Amantadin là hoạt chất có tác dụng trên hệ thần kinh trung ương và từng được dùng như thuốc kháng virus cúm A. Trong thực hành hiện nay, Amantadin được biết đến nhiều hơn trong điều trị bệnh Parkinson, hội chứng Parkinson và phản ứng ngoại tháp do thuốc; một số dạng giải phóng kéo dài cũng được phê duyệt cho rối loạn vận động liên quan levodopa ở bệnh Parkinson tại một số thị trường. Dù nhãn thuốc cũ có nêu chỉ định cúm A, CDC hiện không khuyến nghị amantadin hoặc rimantadin để điều trị/dự phòng cúm mùa do mức kháng thuốc cao ở các virus cúm A lưu hành. Bài viết này chỉ cung cấp thông tin y khoa tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ, và không khuyến khích tự ý mua, dùng, tăng/giảm liều hoặc ngừng thuốc.
Nội dung chính
- Amantadin là gì?: Hoạt chất có tác dụng chống Parkinson và từng được dùng như thuốc kháng virus cúm A; cơ chế trong Parkinson chưa hoàn toàn rõ.
- Mã ATC: N04BB01, nhóm dẫn chất adamantane dùng trong thuốc chống Parkinson.
- Chỉ định trên nhãn thông thường: Parkinson/parkinsonism, phản ứng ngoại tháp do thuốc; một số nhãn còn ghi dự phòng/điều trị cúm A.
- Lưu ý cúm A: CDC không khuyến nghị amantadin/rimantadin cho điều trị hoặc dự phòng cúm mùa do kháng thuốc cao.
- Thải trừ: Chủ yếu thải qua nước tiểu; suy thận và tuổi cao làm tăng tích lũy thuốc.
- Tác dụng phụ thường gặp: Buồn nôn, chóng mặt/choáng váng, mất ngủ; có thể gặp rối loạn tâm thần, lú lẫn, ảo giác, phù ngoại biên, hạ huyết áp tư thế.
- Cảnh báo chính: Không tự ngừng thuốc đột ngột, đặc biệt ở người bệnh Parkinson; cần thận trọng với suy thận, bệnh tâm thần, co giật, suy tim/phù, glaucoma góc đóng chưa điều trị.
Hoạt chất Amantadin là gì?
Amantadin là hoạt chất tác động lên hệ thần kinh trung ương, được dùng trong một số tình huống liên quan Parkinson/parkinsonism và phản ứng ngoại tháp do thuốc. Hoạt chất này cũng có hoạt tính kháng virus cúm A theo nhãn cũ, nhưng hiện không được khuyến nghị thường quy cho cúm mùa do tình trạng kháng thuốc.
Amantadin
INN Amantadine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Amantadin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Amantadine |
| Tên IUPAC | adamantan-1-amine |
| Tên hóa học khác | Tricyclo[3.3.1.13,7]decan-1-amine | 1-Adamantanamine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Amantadine hydrochloride; amantadin hydroclorid; 1-adamantanamine hydrochloride; 1-aminoadamantane. Dạng muối hydrochloride được mô tả là bột kết tinh trắng hoặc gần trắng, tan tự do trong nước. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Amantadinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 768-94-5 |
|---|---|
| UNII | BF4C9Z1J53 |
| PubChem CID | 2130 |
| RxNorm CUI | 620 |
| Công thức phân tử | C10H17N |
Dược động học của Amantadin
Amantadin hấp thu tốt qua đường uống, nồng độ tối đa trong huyết tương tăng theo liều đến khoảng 200 mg/ngày; liều cao hơn có thể làm nồng độ tối đa tăng hơn tỷ lệ. Thuốc chủ yếu được thải trừ dưới dạng không đổi qua nước tiểu bằng lọc cầu thận và bài tiết ống thận; dược động học bị ảnh hưởng rõ bởi chức năng thận và tuổi.
