir trong dữ liệu nhãn thuốc. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Tỷ lệ gắn protein huyết tương khoảng 9–33%. Dữ liệu phân bố chi tiết theo mô trong người.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Chất chuyển hóa niệu được biết đến trong nhãn DailyMed là 9-[(carboxymethoxy)methyl]guanine.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Acyclovir thải trừ chủ yếu liên quan đến chức năng thận; nhãn thuốc nêu thời gian bán thải và độ thanh thải toàn thân phụ thuộc chức năng thận, cần chỉnh liều ở người suy thận.
| CL · Độ thanh thải toàn phần | . Nhãn DailyMed cho biết tổng độ thanh thải phụ thuộc chức năng thận nhưng không cung cấp một giá trị thanh thải chung áp dụng cho mọi bệnh nhân. |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Thời gian bán thải huyết tương ở người lớn theo nhãn đường uống: 2,5–3,3 giờ. Ở bệnh nhân thẩm tách máu, thời gian bán thải trung bình trong khi thẩm tách khoảng 5 giờ và nồng độ huyết tương giảm khoảng 60% sau 6 giờ thẩm tách.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Acyclovir
Thuốc kháng virus tác động trực tiếp, nhóm nucleoside/nucleotide excluding reverse transcriptase inhibitors trong ATC J05AB; với dạng dùng ngoài da thuộc nhóm D06BB và dạng dùng mắt thuộc nhóm S01AD.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Acyclovir có tính chọn lọc vì có ái lực với thymidine kinase do HSV và VZV mã hóa. Enzyme virus chuyển acyclovir thành acyclovir monophosphate; các enzyme tế bào chuyển tiếp thành diphosphate và triphosphate. Acyclovir triphosphate ức chế cạnh tranh DNA polymerase virus, được gắn vào DNA virus đang kéo dài và gây kết thúc chuỗi.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Acyclovir có hoạt tính ức chế in vitro và in vivo trên HSV-1, HSV-2 và VZV. Nhãn DailyMed cũng lưu ý mối liên hệ định lượng giữa độ nhạy in vitro của virus và đáp ứng lâm sàng ở người chưa được thiết lập đầy đủ, và xét nghiệm độ nhạy virus chưa được chuẩn hóa. Kháng thuốc có thể liên quan đến thay đổi thymidine kinase hoặc DNA polymerase của virus, đặc biệt cần nghĩ đến ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch đáp ứng kém.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Acyclovir
Các chỉ định phụ thuộc dạng dùng và nhãn thuốc cụ thể:
- Đường uống: herpes zoster cấp, herpes sinh dục đợt đầu và quản lý đợt tái phát, thủy đậu.
- Đường tiêm tĩnh mạch: HSV niêm mạc-da ở người suy giảm miễn dịch, herpes sinh dục đợt đầu nặng, viêm não herpes simplex, HSV sơ sinh/nhũ nhi, VZV ở người suy giảm miễn dịch.
- Kem 5%: herpes môi tái phát ở người lớn và thiếu niên ≥ 12 tuổi có miễn dịch bình thường.
- Thuốc mỡ tra mắt 3%: viêm giác mạc herpes cấp dạng loét đuôi gai do HSV-1 hoặc HSV-2.
Acyclovir có thể được kê trong một số bối cảnh ngoài chỉ định hoặc theo hướng dẫn chuyên khoa, ví dụ các phác đồ HSV ở bệnh nhân HIV hoặc bệnh cảnh HSV nặng cần nhập viện; CDC nêu acyclovir tĩnh mạch cho bệnh HSV nặng hoặc biến chứng cần nhập viện như bệnh lan tỏa, viêm phổi, viêm gan hoặc biến chứng thần kinh. Mọi sử dụng ngoài chỉ định phải do bác sĩ quyết định dựa trên chẩn đoán, mức độ bệnh, chức năng thận và nguy cơ của từng người bệnh.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ là thông tin tham khảo từ nhãn thuốc, không thay thế đơn thuốc. Người bệnh không tự áp dụng, không tự tăng/giảm liều và không tự ngừng thuốc.
