Alteplase là thuốc tiêu sợi huyết tái tổ hợp, còn gọi là recombinant tissue plasminogen activator, được dùng trong một số tình trạng huyết khối cấp như đột quỵ thiếu máu não cấp, nhồi máu cơ tim cấp, thuyên tắc phổi cấp khối lượng lớn và tắc catheter tĩnh mạch trung tâm tùy sản phẩm, chỉ định và quy định từng quốc gia. Thuốc hoạt động bằng cách chuyển plasminogen thành plasmin để phân giải fibrin trong cục huyết khối. Alteplase có nguy cơ gây chảy máu nghiêm trọng, bao gồm xuất huyết nội sọ, nên chỉ được dùng bởi nhân viên y tế trong cơ sở có năng lực cấp cứu, theo đúng tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân. Nội dung này chỉ cung cấp thông tin y khoa, không thay thế tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ, không khuyến khích tự ý mua hoặc sử dụng thuốc.
Nội dung chính
- Alteplase là gì? Glycoprotein hoạt hóa plasminogen mô người tái tổ hợp, được sản xuất bằng công nghệ DNA tái tổ hợp.
- Nhóm thuốc: Thuốc chống huyết khối, enzyme tiêu sợi huyết; mã ATC B01AD02.
- Cơ chế chính: Gắn với fibrin trong huyết khối, chuyển plasminogen thành plasmin, từ đó khởi phát tiêu fibrin tại chỗ.
- Chỉ định chính theo nhãn: Activase Hoa Kỳ Đột quỵ thiếu máu não cấp, nhồi máu cơ tim cấp, thuyên tắc phổi cấp khối lượng lớn.
- Chỉ định: Một số chế phẩm alteplase 2 mg như Actilyse Cathflo/Cathflo Activase được dùng để phục hồi chức năng catheter tĩnh mạch trung tâm bị tắc do huyết khối.
- Nguy cơ quan trọng: Chảy máu, xuất huyết nội sọ, quá mẫn/phù mạch, thuyên tắc huyết khối, thuyên tắc cholesterol.
- Tự dùng được không? Không. Alteplase là thuốc kê đơn/thuốc dùng trong cấp cứu hoặc bệnh viện, cần bác sĩ đánh giá lợi ích–nguy cơ.
Hoạt chất Alteplase là gì?
Alteplase là thuốc tiêu sợi huyết tái tổ hợp. Thuốc hoạt hóa plasminogen thành plasmin, giúp phân giải fibrin trong huyết khối.
Nhóm dược lý chi tiết
Alteplase
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Alteplase |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Alteplase |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Recombinant tissue plasminogen activator; recombinant human tissue-type plasminogen activator; rt-PA; tPA; tissue plasminogen activator; tissue-type plasminogen activator. |
| Tên viết tắt | RT-PA |
| Tên Latinh / tên dược điển | Alteplasum |
| Tên USAN | alteplase |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 105857-23-6 |
|---|---|
| UNII | 1RXS4UE564 |
| PubChem CID | Không có |
| RxNorm CUI | 8410 |
Dược động học của Alteplase
Alteplase được thải trừ nhanh khỏi huyết tương. Ở bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp, Activase có thời gian bán thải ban đầu dưới 5 phút; độ thanh thải huyết tương khoảng 380–570 mL/phút, chủ yếu qua gan; thể tích phân bố ban đầu xấp xỉ thể tích huyết tương.
