Arsen trioxyd là tên thường dùng trong tiếng Việt cho arsenic trioxide, một hợp chất arsen vô cơ có hoạt tính chống ung thư. Trong y khoa, hoạt chất này được sử dụng chủ yếu trong điều trị bệnh bạch cầu cấp tiền tủy bào (acute promyelocytic leukemia, APL) có bất thường t(15;17) hoặc gen dung hợp PML/RAR-alpha, theo phác đồ do bác sĩ chuyên khoa huyết học – ung bướu chỉ định. Arsen trioxyd không phải thuốc tự dùng: thuốc có nguy cơ gây hội chứng biệt hóa, kéo dài QTc, rối loạn nhịp nghiêm trọng, bệnh não gồm Wernicke, độc tính gan và độc tính trên thai. Bài viết này cung cấp thông tin tham khảo về cơ chế, chỉ định được phê duyệt, liều dùng tham khảo, dược động học, tương tác và lưu ý an toàn; nội dung không thay thế tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nội dung chính
- Arsen trioxyd thuộc nhóm/vai trò: thuốc ung thư chứa arsen, dùng trong điều trị bệnh bạch cầu cấp tiền tủy bào.
- Bối cảnh sử dụng chính: acute promyelocytic leukemia theo phác đồ chuyên khoa huyết học.
- Chỉ dùng theo chỉ định và theo dõi của bác sĩ/dược sĩ.
- Cần lưu ý kéo dài QT, hội chứng biệt hóa, điện giải và theo dõi tim mạch.
- Báo bác sĩ về bệnh nền, thai kỳ/cho con bú và tất cả thuốc đang dùng.
Hoạt chất Arsen trioxyd là gì?
Arsen trioxyd là tên thường dùng cho arsenic trioxide, một hợp chất arsen vô cơ có hoạt tính chống ung thư, dùng chủ yếu trong điều trị APL theo phác đồ chuyên khoa.
Arsen trioxyd
INN Arsenic trioxide
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Arsen trioxyd |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Arsenic trioxide |
| Tên IUPAC | bis(arsenic(3+));tris(oxygen(2-)) |
| Tên hóa học khác | Arsenic(III) Oxide | Arsenous Anhydride |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Arsenic(III) oxide; arsenic sesquioxide; arsenous oxide; arsenous acid anhydride; white arsenic; ATO. Trisenox là tên biệt dược, không phải tên hoạt chất. |
| Tên viết tắt | ATO |
| Tên Latinh / tên dược điển | Arseni trioxydum |
| Tên USAN | arsenic trioxide |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 1327-53-3 |
|---|---|
| UNII | S7V92P67HO |
| PubChem CID | 14888 |
| RxNorm CUI | 18330 |
| Công thức phân tử | As2O3 |
Dược động học của Arsen trioxyd
Sau truyền tĩnh mạch, arsenic trioxide tạo arsenious acid As III là loài có hoạt tính. Phơi nhiễm hệ thống có vẻ tuyến tính trong khoảng liều đơn 7–32 mg khi dùng 0,15 mg/kg. As III đạt nồng độ đỉnh cuối truyền 2 giờ, sau đó giảm hai pha.
Giai đoạn I: Hấp thu
Không áp dụng theo đường tiêu hóa đối với dạng tiêm truyền. Nồng độ đỉnh của As III đạt ở cuối thời gian truyền 2 giờ.
| F · Sinh khả dụng | Với dạng được phê duyệt là truyền tĩnh mạch, thuốc vào trực tiếp tuần hoàn; nhãn thuốc không trình bày sinh khả dụng tuyệt đối theo nghĩa đường uống. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
As III phân bố rộng trong mô; thể tích phân bố ở trạng thái ổn định trung bình khoảng 562 L và phụ thuộc một phần vào cân nặng.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
As III được methyl hóa chủ yếu tại gan và mô thành monomethylarsonic acid MMA V và dimethylarsinic acid DMA V; đồng thời có thể bị oxy hóa thành arsenic acid As V.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Khoảng 15% liều dùng được bài tiết qua nước tiểu dưới dạng As III không đổi; các chất chuyển hóa methyl hóa chủ yếu thải trừ qua nước tiểu.