| Tình huống/dạng dùng | Liều tham khảo từ nhãn |
|---|---|
| Zona cấp, đường uống | 800 mg mỗi 4 giờ, ngày 5 lần, trong 7–10 ngày. |
| Herpes sinh dục đợt đầu, đường uống | 200 mg mỗi 4 giờ, ngày 5 lần, trong 10 ngày. |
| Điều trị ức chế herpes sinh dục tái phát, đường uống | 400 mg x 2 lần/ngày trong tối đa 12 tháng, sau đó đánh giá lại. |
| Thủy đậu ở trẻ ≥ 2 tuổi | 20 mg/kg/lần, uống 4 lần/ngày trong 5 ngày; trẻ > 40 kg dùng liều người lớn theo nhãn. |
| Kem 5% herpes môi tái phát | Bôi 5 lần/ngày trong 4 ngày, khởi trị sớm khi có triệu chứng. |
| Thuốc mỡ tra mắt 3% | Tra dải thuốc 1 cm ở túi kết mạc dưới 5 lần/ngày đến khi lành, sau đó 3 lần/ngày thêm 7 ngày theo nhãn AVACLYR. |
| Tiêm tĩnh mạch HSV ở người suy giảm miễn dịch | Người lớn/thanh thiếu niên ≥ 12 tuổi: 5 mg/kg truyền trong 1 giờ, mỗi 8 giờ trong 7 ngày theo nhãn. |
| Viêm não herpes simplex, tiêm tĩnh mạch | Người lớn/thanh thiếu niên ≥ 12 tuổi: 10 mg/kg truyền trong 1 giờ, mỗi 8 giờ trong 10 ngày theo nhãn. |
Dạng uống có thể dùng cùng hoặc không cùng thức ăn. Dạng tiêm chỉ dùng truyền tĩnh mạch, tránh tiêm nhanh/bolus, tránh tiêm bắp hoặc tiêm dưới da; truyền ít nhất 1 giờ và bảo đảm đủ nước để giảm nguy cơ tổn thương ống thận. Kem acyclovir chỉ dùng ngoài da vùng môi/mặt trong herpes môi, không dùng trong mắt, trong miệng, trong mũi hoặc trên tổn thương sinh dục nếu nhãn không cho phép. Thuốc mỡ tra mắt phải tránh nhiễm bẩn đầu tuýp và không đeo kính áp tròng khi có dấu hiệu viêm giác mạc herpes hoặc đang điều trị.
Cần theo dõi đáp ứng triệu chứng, tình trạng tổn thương, dấu hiệu phản ứng dị ứng, phát ban nặng, triệu chứng thần kinh, lượng nước vào/ra và chức năng thận khi dùng đường toàn thân, đặc biệt ở người cao tuổi, suy thận, mất nước hoặc dùng thuốc độc thận. Nhãn tiêm nêu bất thường chức năng thận có thể phụ thuộc tình trạng hydrat hóa, thuốc dùng kèm và tốc độ truyền. Nếu triệu chứng không cải thiện hoặc nặng hơn, cần liên hệ bác sĩ.
Cảnh báo và lưu ý về Acyclovir
Chống chỉ định ở người có tiền sử quá mẫn có ý nghĩa lâm sàng với acyclovir, valacyclovir hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc; nhãn viên uống nêu ví dụ như phản vệ hoặc phản ứng da nghiêm trọng. Dạng tiêm cũng chống chỉ định ở bệnh nhân quá mẫn với acyclovir hoặc valacyclovir.
Tùy dạng dùng, tác dụng không mong muốn có thể gồm buồn nôn/nôn, tiêu chảy, đau đầu, khó chịu, chóng mặt, phản ứng tại vị trí bôi, kích ứng da, khô/nứt môi, nóng rát/châm chích, viêm hoặc viêm tĩnh mạch tại vị trí tiêm, tăng creatinin hoặc BUN thoáng qua. Nhãn viên uống ghi buồn nôn/nôn là biến cố thường gặp trong thử nghiệm herpes sinh dục ngắn hạn; nhãn tiêm ghi viêm/viêm tĩnh mạch tại chỗ khoảng 9% và tăng creatinin hoặc BUN 5–10%.