Giai đoạn I: Hấp thu
Alteplase không được dùng đường uống trong các chỉ định được nêu; thuốc dùng đường tĩnh mạch hoặc bơm vào catheter tùy chế phẩm. Thông tin hấp thu qua đường tiêu hóa.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối không được trình bày theo cách áp dụng cho thuốc uống vì alteplase dùng đường tĩnh mạch hoặc bơm vào catheter. Trị số sinh khả dụng cụ thể. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thể tích phân bố ban đầu của alteplase xấp xỉ thể tích huyết tương.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Độ thanh thải của alteplase chủ yếu qua gan. Chi tiết chuyển hóa phân tử cụ thể.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Alteplase được thải trừ nhanh khỏi huyết tương, chủ yếu qua cơ chế thanh thải ở gan. Đường thải trừ chi tiết khác.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải ban đầu dưới 5 phút ở bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp dùng Activase. Với Cathflo Activase, tài liệu DailyMed ghi thời gian bán thải cuối khoảng 72 phút trong bối cảnh dữ liệu từ bệnh nhân nhồi máu cơ tim dùng 100 mg Activase. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải huyết tương khoảng 380–570 mL/phút ở bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp theo nhãn Activase. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Do thanh thải chủ yếu qua gan, bệnh gan nặng là yếu tố cần đặc biệt thận trọng và được liệt kê trong chống chỉ định của SmPC Actilyse ở các tình huống nguy cơ chảy máu cao. Các yếu tố ảnh hưởng dược động học khác.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Alteplase
Alteplase thuộc nhóm thuốc chống huyết khối, phân nhóm enzyme tiêu sợi huyết, mã ATC B01AD02.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Alteplase là serine protease làm tăng chuyển plasminogen thành plasmin khi có fibrin. Khi vào tuần hoàn ở nồng độ dược lý, alteplase gắn với fibrin trong huyết khối và chuyển plasminogen bị giữ trong huyết khối thành plasmin, từ đó khởi phát tiêu sợi huyết tại chỗ với mức độ phân giải protein toàn thân hạn chế.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Do có tính tương đối đặc hiệu với fibrin, alteplase liều 100 mg làm giảm fibrinogen tuần hoàn ở mức vừa phải, khoảng còn 60% sau 4 giờ và thường trở lại trên 80% sau 24 giờ; plasminogen và alpha-2-antiplasmin cũng giảm sau 4 giờ rồi tăng lại sau 24 giờ theo SmPC Actilyse.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Alteplase
Theo nhãn Activase tại Hoa Kỳ, alteplase được chỉ định cho: điều trị đột quỵ thiếu máu não cấp sau khi loại trừ xuất huyết nội sọ; nhồi máu cơ tim cấp nhằm giảm tử vong và giảm tỷ lệ suy tim; và ly giải thuyên tắc phổi cấp khối lượng lớn có tắc dòng máu thùy/nhiều phân thùy phổi hoặc kèm huyết động không ổn định. Một số chế phẩm 2 mg như Actilyse Cathflo/Cathflo Activase được chỉ định phục hồi chức năng catheter tĩnh mạch trung tâm bị tắc do huyết khối.
Các ứng dụng ngoài chỉ định được phê duyệt của từng chế phẩm, từng quốc gia hoặc ngoài tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân cần được xem là dùng ngoài chỉ định hoặc nghiên cứu. Ví dụ, cửa sổ thời gian điều trị đột quỵ thiếu máu não bằng alteplase khác nhau giữa nhãn Hoa Kỳ của Activase, ghi bắt đầu trong vòng 3 giờ, và SmPC Actilyse tại Anh, ghi không muộn hơn 4,5 giờ sau “last known well” ở người lớn và thanh thiếu niên ≥16 tuổi sau khi loại trừ xuất huyết nội sọ. Việc áp dụng phải theo phác đồ được phê duyệt và đánh giá của bác sĩ chuyên khoa.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ là thông tin tham khảo từ nhãn/SmPC, không phải liều cá nhân hóa và không dùng để tự điều trị. Với đột quỵ thiếu máu não cấp, Activase ghi liều 0,9 mg/kg, tối đa 90 mg, 10% liều truyền bolus tĩnh mạch trong 1 phút, phần còn lại truyền trong 60 phút; nhãn Hoa Kỳ ghi dùng càng sớm càng tốt trong vòng 3 giờ từ khởi phát triệu chứng. SmPC Actilyse tại Anh ghi liều tương tự 0,9 mg/kg tối đa 90 mg và không muộn hơn 4,5 giờ sau “last known well” ở người lớn/thanh thiếu niên ≥16 tuổi sau khi loại trừ xuất huyết nội sọ. Với nhồi máu cơ tim cấp, nhãn Activase ghi tổng liều dựa theo cân nặng, không vượt quá 100 mg, có phác đồ truyền nhanh hoặc truyền 3 giờ. Với thuyên tắc phổi cấp khối lượng lớn, nhãn Activase ghi 100 mg truyền tĩnh mạch trong 2 giờ. Với tắc catheter tĩnh mạch trung tâm, SmPC Actilyse Cathflo ghi có thể bơm vào catheter liều đến 2 mg, có thể lặp lại một lần nếu chưa khôi phục chức năng sau 120 phút.
Alteplase chỉ được dùng bởi nhân viên y tế. Không trộn thuốc khác vào dung dịch truyền chứa Activase; thuốc dùng đường tĩnh mạch với các chỉ định cấp cứu như đột quỵ, nhồi máu cơ tim và thuyên tắc phổi. Với dạng Actilyse, dung dịch sau hoàn nguyên có thể dùng nồng độ 1 mg/mL hoặc 2 mg/mL tùy hướng dẫn, cần hoàn nguyên vô khuẩn, lắc xoáy nhẹ và không lắc mạnh để tránh tạo bọt; không trộn với thuốc khác trong cùng lọ truyền hoặc cùng catheter.
Cần theo dõi chảy máu, huyết áp, dấu hiệu xuất huyết nội sọ, quá mẫn/phù mạch và các biến cố thuyên tắc. Trong đột quỵ thiếu máu não, cần theo dõi và kiểm soát huyết áp thường xuyên trong và sau dùng thuốc; SmPC Actilyse khuyến cáo theo dõi huyết áp trong khi dùng và 24 giờ đầu sau điều trị.
