Artemether là một hoạt chất chống sốt rét thuộc nhóm dẫn xuất artemisinin, thường gặp trong phối hợp artemether/lumefantrine. Hoạt chất này tác động nhanh lên thể hồng cầu của ký sinh trùng sốt rét và được dùng theo phác đồ điều trị sốt rét cấp, không biến chứng do Plasmodium falciparum trong các nhãn thuốc chính thức. Bài viết tóm tắt thông tin về dược lý, dược động học, chỉ định, cách dùng tham khảo, tương tác và lưu ý an toàn của Artemether theo nguồn y khoa đáng tin cậy. Người bệnh không nên tự ý mua, dùng, tăng/giảm liều hoặc ngừng thuốc khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nội dung chính
- Artemether thuộc nhóm/vai trò: dẫn xuất artemisinin có tác dụng chống ký sinh trùng sốt rét, thường dùng trong phối hợp.
- Bối cảnh sử dụng chính: điều trị sốt rét theo hướng dẫn chuyên môn và tình hình kháng thuốc tại địa phương.
- Chỉ dùng theo chỉ định và theo dõi của bác sĩ/dược sĩ.
- Cần lưu ý không tự dùng đơn lẻ; cần lưu ý tim mạch, thai kỳ và thuốc dùng kèm.
- Báo bác sĩ về bệnh nền, thai kỳ/cho con bú và tất cả thuốc đang dùng.
Hoạt chất Artemether là gì?
Artemether là hoạt chất chống sốt rét thuộc nhóm dẫn xuất artemisinin, có tác dụng nhanh trên thể hồng cầu của Plasmodium. Trong thực hành và nhãn thuốc quốc tế, artemether thường được dùng phối hợp với lumefantrine để giảm nguy cơ thất bại điều trị và kháng thuốc.
Artemether
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Artemether |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Artemether |
| Tên IUPAC | (1R,4S,5R,8S,9R,10S,12R,13R)-10-methoxy-1,5,9-trimethyl-11,14,15,16-tetraoxatetracyclo[10.3.1.0^{4,13}.0^{8,13}]hexadecane |
| Tên hóa học khác | 3,12-Epoxy-12H-pyrano[4,3-j]-1,2-benzodioxepin, decahydro-10-methoxy-3,6,9-trimethyl-, (3R,5aS,6R,8aS,9R,10S,12R,12aR)- | beta-Dihydroartemisinin methyl ether |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Beta-artemether; dihydroartemisinin methyl ether; Artemetero; tên đồng nghĩa khác |
| Tên Latinh / tên dược điển | Artemetherum |
| Tên USAN | artemether |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 71963-77-4 |
|---|---|
| UNII | C7D6T3H22J |
| PubChem CID | 68911 |
| RxNorm CUI | 18343 |
| Công thức phân tử | C16H26O5 |
Dược động học của Artemether
Sau khi dùng đường uống dạng phối hợp artemether/lumefantrine, artemether hấp thu tương đối nhanh, đạt nồng độ đỉnh khoảng 2 giờ. Thuốc gắn protein huyết tương cao, chuyển hóa chủ yếu qua CYP3A4/5 thành dihydroartemisinin có hoạt tính và được thải trừ khỏi huyết tương với thời gian bán thải ngắn khoảng 2 giờ.
