Bệnh thận do acid uric gồm các tổn thương thận liên quan urat, nổi bật là bệnh thận uric cấp khi acid uric tăng nhanh và kết tinh trong ống thận, thường trong hội chứng ly giải khối u. Người bệnh có thể tiểu ít, buồn nôn, phù, đau hông lưng hoặc rối loạn nhịp do tăng kali và phosphat. Một thể mạn do tinh thể urat ở mô kẽ từng được mô tả ở người tăng acid uric kéo dài và gút hạt tophi, nhưng hiện hiếm hơn và vai trò độc lập của tăng acid uric trong tiến triển bệnh thận mạn vẫn chưa hoàn toàn thống nhất. Chẩn đoán cần xét nghiệm creatinin, acid uric, kali, phosphat, calci, nước tiểu và đánh giá nguyên nhân như điều trị ung thư, mất nước hoặc sỏi. Điều trị cấp là khẩn trương giảm gánh uric, bù dịch có kiểm soát và xử trí rối loạn chuyển hóa dưới giám sát chuyên khoa.
Bệnh thận do acid uric là bệnh gì?
Bệnh thận do acid uric là nhóm tình trạng trong đó urat góp phần trực tiếp vào tổn thương thận. Thể cấp xảy ra khi lượng acid uric tăng đột ngột, vượt khả năng hòa tan và thải trừ, tạo tinh thể trong ống góp và ống thận gây tắc nghẽn, viêm và giảm mức lọc. Bối cảnh điển hình là hội chứng ly giải khối u.
Thể mạn được mô tả là viêm thận kẽ do tinh thể urat ở người tăng acid uric lâu dài, nhưng hiện hiếm và khó tách khỏi tăng huyết áp, bệnh mạch máu và bệnh thận nền. Cần phân biệt với sỏi acid uric gây tắc đường tiểu và với tăng acid uric thứ phát do thận đã giảm chức năng.
| Tên bệnh | Bệnh thận do acid uric |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Uric acid nephropathy |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh thận do urat; acute uric acid nephropathy; chronic urate nephropathy |
| Mã ICD-10 | N14.1 — Bệnh thận do các thuốc, dược chất và chất sinh học khác; mã hóa cụ thể có thể thay đổi theo thể cấp, mạn và nguyên nhân |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Thận - Tiết niệu; tổn thương thận và bệnh ống thận–mô kẽ |
| Cơ quan ảnh hưởng | Ống thận, mô kẽ và đường tiết niệu; có thể kèm bệnh gút, sỏi uric và rối loạn điện giải. |
| Tính chất bệnh | Có thể cấp hoặc mạn, không lây; liên quan lắng đọng tinh thể uric hoặc tăng acid uric trong bối cảnh phù hợp. |
| Mức độ phổ biến | Thể cấp hiếm nhưng quan trọng trong hội chứng ly giải khối u; thể mạn do urat hiện được xem là hiếm và mối quan hệ nhân quả còn tranh luận. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh thận do acid uric
Khi tế bào phân hủy nhanh, purin chuyển thành acid uric với tốc độ lớn. Trong nước tiểu cô đặc và có pH thấp, uric acid kết tinh, gây tắc ống, tăng áp lực trong thận, viêm và stress oxy hóa. Đồng thời phosphat tăng có thể tạo tinh thể calci phosphat, làm tổn thương nặng hơn. Trong thể mạn, lắng đọng urat ở tủy gây viêm và xơ hóa.
- Bệnh thận uric cấp: tinh thể hình thành nhanh, thường trong hội chứng ly giải khối u.
- Bệnh thận urat mạn: viêm thận kẽ mạn do lắng đọng urat, hiện hiếm và chẩn đoán cần thận trọng.
- Tắc nghẽn do sỏi acid uric: thuộc bệnh sỏi đường tiết niệu và cần phân biệt.