Cảnh báo và lưu ý về Alteplase
Theo nhãn Activase, với đột quỵ thiếu máu não cấp, không dùng trong các tình huống nguy cơ chảy máu vượt lợi ích như xuất huyết nội sọ hiện tại, xuất huyết dưới nhện, chảy máu nội tạng đang hoạt động, phẫu thuật nội sọ/nội tủy hoặc chấn thương đầu nặng gần đây trong 3 tháng, tình trạng nội sọ làm tăng nguy cơ chảy máu, bệnh lý chảy máu và tăng huyết áp nặng không kiểm soát. Với nhồi máu cơ tim cấp hoặc thuyên tắc phổi, chống chỉ định gồm chảy máu nội tạng đang hoạt động, tiền sử đột quỵ gần đây, phẫu thuật nội sọ/nội tủy hoặc chấn thương đầu nặng gần đây, bệnh lý nội sọ tăng nguy cơ chảy máu, bệnh lý chảy máu và tăng huyết áp nặng không kiểm soát. SmPC Actilyse cũng liệt kê quá mẫn với hoạt chất/tá dược và một số tình huống nguy cơ chảy máu cao như bệnh gan nặng.
Tác dụng không mong muốn thường gặp và quan trọng nhất là chảy máu. Chảy máu có thể xảy ra tại vị trí chọc mạch, đường tiêu hóa, niệu sinh dục, hầu họng, phổi hoặc nội sọ. SmPC Actilyse ghi xuất huyết nội sọ/nội não là phản ứng bất lợi lớn trong điều trị đột quỵ thiếu máu não cấp.
Các biến cố nghiêm trọng gồm xuất huyết nội sọ, chảy máu nội tạng nặng hoặc gây tử vong, phù mạch/quá mẫn, phản ứng phản vệ, thuyên tắc huyết khối, thuyên tắc cholesterol, phù phổi, tái thuyên tắc phổi và rối loạn nhịp do tái tưới máu trong nhồi máu cơ tim. Người bệnh cần được theo dõi tại cơ sở y tế có khả năng xử trí cấp cứu.
Alteplase có thể gây chảy máu nội hoặc ngoại nghiêm trọng, đôi khi tử vong, đặc biệt tại vị trí chọc động mạch/tĩnh mạch. Cần tránh tiêm bắp và hạn chế sang chấn trong khi dùng thuốc. Trong đột quỵ thiếu máu não, nguy cơ xuất huyết nội sọ cao hơn, nên điều trị phải giới hạn ở cơ sở có khả năng đánh giá và xử trí xuất huyết nội sọ kịp thời. Cần theo dõi phù mạch/quá mẫn trong và sau truyền.
Nếu vượt quá liều tối đa khuyến cáo, nguy cơ xuất huyết nội sọ tăng. SmPC Actilyse ghi trong đa số trường hợp có thể chờ các yếu tố đông máu hồi phục sinh lý sau khi ngừng thuốc; nếu chảy máu nặng, có thể cần truyền huyết tương tươi đông lạnh và, khi cần thiết, dùng thuốc kháng tiêu sợi huyết tổng hợp theo quyết định chuyên môn.
Activase dạng bột đông khô bảo quản ở nhiệt độ phòng có kiểm soát không quá 30°C hoặc trong tủ lạnh 2–8°C, tránh ánh sáng khi lưu trữ kéo dài; dùng trong vòng 8 giờ sau hoàn nguyên nếu bảo quản 2–30°C. Actilyse SmPC ghi bảo quản trong bao bì gốc để tránh ánh sáng, không quá 25°C; dung dịch sau hoàn nguyên ổn định 24 giờ ở 2–8°C và 8 giờ ở 25°C, nhưng về vi sinh nên dùng ngay sau hoàn nguyên.
Đối tượng đặc biệt
Theo nhãn Activase, tính an toàn và hiệu quả ở bệnh nhi chưa được thiết lập. SmPC Actilyse tại Anh ghi Actilyse chống chỉ định điều trị đột quỵ thiếu máu não cấp ở trẻ em và thanh thiếu niên dưới 16 tuổi; với thanh thiếu niên ≥16 tuổi được lựa chọn cẩn thận, cần cân nhắc lợi ích–nguy cơ cá thể. Với Actilyse Cathflo 2 mg, SmPC ghi nhóm nhi khoa áp dụng theo sơ đồ liều chung cho chỉ định thông catheter.