Giai đoạn I: Hấp thu
Amantadin hấp thu tốt qua đường uống. Sau liều uống 100 mg dạng viên nang mềm ở người trưởng thành khỏe mạnh, thời gian đạt nồng độ đỉnh trung bình khoảng 3,3 ± 1,5 giờ.
| F · Sinh khả dụng | . Nhãn chính thức được trích dẫn ghi “hấp thu tốt qua đường uống” nhưng không cung cấp tỷ lệ sinh khả dụng tuyệt đối trong phần dữ liệu được xác minh. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thể tích phân bố sau tiêm tĩnh mạch được báo cáo khoảng 3–8 L/kg, gợi ý thuốc phân bố vào mô. Amantadin gắn protein huyết tương khoảng 67% trong khoảng nồng độ 0,1–2,0 mcg/mL.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Amantadin được thải trừ chủ yếu dưới dạng không đổi qua nước tiểu. Nhãn DailyMed ghi nhận 8 chất chuyển hóa trong nước tiểu người; một chất N-acetylated được định lượng trong nước tiểu và chiếm khoảng 5–15% liều dùng, nhưng đóng góp của chất này vào hiệu quả hoặc độc tính chưa rõ.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Thải trừ chủ yếu qua nước tiểu bằng lọc cầu thận và bài tiết ống thận. Ở người suy thận, độ thanh thải giảm đáng kể, thời gian bán thải tăng và thẩm tách máu chỉ loại bỏ amantadin với lượng không đáng kể.
| t½ · Thời gian bán thải | Sau liều uống 100 mg ở người trưởng thành khỏe mạnh, thời gian bán thải trung bình khoảng 17 ± 4 giờ. Ở người cao tuổi, thời gian bán thải được báo cáo khoảng 29 ± 7 giờ. Khi độ thanh thải creatinin dưới 40 mL/phút/1,73 m², thời gian bán thải có thể tăng 2–3 lần hoặc hơn; ở bệnh nhân thẩm tách máu mạn tính, trung bình khoảng 8 ngày. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Ở người trưởng thành khỏe mạnh dùng liều uống 100 mg, độ thanh thải biểu kiến qua huyết tương đường uống trung bình khoảng 0,28 ± 0,11 L/giờ/kg. Sau liều tĩnh mạch 5–25 mg ở người khỏe mạnh, độ thanh thải huyết tương được báo cáo khoảng 0,2–0,3 L/giờ/kg. Ở người cao tuổi khỏe mạnh, độ thanh thải biểu kiến giảm còn khoảng 0,10 ± 0,04 L/giờ/kg trong một nghiên cứu nhỏ. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Chức năng thận, tuổi cao, pH nước tiểu và một số thuốc ảnh hưởng thải trừ qua thận có thể làm thay đổi nồng độ amantadin. Nhãn thuốc ghi pH nước tiểu ảnh hưởng tốc độ thải trừ; nước tiểu acid có thể làm tăng thải trừ amantadin. Suy thận làm giảm thanh thải và tăng tích lũy thuốc.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Amantadin
Theo phân loại ATC, amantadine thuộc nhóm N04BB — dẫn chất adamantane, trong nhóm thuốc chống Parkinson. Về dược lý, nhãn thuốc mô tả amantadin vừa có tác dụng chống Parkinson vừa có hoạt tính kháng virus cúm A; cơ chế điều trị Parkinson chưa được xác định hoàn toàn.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Với virus cúm A, amantadin được cho là cản trở chức năng protein M2 của virus, từ đó ngăn giải phóng acid nucleic virus vào tế bào chủ; thuốc có rất ít hoặc không có hoạt tính với virus cúm B. Với Parkinson và phản ứng ngoại tháp, cơ chế chưa rõ hoàn toàn; dữ liệu gợi ý tác động trực tiếp/gián tiếp lên neuron dopamine và amantadin là chất đối kháng NMDA yếu, không cạnh tranh.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Amantadin có tác dụng trung ương liên quan hệ dopaminergic và thụ thể NMDA; trên lâm sàng có thể gây các tác dụng giống kháng cholinergic như khô miệng, bí tiểu, táo bón. Với cúm A, thuốc có cơ chế thuộc nhóm adamantane/M2 ion channel blocker nhưng tình trạng kháng thuốc làm hạn chế vai trò hiện nay.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Amantadin
- Theo nhãn amantadine hydrochloride giải phóng tức thì: dự phòng/điều trị triệu chứng nhiễm cúm A; điều trị Parkinson/parkinsonism; điều trị phản ứng ngoại tháp do thuốc.