Giai đoạn I: Hấp thu
Artemether được hấp thu sau khi dùng phối hợp artemether/lumefantrine đường uống; nồng độ đỉnh đạt khoảng 2 giờ. Thức ăn làm tăng hấp thu, vì vậy nhãn thuốc khuyến cáo dùng cùng bữa ăn khi người bệnh dung nạp được.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của artemether. Trong nhãn Coartem, thức ăn giàu chất béo làm tăng sinh khả dụng tương đối của artemether khoảng 2–3 lần so với khi đói. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Artemether gắn protein huyết thanh người khoảng 95,4% trong dữ liệu in vitro. Dihydroartemisinin, chất chuyển hóa có hoạt tính, cũng gắn protein huyết tương ở mức 47–76%.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Artemether được chuyển hóa chủ yếu bởi CYP3A4/5 thành dihydroartemisinin; CYP2B6, CYP2C9 và CYP2C19 có vai trò ít hơn. Khi dùng lặp lại, phơi nhiễm toàn thân của artemether giảm, gợi ý cảm ứng enzyme tham gia chuyển hóa.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Artemether và dihydroartemisinin được loại khỏi huyết tương nhanh. Trong một nghiên cứu trên người khỏe mạnh, artemether không được tìm thấy trong nước tiểu sau dùng Coartem; bài tiết qua nước tiểu của dihydroartemisinin dưới 0,01% liều artemether.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Artemether
Nhóm antimalarials/blood schizontocide. Artemether là dẫn xuất artemisinin có tác dụng diệt ký sinh trùng ở giai đoạn hồng cầu; trong phối hợp artemether/lumefantrine, lumefantrine có thời gian bán thải dài hơn nhằm hỗ trợ loại trừ ký sinh trùng còn lại.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế chính xác chưa được mô tả hoàn toàn. Theo SmPC Riamet, artemether tạo các chất chuyển hóa phản ứng khi cầu peroxide tương tác với sắt heme trong không bào thức ăn của ký sinh trùng; cả artemether và lumefantrine còn được mô tả có tác động phụ liên quan đến ức chế tổng hợp acid nucleic và protein của ký sinh trùng.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Artemether và lumefantrine có hoạt tính trên giai đoạn hồng cầu của Plasmodium falciparum. Nhãn Coartem mô tả phối hợp cố định 1:6 là thuốc chống sốt rét; artemether được chuyển nhanh thành dihydroartemisinin có hoạt tính.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Artemether
Chỉ định được phê duyệt trong nhãn Coartem/Riamet: phối hợp artemether/lumefantrine dùng điều trị sốt rét cấp, không biến chứng do Plasmodium falciparum ở người lớn, trẻ em và trẻ nhỏ đạt ngưỡng tuổi/cân nặng theo nhãn. Giới hạn sử dụng: không dùng để phòng sốt rét; dạng phối hợp uống không được phê duyệt cho sốt rét nặng/biến chứng. Các chỉ định khác hoặc sản phẩm đơn chất.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin liều dùng chỉ mang tính tham khảo, người bệnh cần dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ hoặc hướng dẫn của dược sĩ. Với viên phối hợp artemether/lumefantrine 20 mg/120 mg trong nhãn Coartem/Riamet, lịch dùng thường là 6 liều trong 3 ngày; số viên mỗi liều thay đổi theo tuổi, cân nặng và dạng thuốc. Không tự áp dụng liều này cho sản phẩm khác, bệnh cảnh khác hoặc đối tượng đặc biệt.
Dạng phối hợp đường uống nên dùng với thức ăn hoặc đồ uống có sữa khi có thể dung nạp, vì thức ăn làm tăng hấp thu. Trẻ nhỏ có thể cần nghiền viên theo hướng dẫn nhãn thuốc và nhân viên y tế. Nếu nôn sau khi dùng thuốc, xử trí cần theo hướng dẫn chuyên môn; không tự ý uống bù liều khi chưa được tư vấn.
Theo dõi đáp ứng lâm sàng, sốt, mật độ ký sinh trùng theo phác đồ, khả năng ăn/uống và dấu hiệu tái phát. Cần cân nhắc ECG và điện giải ở người có nguy cơ kéo dài QT, dùng thuốc kéo dài QT, suy gan/suy thận nặng hoặc khi có triệu chứng hồi hộp, ngất, rối loạn nhịp.
Cảnh báo và lưu ý về Artemether
Quá mẫn với artemether, lumefantrine hoặc tá dược của chế phẩm phối hợp. Không dùng cùng thuốc cảm ứng CYP3A4 mạnh như rifampin, carbamazepine, phenytoin hoặc St. John's wort trong nhãn Coartem/Riamet. SmPC Riamet cũng chống chỉ định ở sốt rét nặng theo định nghĩa WHO, một số tình trạng/thuốc kéo dài QT và thuốc chuyển hóa qua CYP2D6 có nguy cơ tim mạch.
Các tác dụng không mong muốn thường được ghi nhận với artemether/lumefantrine gồm đau đầu, chán ăn, chóng mặt, suy nhược, sốt, ớn lạnh, mệt mỏi, đau cơ/khớp, buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, rối loạn giấc ngủ, hồi hộp, ho, ngứa, phát ban. Một phần triệu chứng có thể trùng với biểu hiện của sốt rét.
Cần lưu ý phản ứng quá mẫn, phản vệ, phù mạch, phản ứng da nghiêm trọng, kéo dài khoảng QT/rối loạn nhịp, hạ kali máu, tăng men gan, thiếu máu tan máu muộn đã được báo cáo sau điều trị bằng artemether/lumefantrine, đặc biệt trong bối cảnh điều trị sốt rét nặng sau artesunate đường tĩnh mạch/đường tiêm.