| t½ · Thời gian bán thải | Tổng độ thanh thải của As III khoảng 49 L/giờ; độ thanh thải thận khoảng 9 L/giờ theo nhãn thuốc. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Tổng độ thanh thải của As III khoảng 49 L/giờ; độ thanh thải thận khoảng 9 L/giờ theo nhãn thuốc. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Arsen trioxyd
Thuộc nhóm thuốc chống tân sinh và điều hòa miễn dịch, phân nhóm other antineoplastic agents, mã ATC L01XX27.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế chưa được hiểu hoàn toàn. Hoạt chất gây thay đổi hình thái và phân mảnh DNA đặc trưng của apoptosis trong tế bào tiền tủy bào người NB4 in vitro, đồng thời gây tổn thương hoặc thoái giáng protein dung hợp PML/RAR-alpha.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng dược lực học đáng chú ý là ảnh hưởng điện sinh lý tim: kéo dài QTc có thể xảy ra, một số trường hợp QTc vượt 500 mili giây trong thử nghiệm đơn nhánh.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Arsen trioxyd
Chỉ định được phê duyệt: phối hợp tretinoin để điều trị người lớn mới chẩn đoán APL nguy cơ thấp có t(15;17) hoặc biểu hiện PML/RAR-alpha; đơn trị để cảm ứng lui bệnh và củng cố ở người bệnh APL tái phát hoặc kháng trị sau retinoid và anthracycline, có t(15;17) hoặc PML/RAR-alpha. Các quyết định điều trị phải do bác sĩ chuyên khoa thực hiện.
NCI ghi nhận arsenic trioxide đang được nghiên cứu trong một số loại ung thư khác. Đây không phải là khuyến nghị điều trị và không nên tự ý sử dụng ngoài chỉ định.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin liều dùng chỉ mang tính tham khảo, người bệnh cần dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ hoặc hướng dẫn của dược sĩ. Theo nhãn TRISENOX: APL nguy cơ thấp mới chẩn đoán dùng 0,15 mg/kg/ngày truyền tĩnh mạch phối hợp tretinoin trong pha cảm ứng đến khi lui bệnh tủy xương, tối đa 60 ngày; pha củng cố dùng 0,15 mg/kg/ngày, 5 ngày/tuần trong tuần 1–4 của mỗi chu kỳ 8 tuần, tổng 4 chu kỳ, phối hợp tretinoin. APL tái phát/kháng trị dùng 0,15 mg/kg/ngày đến khi lui bệnh tủy xương, tối đa 60 ngày; pha củng cố 0,15 mg/kg/ngày trong 25 liều trong tối đa 5 tuần. Liều có thể thay đổi theo độc tính, phác đồ và đối tượng sử dụng.
Thuốc được pha loãng bằng dung dịch dextrose 5% hoặc natri clorid 0,9% theo quy trình vô khuẩn và truyền tĩnh mạch thường trong 2 giờ; có thể kéo dài đến 4 giờ nếu có phản ứng vận mạch cấp. Không trộn chung với thuốc khác. Lọ dùng một lần, không chứa chất bảo quản; phần còn lại phải thải bỏ đúng quy định.
Theo dõi xét nghiệm đông máu, công thức máu và hóa sinh ít nhất 2–3 lần/tuần trong cảm ứng và ít nhất hằng tuần trong củng cố. Cần theo dõi ECG, QTc, kali, magnesi, chức năng gan và triệu chứng thần kinh; theo dõi sát dấu hiệu hội chứng biệt hóa, nhiễm trùng, xuất huyết và độc tính không huyết học.
Cảnh báo và lưu ý về Arsen trioxyd
Chống chỉ định ở người quá mẫn với arsenic hoặc thành phần của thuốc.
Các phản ứng thường gặp được ghi nhận gồm buồn nôn, ho, mệt mỏi, sốt, đau đầu, đau bụng, nôn, nhịp tim nhanh, tiêu chảy, khó thở, hạ kali máu, tăng bạch cầu, tăng đường huyết, hạ magnesi máu, mất ngủ, viêm da, phù, kéo dài QTc, rét run, đau họng, đau khớp, dị cảm và ngứa.
Cần lưu ý hội chứng biệt hóa có thể đe dọa tính mạng, kéo dài QTc, xoắn đỉnh, block nhĩ thất, bệnh não gồm Wernicke, độc tính gan, tăng bạch cầu, suy tủy/cytopenia nặng, độc tính trên thai và nguy cơ ung thư nguyên phát thứ hai.
Trước và trong điều trị cần đánh giá QTc, hiệu chỉnh rối loạn điện giải, cân nhắc ngừng thuốc kéo dài QTc nếu có thể, duy trì kali và magnesi phù hợp, theo dõi gan, thần kinh và dấu hiệu hội chứng biệt hóa. Không dùng cho người có loạn nhịp thất hoặc QTc kéo dài khi chưa được xử trí theo khuyến cáo chuyên môn.