Các biến cố nghiêm trọng đã được ghi nhận sau lưu hành gồm phản vệ, phù mạch, suy thận, đau thận, rối loạn thần kinh như lú lẫn, ảo giác, co giật, hôn mê, bệnh não; phản ứng da nghiêm trọng như Stevens-Johnson syndrome, toxic epidermal necrolysis, DRESS, AGEP và hồng ban đa dạng. TTP/HUS, có thể gây tử vong, đã được ghi nhận ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch dùng acyclovir. Khi xuất hiện phát ban đau kèm tổn thương niêm mạc, khó thở, phù mặt/môi, lú lẫn, co giật, tiểu ít hoặc dấu hiệu bất thường nghiêm trọng, cần đi khám ngay.
Acyclovir không chữa khỏi herpes và không bảo đảm ngăn lây truyền virus; người bệnh vẫn cần tư vấn về phòng lây nhiễm, đặc biệt trong herpes sinh dục. Cần thận trọng ở người suy thận, người cao tuổi, mất nước, bệnh thần kinh nền, rối loạn điện giải, bệnh gan/thận nặng hoặc thiếu oxy đáng kể; thuốc tiêm phải truyền trong ít nhất 1 giờ và kèm hydrat hóa phù hợp.
Quá liều đường uống đến 20 g đã được báo cáo; các biến cố liên quan quá liều gồm kích động, hôn mê, co giật và lơ mơ. Kết tinh acyclovir trong ống thận có thể xảy ra khi vượt độ tan trong dịch ống thận, dẫn đến tăng BUN/creatinin và suy thận. Trong suy thận cấp kèm vô niệu, thẩm tách máu có thể có lợi cho đến khi chức năng thận phục hồi. Đây là tình huống cấp cứu y tế, không tự xử trí tại nhà.
Viên nén acyclovir: bảo quản 15–25°C, tránh ánh sáng và ẩm theo một nhãn DailyMed. Hỗn dịch uống: bảo quản 15–25°C và tránh ánh sáng theo nhãn DailyMed. Kem 5%: bảo quản ở hoặc dưới 25°C, cho phép dao động 15–30°C theo nhãn DailyMed. Thuốc mỡ tra mắt AVACLYR: bảo quản 15–25°C. Luôn đọc điều kiện bảo quản trên bao bì/tờ hướng dẫn của chế phẩm cụ thể.
Đối tượng đặc biệt
Dạng uống: an toàn và hiệu quả của acyclovir đường uống ở trẻ dưới 2 tuổi chưa được thiết lập theo nhãn DailyMed. Dạng kem 5% được ghi chỉ định cho herpes môi tái phát ở người lớn và thiếu niên từ 12 tuổi trở lên có miễn dịch bình thường; chưa rõ an toàn/hiệu quả ở trẻ dưới 12 tuổi. Dạng tiêm có liều riêng cho trẻ, trẻ sơ sinh và nhũ nhi trong các chỉ định nặng như HSV sơ sinh hoặc viêm não HSV, nhưng phải do bác sĩ chỉ định và theo dõi.
Người cao tuổi có thể có nồng độ acyclovir huyết tương cao hơn do thay đổi chức năng thận theo tuổi; có thể cần giảm liều khi có suy thận. Nhãn đường uống ghi buồn nôn, nôn, chóng mặt, biến cố thận và biến cố thần kinh trung ương như buồn ngủ, ảo giác, lú lẫn, hôn mê được báo cáo thường hơn ở người cao tuổi.
Dữ liệu nhãn thuốc cho biết chưa có nghiên cứu đầy đủ, kiểm soát tốt trên phụ nữ có thai. Sổ đăng ký dịch tễ tiền cứu về sử dụng acyclovir trong thai kỳ từ 1984 đến 1999 theo dõi 749 thai kỳ phơi nhiễm acyclovir toàn thân trong tam cá nguyệt đầu, với tỷ lệ dị tật xấp xỉ dân số chung; tuy nhiên cỡ mẫu không đủ để kết luận chắc chắn về các dị tật ít gặp. Acyclovir chỉ nên dùng trong thai kỳ khi lợi ích tiềm năng biện minh cho nguy cơ tiềm tàng đối với thai.