Ở đột quỵ thiếu máu não cấp, phân tích thăm dò trong nhãn Activase cho thấy tuổi trên 77 là một trong các đặc điểm liên quan tăng nguy cơ xuất huyết nội sọ; hiệu quả vẫn gợi ý kết cục lâm sàng thuận lợi nhưng giảm ở người cao tuổi. SmPC Actilyse nêu nguy cơ xuất huyết nội sọ tăng ở bệnh nhân cao tuổi, cần đánh giá lợi ích–nguy cơ cẩn thận.
Dữ liệu công bố và báo cáo ca về sử dụng alteplase ở phụ nữ có thai chưa đủ để xác định nguy cơ bất lợi trên phát triển thai liên quan thuốc. Nhãn Activase ghi biến chứng thường gặp nhất của điều trị tiêu huyết khối là chảy máu và thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ này. SmPC Actilyse ghi trong bệnh cấp tính đe dọa tính mạng, lợi ích cần được đánh giá so với nguy cơ tiềm tàng.
Không có dữ liệu về sự hiện diện của alteplase trong sữa mẹ, ảnh hưởng lên trẻ bú mẹ hoặc ảnh hưởng lên tiết sữa theo nhãn Activase. SmPC Actilyse ghi chưa rõ alteplase có bài tiết vào sữa mẹ hay không và cần thận trọng; có thể cần quyết định ngừng cho bú trong 24 giờ đầu sau dùng thuốc.
Thanh thải alteplase chủ yếu qua gan. SmPC Actilyse liệt kê bệnh gan nặng, gồm suy gan, xơ gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa với giãn tĩnh mạch thực quản và viêm gan hoạt động, trong nhóm chống chỉ định ở các tình huống nguy cơ chảy máu cao. Khuyến cáo điều chỉnh liều cụ thể theo mức độ suy gan.
Thông tin điều chỉnh liều cụ thể cho bệnh nhân suy thận trong các nhãn/SmPC đã đối chiếu. Cần đánh giá nguy cơ chảy máu và tình trạng lâm sàng bởi bác sĩ trước khi dùng.
SmPC Actilyse ghi ảnh hưởng lên khả năng lái xe và vận hành máy móc là “không liên quan”, do thuốc được dùng trong bối cảnh cấp cứu/bệnh viện. Người bệnh không nên lái xe hoặc vận hành máy móc sau biến cố cấp như đột quỵ, nhồi máu cơ tim hoặc thuyên tắc phổi cho đến khi được bác sĩ cho phép.
Tương tác thuốc của Alteplase
Thuốc chống đông và thuốc kháng kết tập tiểu cầu có thể làm tăng nguy cơ chảy máu nếu dùng trước, trong hoặc sau điều trị bằng alteplase. SmPC Actilyse khuyến cáo tránh thuốc ảnh hưởng đông máu/chức năng tiểu cầu trong 24 giờ đầu sau điều trị đột quỵ thiếu máu não. Các thuốc ức chế men chuyển có thể làm tăng nguy cơ quá mẫn/phù mạch; phối hợp thuốc đối kháng GPIIb/IIIa làm tăng nguy cơ chảy máu.
Thắc mắc về hoạt chất Alteplase
Alteplase là thuốc tiêu sợi huyết tái tổ hợp, còn gọi là recombinant tissue plasminogen activator. Thuốc giúp chuyển plasminogen thành plasmin để phân giải fibrin trong cục huyết khối.
Theo nhãn Activase Hoa Kỳ, alteplase được dùng cho đột quỵ thiếu máu não cấp, nhồi máu cơ tim cấp và thuyên tắc phổi cấp khối lượng lớn. Một số chế phẩm 2 mg như Actilyse Cathflo/Cathflo Activase được dùng để phục hồi chức năng catheter tĩnh mạch trung tâm bị tắc do huyết khối.
Không. Alteplase là thuốc kê đơn, thường dùng trong cấp cứu hoặc bệnh viện, cần bác sĩ đánh giá chẩn đoán, thời gian khởi phát, chống chỉ định và nguy cơ chảy máu. Người bệnh không được tự ý mua, tự dùng, tăng/giảm liều hoặc ngừng thuốc.
Nguy cơ quan trọng nhất là chảy máu, bao gồm chảy máu nội tạng và xuất huyết nội sọ, có thể nghiêm trọng hoặc tử vong. Ngoài ra có thể gặp quá mẫn/phù mạch và một số biến cố thuyên tắc.
Cửa sổ thời gian phụ thuộc nhãn thuốc, phác đồ và quy định từng quốc gia. Nhãn Activase Hoa Kỳ ghi dùng càng sớm càng tốt nhưng trong vòng 3 giờ sau khởi phát triệu chứng; SmPC Actilyse tại Anh ghi không muộn hơn 4,5 giờ sau “last known well” ở người lớn và thanh thiếu niên ≥16 tuổi sau khi loại trừ xuất huyết nội sọ. Quyết định dùng thuốc phải do bác sĩ chuyên khoa đánh giá tại cơ sở y tế.