Thể cấp chủ yếu gặp ở người có ung thư máu hoặc khối u tải lượng lớn, đặc biệt quanh thời điểm bắt đầu điều trị. Nguy cơ phụ thuộc loại ung thư, gánh khối u, chức năng thận và biện pháp dự phòng. Dữ liệu dân số Việt Nam còn hạn chế.
Acid uric được tạo từ chuyển hóa purin, lưu hành trong máu rồi được thận lọc. Khi tải urat quá lớn hoặc bài tiết giảm, tinh thể hình thành trong ống thận hoặc đường tiểu. Không có đường lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh thận do acid uric
- Hội chứng ly giải khối u tự phát hoặc sau hóa trị, liệu pháp miễn dịch hay xạ trị.
- Phân hủy tế bào mạnh trong bệnh ác tính hoặc hiếm hơn bệnh tăng sinh tế bào khác.
- Mất nước và nước tiểu acid làm tăng kết tinh.
- Tăng urat kéo dài, gút hạt tophi và bệnh thận nền trong thể mạn.
- Ung thư phát triển nhanh, khối lượng lớn hoặc nhạy với điều trị.
- Acid uric hoặc LDH tăng trước điều trị, bệnh thận mạn và mất nước.
- Nước tiểu acid, lưu lượng nước tiểu thấp và dùng thuốc ảnh hưởng thải urat.
- Gút lâu năm, hạt tophi và sỏi uric tái diễn.
Người sắp điều trị ung thư nguy cơ ly giải khối u, người có bệnh thận mạn, gút nặng, sỏi uric hoặc mất nước cần được đánh giá nguy cơ kỹ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh thận do acid uric
Thể cấp có thể tiến triển trong vài giờ đến vài ngày, đôi khi trước hoặc ngay sau điều trị ung thư. Triệu chứng thường không đặc hiệu và liên quan suy thận, sỏi hoặc rối loạn điện giải. Thể mạn thường âm thầm.
- Tiểu ít, nước tiểu sẫm hoặc đau khi tiểu.
- Buồn nôn, nôn, mệt và chán ăn.
- Phù hoặc khó thở do giữ dịch.
- Đau hông lưng nếu có tinh thể hoặc sỏi gây tắc.
- Đau khớp hoặc hạt tophi khi đồng mắc gút.
- Yếu cơ, chuột rút hoặc loạn nhịp do tăng kali.
- Tê quanh miệng, co thắt cơ hoặc co giật do hạ calci trong ly giải khối u.
- Đái máu vi thể hoặc đại thể.
Nên đặt lịch khám: gút tái diễn, sỏi uric hoặc acid uric cao kèm giảm chức năng thận. Cần khám trong ngày: sau điều trị ung thư có nôn, tiểu giảm, yếu cơ hoặc đau hông lưng. Cần tái khám sớm: xét nghiệm acid uric và creatinin bất thường.
- Tiểu rất ít hoặc không tiểu sau điều trị ung thư.
- Hồi hộp, đau ngực, yếu liệt hoặc ngất.
- Co giật, lú lẫn, co thắt cơ hoặc khó thở.
- Nôn liên tục, tụt huyết áp hoặc phù phổi.
Chẩn đoán Bệnh thận do acid uric
Chẩn đoán dựa trên bối cảnh nguy cơ, diễn biến chức năng thận, acid uric và các chất điện giải. Cần phân biệt urat là nguyên nhân trực tiếp với tăng acid uric thứ phát do mức lọc giảm.
Bác sĩ hỏi về ung thư và thời điểm điều trị, gút, sỏi, thuốc, lượng nước uống và nước tiểu. Khám tình trạng dịch, phù, nhịp tim, dấu thần kinh, đau hông lưng, khớp và hạt tophi.
- Acid uric, creatinin, urê và lượng nước tiểu để đánh giá gánh urat và AKI.
- Kali, phosphat, calci và bicarbonat để phát hiện hội chứng ly giải khối u.
- LDH và công thức máu để đánh giá hoạt tính bệnh ác tính.
- Nước tiểu, pH và tinh thể hỗ trợ nhưng không loại trừ bệnh nếu âm tính.