Nhãn thuốc ghi acyclovir có mặt trong sữa mẹ sau dùng đường uống và cần thận trọng khi dùng cho phụ nữ đang cho con bú. LactMed cập nhật năm 2026 cho biết liều acyclovir trẻ nhận qua sữa chỉ khoảng 1% liều điều trị điển hình cho trẻ và không dự kiến gây tác dụng bất lợi ở trẻ bú mẹ; tuy vậy quyết định dùng thuốc vẫn nên theo tư vấn của bác sĩ/dược sĩ.
. Nhãn tiêm khuyến cáo thận trọng ở người có bất thường thần kinh nền và người có bất thường thận, gan, điện giải nghiêm trọng hoặc thiếu oxy đáng kể.
Ở người có suy gan kèm suy thận hoặc bệnh nặng, cần bác sĩ đánh giá lợi ích-nguy cơ, chức năng thận, tình trạng dịch, điện giải và thuốc dùng kèm trước khi dùng acyclovir, đặc biệt đường tĩnh mạch. Dữ liệu cụ thể cho suy gan đơn độc.
. Do acyclovir đã được báo cáo có thể gây chóng mặt, buồn ngủ, lú lẫn, ảo giác hoặc các triệu chứng thần kinh khác, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc suy thận, người bệnh nên thận trọng khi lái xe/vận hành máy móc nếu có các triệu chứng này.
Tương tác thuốc của Acyclovir
Probenecid dùng cùng acyclovir đường tĩnh mạch làm tăng thời gian bán thải trung bình và AUC của acyclovir, đồng thời giảm thải trừ qua nước tiểu và độ thanh thải thận. Dùng đồng thời thuốc độc thận, mất nước hoặc có bệnh thận từ trước làm tăng nguy cơ suy giảm chức năng thận khi dùng acyclovir, đặc biệt đường tĩnh mạch. Dạng kem bôi ngoài da có hấp thu toàn thân tối thiểu nên tương tác toàn thân ít có khả năng xảy ra theo nhãn DailyMed.
Thắc mắc về hoạt chất Acyclovir
Acyclovir là thuốc kháng virus herpes, thuộc nhóm tương tự nucleosid. Thuốc được hoạt hóa ưu tiên trong tế bào nhiễm HSV/VZV và ức chế DNA polymerase của virus, từ đó làm giảm sao chép DNA virus.
Không. MedlinePlus và nhãn thuốc đều lưu ý acyclovir không chữa khỏi nhiễm herpes và có thể không ngăn lây truyền herpes cho người khác. Người bệnh cần tuân thủ điều trị và tư vấn phòng lây nhiễm theo bác sĩ.
Dạng uống acyclovir được nhãn DailyMed ghi chỉ định điều trị zona cấp, herpes sinh dục đợt đầu/quản lý tái phát và thủy đậu. Liều cụ thể phụ thuộc tuổi, cân nặng, chức năng thận, mức độ bệnh và dạng thuốc, nên cần dùng theo đơn hoặc tư vấn của chuyên gia y tế.
Có thể được bác sĩ cân nhắc khi lợi ích vượt nguy cơ. Dữ liệu thai kỳ không cho phép kết luận an toàn tuyệt đối, dù sổ đăng ký tiền cứu ghi tỷ lệ dị tật xấp xỉ dân số chung. Với cho con bú, LactMed cho biết lượng thuốc vào sữa thấp, nhưng người mẹ vẫn nên hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng.
Có thể có, dù không phải ai cũng gặp. Các biến cố nghiêm trọng được ghi nhận gồm phản vệ, phù mạch, suy thận, co giật, lú lẫn, hôn mê, bệnh não, TTP/HUS ở người suy giảm miễn dịch và phản ứng da nặng như SJS/TEN/DRESS. Cần đi khám ngay nếu có dấu hiệu dị ứng nặng, phát ban nghiêm trọng, rối loạn ý thức, co giật hoặc tiểu ít.