- Theo nhãn dạng giải phóng kéo dài ở một số thị trường: Gocovri được chỉ định điều trị rối loạn vận động ở bệnh nhân Parkinson đang dùng levodopa và điều trị hỗ trợ cho “off episodes”; Osmolex ER được chỉ định cho Parkinson và phản ứng ngoại tháp do thuốc ở người lớn.
- Lưu ý thực hành hiện hành: CDC không khuyến nghị amantadin/rimantadin cho điều trị hoặc dự phòng cúm mùa vì mức kháng thuốc cao ở virus cúm A lưu hành.
Amantadin từng được xem xét trong mệt mỏi liên quan đa xơ cứng và rối loạn ý thức sau chấn thương sọ não. NICE nêu amantadin không được cấp phép cho mệt mỏi ở người bệnh đa xơ cứng và chỉ nên bắt đầu bởi chuyên gia về đa xơ cứng khi cân nhắc lợi ích/nguy cơ. Một thử nghiệm có đối chứng giả dược trên bệnh nhân rối loạn ý thức sau chấn thương sọ não cho thấy amantadin làm tăng tốc độ hồi phục chức năng trong giai đoạn điều trị, nhưng đây không phải là chỉ định phổ thông cho mọi bệnh nhân.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dùng dưới đây chỉ mang tính tham khảo theo nhãn thuốc, không dùng để tự điều trị. Người bệnh cần dùng đúng đơn và hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi thay đổi liều. Với dạng giải phóng tức thì, nhãn DailyMed nêu liều người lớn thường gặp là 100 mg x 2 lần/ngày trong Parkinson hoặc phản ứng ngoại tháp do thuốc; với cúm A, nhãn cũ nêu 200 mg/ngày ở người lớn, nhưng CDC hiện không khuyến nghị amantadin cho cúm mùa do kháng thuốc cao. Người ≥65 tuổi hoặc suy thận thường cần giảm liều/giãn khoảng cách dùng theo đánh giá chuyên môn.
Dùng đường uống theo đúng dạng bào chế và hướng dẫn của nhân viên y tế. Không tự ý nghiền, bẻ hoặc thay thế qua lại các dạng giải phóng kéo dài/giải phóng tức thì vì một số nhãn ER ghi rõ không thể thay thế tương đương với các sản phẩm amantadin khác. Không tự ngừng thuốc đột ngột, đặc biệt ở bệnh nhân Parkinson, vì có thể làm triệu chứng xấu đi hoặc liên quan hội chứng giống an thần kinh ác tính.
Cần theo dõi chức năng thận, huyết áp, trạng thái tâm thần, dấu hiệu trầm cảm/ý tưởng tự sát, ảo giác/lú lẫn, phù ngoại biên, triệu chứng bí tiểu, khó thở và hoạt động co giật ở người có tiền sử động kinh. StatPearls cũng khuyến nghị theo dõi huyết áp, chức năng thận và trạng thái tâm thần khi dùng amantadin.
Cảnh báo và lưu ý về Amantadin
Chống chỉ định ở người quá mẫn với amantadin hydrochloride hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc. Một số chế phẩm giải phóng kéo dài chống chỉ định/không dùng ở người có bệnh thận nặng hoặc suy thận giai đoạn cuối tùy nhãn sản phẩm. Amantadin không nên dùng ở bệnh nhân glaucoma góc đóng chưa điều trị theo cảnh báo trên nhãn dạng uống.