Siêu âm hoặc CT không cản quang dùng khi nghi sỏi hoặc tắc nghẽn. Hình ảnh không trực tiếp xác nhận tinh thể trong ống thận. Sinh thiết hiếm khi cần nếu bối cảnh cấp rõ.
Thể cấp được chẩn đoán khi có tổn thương thận cấp trong bối cảnh tăng uric nhanh, thường kèm các bất thường ly giải khối u và không có nguyên nhân phù hợp hơn. Tiêu chuẩn hội chứng ly giải khối u được áp dụng theo bối cảnh ung thư, không dùng để tự chẩn đoán.
Điều trị Bệnh thận do acid uric
Phân tầng nguy cơ trước điều trị ung thư, duy trì tưới máu và lượng nước tiểu hợp lý, giảm nhanh acid uric khi có chỉ định, theo dõi điện giải sát và xử trí AKI. Trường hợp nguy cơ cao cần phối hợp ung bướu–thận học.
Thuốc ức chế tạo acid uric hoặc thuốc phân hủy acid uric được lựa chọn theo nguy cơ và tình trạng lâm sàng. Không tự dùng vì có chống chỉ định, tương tác và yêu cầu theo dõi. Điều trị gút mạn không đồng nhất với cấp cứu ly giải khối u.
Lọc máu được cân nhắc khi tăng kali hoặc phosphat nặng, toan, quá tải dịch, triệu chứng urê huyết hoặc AKI tiến triển. Can thiệp tiết niệu cần khi sỏi gây tắc nghẽn.
Không thường cần cho bệnh thận uric trong ống thận; phẫu thuật hoặc nội soi chỉ dùng khi có sỏi hoặc tắc nghẽn cần giải phóng.
Kiểm soát dịch theo tình trạng tim thận, theo dõi điện tim và xét nghiệm lặp lại, dinh dưỡng phù hợp, xử trí buồn nôn và giáo dục dấu hiệu cảnh báo.
Trong giai đoạn nguy cơ cao cần theo dõi nhiều lần acid uric, creatinin, kali, phosphat, calci và lượng nước tiểu. Sau hồi phục đánh giá eGFR, sỏi và kiểm soát gút nếu có.
Thể cấp cần xử trí trong vài giờ và theo dõi sát trong những ngày đầu quanh điều trị ung thư. Hồi phục thận có thể mất ngày đến tuần. Quản lý gút hoặc bệnh thận mạn có thể kéo dài.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Tổn thương thận cấp, vô niệu và cần lọc máu.
- Tăng kali, tăng phosphat, hạ calci, loạn nhịp hoặc co giật.
- Sỏi acid uric và tắc nghẽn đường tiểu.
- Bệnh thận mạn nếu tổn thương nặng hoặc tái diễn.
Thể cấp có thể hồi phục tốt nếu dự phòng và điều trị sớm, nhưng chậm xử trí làm tăng nguy cơ lọc máu và biến chứng đe dọa tính mạng. Tiên lượng còn phụ thuộc bệnh ung thư và chức năng thận nền.
Có thể tái diễn trong các đợt ly giải khối u, mất nước hoặc kiểm soát urat kém. Cần lập kế hoạch dự phòng cho mỗi chu kỳ điều trị nguy cơ cao.
Đánh giá nguy cơ ly giải khối u trước điều trị, bù dịch có kiểm soát và dùng thuốc dự phòng theo chỉ định. Với gút và sỏi, kiểm soát urat, cân nặng và nước tiểu theo kế hoạch cá thể hóa.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh thận do acid uric
Trong gút hoặc sỏi uric, hạn chế rượu bia và thực phẩm rất giàu purin có thể hỗ trợ nhưng không thay thế thuốc khi có chỉ định. Lượng nước, kali và protein phải điều chỉnh theo chức năng tim thận.
Giai đoạn cấp cần nghỉ và theo dõi tại cơ sở y tế. Khi ổn định, vận động đều đặn hỗ trợ cân nặng và chuyển hóa; tránh mất nước khi tập.