Quá liều có thể biểu hiện co giật, yếu cơ và lú lẫn. Khi nghi ngờ quá liều, cần ngừng thuốc và xử trí cấp cứu tại cơ sở y tế; bác sĩ có thể cân nhắc liệu pháp tạo phức/giải độc theo phác đồ ngộ độc arsen.
Bảo quản lọ thuốc ở 20–25°C, cho phép dao động 15–30°C; không đông lạnh. Sau pha loãng, nhãn thuốc ghi thời gian bảo quản không quá 24 giờ ở nhiệt độ phòng hoặc 48 giờ khi bảo quản lạnh, tùy điều kiện vô khuẩn và quy định cơ sở.
Đối tượng đặc biệt
Độ an toàn và hiệu quả của phối hợp arsenic trioxide với tretinoin ở trẻ em chưa được thiết lập trong nhãn TRISENOX. Đơn trị ở APL tái phát/kháng trị có dữ liệu hỗ trợ từ nghiên cứu pha 2 và tổng quan tài liệu ở một số bệnh nhi; việc dùng thuốc phải do bác sĩ chuyên khoa quyết định.
Dữ liệu ở người cao tuổi còn hạn chế. Nhãn TRISENOX khuyến cáo theo dõi người cao tuổi thường xuyên trong điều trị; quyết định điều trị cần cá thể hóa theo chức năng gan thận, bệnh đồng mắc và nguy cơ độc tính.
Arsenic trioxide có thể gây hại cho thai. Cần thử thai trước điều trị ở phụ nữ có khả năng sinh sản và sử dụng biện pháp tránh thai hiệu quả trong thời gian điều trị và 6 tháng sau liều cuối. Không tự ý dùng thuốc khi đang mang thai hoặc nghi ngờ mang thai.
Arsenic trioxide được bài tiết vào sữa mẹ. Do nguy cơ phản ứng nghiêm trọng ở trẻ bú mẹ, nhãn thuốc khuyến cáo không cho con bú trong thời gian điều trị và trong 2 tuần sau liều cuối.
Dữ liệu ở bệnh nhân suy gan còn hạn chế. Cần thận trọng và theo dõi độc tính thường xuyên, đặc biệt ở người suy gan nặng Child-Pugh C.
Phơi nhiễm As III có thể cao hơn ở người suy thận nặng. Cần theo dõi độc tính thường xuyên; có thể cần giảm liều. Dữ liệu ở bệnh nhân lọc máu .
Chưa có khuyến cáo chuyên biệt được xác minh cho lái xe/vận hành máy móc. Do thuốc có thể liên quan đến chóng mặt, lú lẫn, co giật, rối loạn thị giác hoặc rối loạn nhịp, người bệnh cần hỏi bác sĩ trước khi thực hiện hoạt động cần tỉnh táo.
Tương tác thuốc của Arsen trioxyd
Thuốc kéo dài QT/QTc có thể làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp nghiêm trọng. Thuốc gây rối loạn điện giải như làm hạ kali hoặc hạ magnesi có thể tăng nguy cơ kéo dài QTc. Thuốc gây độc gan có thể tăng nguy cơ độc tính gan, đặc biệt khi phối hợp tretinoin. Chưa có đánh giá chính thức đầy đủ về tương tác dược động học; arsenic trioxide không chuyển hóa qua các isoenzyme CYP chính theo nhãn thuốc.
Thắc mắc về hoạt chất Arsen trioxyd
Arsen trioxyd là tên thường dùng cho arsenic trioxide, một hợp chất arsen vô cơ có hoạt tính chống ung thư. Thuốc được dùng chủ yếu trong điều trị APL theo chỉ định bác sĩ chuyên khoa.
Chỉ định được phê duyệt gồm APL nguy cơ thấp mới chẩn đoán khi phối hợp tretinoin ở người lớn và APL tái phát hoặc kháng trị sau retinoid và anthracycline, khi bệnh có t(15;17) hoặc PML/RAR-alpha.
Không. Đây là thuốc kê đơn, thuốc chống ung thư nguy hại, cần được pha truyền và theo dõi tại cơ sở y tế bởi nhân viên y tế có chuyên môn.
Các nguy cơ quan trọng gồm hội chứng biệt hóa, kéo dài QTc/rối loạn nhịp như xoắn đỉnh, bệnh não gồm Wernicke, độc tính gan, suy tủy, tăng bạch cầu và độc tính trên thai.
Arsenic trioxide có thể gây hại cho thai và được bài tiết vào sữa mẹ. Người bệnh cần thông báo cho bác sĩ nếu đang mang thai, dự định mang thai hoặc cho con bú; không tự ý dùng thuốc.