Tác dụng không mong muốn thường gặp nhất trên nhãn gồm buồn nôn, chóng mặt/choáng váng và mất ngủ. Các phản ứng ít gặp hơn có thể gồm trầm cảm, lo âu/kích thích, ảo giác, lú lẫn, chán ăn, khô miệng, táo bón, mất điều hòa, livedo reticularis, phù ngoại biên, hạ huyết áp tư thế, đau đầu, buồn ngủ, kích động, tiêu chảy và mệt mỏi.
Cần lưu ý ý tưởng/hành vi tự sát, rối loạn tâm thần, ảo giác, lú lẫn, co giật, suy tim/phù, hạ huyết áp tư thế, bí tiểu, rối loạn nhịp tim khi quá liều, hội chứng giống an thần kinh ác tính khi giảm/ngừng thuốc đột ngột, và các hành vi xung động như ham muốn cờ bạc/tình dục/mua sắm hoặc ăn uống quá mức. Khi có biểu hiện bất thường nặng, cần liên hệ cơ sở y tế kịp thời.
Thận trọng ở người suy thận, người cao tuổi, tiền sử co giật, bệnh tâm thần, lạm dụng chất, suy tim sung huyết, phù ngoại biên, hạ huyết áp tư thế, bệnh gan, phát ban dạng chàm tái phát hoặc glaucoma góc đóng chưa điều trị. Người đang dùng thuốc có thể bị nhìn mờ, chóng mặt hoặc giảm tỉnh táo; không tự lái xe/vận hành máy móc nếu có triệu chứng ảnh hưởng an toàn.
Quá liều amantadin có thể gây độc tính tim mạch, hô hấp, thận và thần kinh trung ương; đã có báo cáo tử vong. Không có thuốc giải độc đặc hiệu được nêu trên nhãn; xử trí cần thực hiện tại cơ sở y tế với điều trị hỗ trợ, theo dõi điện tâm đồ, huyết áp, mạch, hô hấp, nhiệt độ, điện giải, pH nước tiểu và lượng nước tiểu. Khi nghi ngờ quá liều, cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp, không tự xử trí tại nhà.
Bảo quản theo hướng dẫn trên bao bì/tờ hướng dẫn sử dụng của từng sản phẩm. Nhãn dung dịch uống DailyMed ghi bảo quản ở 20–25°C, được phép dao động 15–30°C, trong bao bì kín và có nắp chống trẻ em khi cần.
Đối tượng đặc biệt
An toàn và hiệu quả ở trẻ sơ sinh và trẻ dưới 1 tuổi chưa được thiết lập theo nhãn amantadin dạng uống. Một số nhãn cũ có liều cho trẻ trong bối cảnh cúm A, nhưng hiện CDC không khuyến nghị amantadin cho cúm mùa do kháng thuốc cao. Không tự dùng cho trẻ nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.
Người ≥65 tuổi có nguy cơ tích lũy amantadin do chức năng thận giảm; nhãn thuốc khuyến cáo giảm liều ở người suy thận và người từ 65 tuổi trở lên. Cần theo dõi lú lẫn, chóng mặt, hạ huyết áp tư thế, phù ngoại biên và các tác dụng trên thần kinh trung ương.
Dữ liệu trên phụ nữ mang thai còn hạn chế; nhãn thuốc ghi chỉ dùng trong thai kỳ nếu lợi ích tiềm năng biện minh cho nguy cơ tiềm ẩn đối với phôi/thai. Người đang mang thai hoặc dự định mang thai cần trao đổi với bác sĩ trước khi dùng.
Amantadin được bài tiết vào sữa mẹ; nhãn thuốc không khuyến nghị dùng ở phụ nữ đang cho con bú. Cần trao đổi với bác sĩ để cân nhắc lợi ích điều trị cho mẹ, nguy cơ phơi nhiễm ở trẻ và lựa chọn thay thế nếu cần.