Người điều trị ung thư nguy cơ cao phải tuân thủ lịch xét nghiệm và báo ngay khi tiểu giảm, nôn, yếu cơ hoặc hồi hộp. Người gút có thể theo dõi cơn đau, thuốc và lượng nước theo hướng dẫn.
- Không tự dùng thuốc hạ acid uric để xử trí triệu chứng cấp.
- Không tự uống quá nhiều nước khi suy tim, phù hoặc tiểu rất ít.
- Không trì hoãn xét nghiệm quanh thời điểm điều trị ung thư.
- Không cho rằng chỉ cần kiêng ăn là đủ kiểm soát nguy cơ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ mắc bệnh bạch cầu hoặc lymphoma có thể nguy cơ ly giải khối u cao. Dịch và thuốc phải tính theo cân nặng, theo dõi điện giải thường xuyên tại chuyên khoa ung bướu nhi.
Người cao tuổi thường có mức lọc thấp, suy tim và đa thuốc, làm tăng nguy cơ quá tải dịch và tương tác. Dự phòng phải cá thể hóa chặt chẽ.
Tăng acid uric trong thai kỳ không tự động đồng nghĩa bệnh thận do urat. Nếu có ung thư, gút hoặc AKI, cần phối hợp sản khoa, ung bướu và thận học; không tự dùng thuốc hạ urat.
Khả năng dùng thuốc hạ urat phụ thuộc hoạt chất và tình trạng mẹ–trẻ. Cần đánh giá lợi ích–nguy cơ, không tự ngừng cho bú hoặc tự dùng thuốc.
Người suy giảm miễn dịch do ung thư hoặc điều trị có thể đồng thời nhiễm trùng và ly giải khối u. Biểu hiện có thể không điển hình, cần ngưỡng đánh giá thấp.
Bệnh thận mạn, suy tim, đái tháo đường và gút làm tăng nguy cơ hoặc giới hạn chiến lược bù dịch. Kế hoạch phải dựa trên toàn trạng.
Không áp dụng phổ biến; sau phẫu thuật ung thư hoặc biến cố gây phân hủy mô lớn, cần theo dõi điện giải và chức năng thận nếu có nguy cơ.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh thận do acid uric
Thể cấp có thể nguy hiểm vì gây suy thận nhanh và đi kèm tăng kali, tăng phosphat, hạ calci, loạn nhịp hoặc co giật. Nguy cơ cao nhất thường ở hội chứng ly giải khối u. Phát hiện trước điều trị ung thư và dự phòng đúng giúp giảm biến chứng, nhưng triệu chứng bất thường vẫn cần đánh giá khẩn.
Không. Acid uric có thể tăng vì thận đã giảm khả năng thải, và nhiều người tăng acid uric không có tổn thương thận do tinh thể. Chẩn đoán cần bối cảnh, xu hướng chức năng thận, xét nghiệm điện giải, nước tiểu và đôi khi hình ảnh. Mối quan hệ giữa tăng urat mạn và tiến triển bệnh thận còn có điểm chưa thống nhất.
Không. Bệnh liên quan chuyển hóa purin, chức năng thận, ung thư, thuốc và các yếu tố cá thể. Không cần cách ly vì tổn thương thận do urat.
Không. Dịch là một phần của dự phòng hoặc điều trị trong một số trường hợp, nhưng uống hoặc truyền quá mức có thể nguy hiểm khi suy tim, vô niệu hoặc phù phổi. Hội chứng ly giải khối u còn cần thuốc hạ uric, theo dõi điện giải và đôi khi lọc máu dưới giám sát chuyên khoa.
Gút và bệnh thận mạn thường đi cùng nhau, nhưng không phải mọi người bị gút đều mắc bệnh thận do tinh thể urat. Nguy cơ tăng khi gút nặng, hạt tophi, sỏi uric, tăng urat kéo dài hoặc đã có bệnh thận. Kiểm soát gút và các yếu tố tim mạch giúp bảo vệ thận.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