Cần thận trọng khi dùng cho bệnh nhân bệnh gan; nhãn thuốc ghi đã có các trường hợp hiếm tăng men gan có hồi phục, dù mối liên quan đặc hiệu với thuốc chưa được xác lập.
Suy thận làm giảm thanh thải và tăng tích lũy amantadin; cần điều chỉnh liều hoặc khoảng cách dùng theo độ thanh thải creatinin và theo dõi chặt. Thẩm tách máu loại bỏ amantadin không đáng kể.
Amantadin có thể gây chóng mặt, buồn ngủ, nhìn mờ hoặc giảm tỉnh táo. Người dùng không nên lái xe, vận hành máy móc hoặc làm việc cần phối hợp vận động/tỉnh táo nếu xuất hiện các triệu chứng này.
Tương tác thuốc của Amantadin
| Tương tác | Mức độ | Cơ chế / ảnh hưởng | Khuyến nghị / xử trí | Theo dõi | Bằng chứng / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
|
Công thức cấu tạo của Adefovir Dipivoxil
Chlorpromazine có thể đối kháng tác dụng của Amantadine; phối hợp không được khuyến cáo. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Dược lực học: chẹn dopamine trung ương bởi chlorpromazine đối kháng tác dụng dopaminergic của thuốc điều trị Parkinson. Ảnh hưởng: Có thể làm nặng triệu chứng Parkinson hoặc giảm đáp ứng điều trị; đồng thời tăng nguy cơ hạ huyết áp, buồn ngủ và rối loạn vận động. | Khuyến nghị: use_alternative Xử trí: Tránh phối hợp khi có thể. Nếu bắt buộc, dùng liều thấp nhất có hiệu quả của từng thuốc và đánh giá chuyên khoa. | Triệu chứng Parkinson, vận động ngoại tháp, huyết áp tư thế, mức độ tỉnh táo và hiệu quả lâm sàng. | Bằng chứng: high Nguồn: [eMC SmPC] | Chlorpromazine 100mg Tablets | Mục 4.5 – Interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/3476/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-01 |
Thắc mắc về hoạt chất Amantadin
Amantadin là hoạt chất dùng trong một số thuốc điều trị Parkinson/parkinsonism và phản ứng ngoại tháp do thuốc; trước đây cũng được dùng cho cúm A. Hiện nay, vai trò trong cúm mùa rất hạn chế vì virus cúm A lưu hành có mức kháng thuốc cao, nên CDC không khuyến nghị amantadin/rimantadin cho điều trị hoặc dự phòng cúm mùa.
Không nên tự dùng. Dù một số nhãn cũ có chỉ định cúm A, CDC hiện không khuyến nghị amantadin cho cúm mùa do kháng thuốc cao. Người nghi ngờ cúm, đặc biệt nhóm nguy cơ cao, cần được bác sĩ đánh giá để chọn thuốc phù hợp.
Tác dụng phụ thường gặp gồm buồn nôn, chóng mặt/choáng váng và mất ngủ. Một số người có thể gặp lú lẫn, ảo giác, hạ huyết áp tư thế, phù ngoại biên, khô miệng, táo bón hoặc buồn ngủ. Khi có biểu hiện bất thường, cần báo cho bác sĩ/dược sĩ.
Amantadin chủ yếu thải qua nước tiểu. Khi chức năng thận giảm, thuốc có thể tích lũy, làm tăng nồng độ trong cơ thể và tăng nguy cơ độc tính thần kinh, tim mạch hoặc các tác dụng phụ khác. Liều hoặc khoảng cách dùng cần được bác sĩ điều chỉnh theo chức năng thận.
Không nên tự ý ngừng đột ngột, nhất là ở người bệnh Parkinson. Nhãn thuốc ghi nhận ngừng hoặc giảm liều đột ngột có thể liên quan tình trạng xấu đi rõ rệt, lú lẫn, kích động, ảo giác hoặc hội chứng giống an thần kinh ác tính. Người bệnh cần trao đổi với bác sĩ để có kế hoạch điều chỉnh phù hợp.