Không tự ý dùng Artemether hoặc phối hợp artemether/lumefantrine để phòng sốt rét, điều trị sốt rét nặng hoặc thay thế phác đồ được chỉ định. Cần thận trọng ở người có tiền sử kéo dài QT, rối loạn nhịp, bệnh tim nặng, rối loạn điện giải, suy gan/suy thận nặng, phụ nữ có thai/cho con bú và người dùng nhiều thuốc đồng thời.
Thông tin về quá liều cao hơn liều điều trị của Coartem còn hạn chế. Khi nghi ngờ quá liều, nhãn thuốc khuyến cáo điều trị triệu chứng và hỗ trợ, bao gồm theo dõi ECG và điện giải khi phù hợp. Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế; không tự xử trí tại nhà.
Theo nhãn Coartem, bảo quản viên nén ở 20–25°C, cho phép dao động 15–30°C, trong bao bì kín. Điều kiện bảo quản có thể khác nhau theo chế phẩm cụ thể; luôn đọc tờ hướng dẫn sử dụng của sản phẩm được cấp phát.
Đối tượng đặc biệt
Nhãn Coartem ghi nhận an toàn và hiệu quả ở trẻ từ 2 tháng tuổi trở lên và cân nặng từ 5 kg trở lên đối với điều trị sốt rét cấp, không biến chứng. Không xác lập an toàn/hiệu quả ở trẻ dưới 2 tháng tuổi hoặc dưới 5 kg trong nhãn này. Cần dùng theo bác sĩ.
Dữ liệu ở người từ 65 tuổi trở lên còn hạn chế. Cần cân nhắc chức năng gan, thận, tim, bệnh kèm theo và thuốc dùng đồng thời trước khi kê đơn.
Dữ liệu người trên artemether/lumefantrine trong thai kỳ chưa cho thấy tăng rõ ràng dị tật lớn, sẩy thai hoặc kết cục bất lợi, nhưng không loại trừ hoàn toàn nguy cơ. SmPC Riamet không khuyến cáo trong 3 tháng đầu nếu có lựa chọn phù hợp khác, nhưng không nên trì hoãn trong tình huống đe dọa tính mạng khi không có lựa chọn hiệu quả khác. Quyết định dùng thuốc phải do bác sĩ cân nhắc lợi ích/nguy cơ.
DailyMed ghi chưa có dữ liệu về artemether/lumefantrine trong sữa mẹ người và cần cân nhắc lợi ích bú mẹ với nhu cầu điều trị. SmPC Riamet khuyến cáo không cho con bú trong thời gian điều trị và không tiếp tục cho bú ít nhất 1 tuần sau liều cuối trừ khi lợi ích vượt nguy cơ. Cần hỏi bác sĩ/dược sĩ.
Không có nghiên cứu dược động học chuyên biệt ở người suy gan trong nhãn Coartem. Không cần chỉnh liều ở suy gan nhẹ đến trung bình theo DailyMed; thận trọng ở suy gan nặng vì có thể tăng phơi nhiễm và nên cân nhắc theo dõi ECG, kali máu theo SmPC Riamet.
Không có nghiên cứu chuyên biệt ở người suy thận trong nhãn Coartem. Do bài tiết thận của artemether, dihydroartemisinin và lumefantrine không đáng kể trong dữ liệu người khỏe mạnh, nhãn không khuyến cáo chỉnh liều ở suy thận; tuy nhiên cần thận trọng ở suy thận nặng.
SmPC Riamet khuyến cáo người dùng có thể bị chóng mặt, mệt mỏi/suy nhược; nếu có các triệu chứng này, không nên lái xe hoặc vận hành máy móc.
Tương tác thuốc của Artemether
Tránh phối hợp với cảm ứng CYP3A4 mạnh như rifampin, carbamazepine, phenytoin, St. John's wort do giảm phơi nhiễm và có thể giảm hiệu quả chống sốt rét. Thận trọng với thuốc ức chế/cảm ứng CYP3A4, thuốc kháng retrovirus, thuốc kéo dài QT, quinine/quinidine/halofantrine, mefloquine trước đó, cơ chất CYP2D6 có nguy cơ tim mạch và thuốc tránh thai nội tiết.
Thắc mắc về hoạt chất Artemether
Artemether là hoạt chất chống sốt rét thuộc nhóm dẫn xuất artemisinin. Trong nhãn thuốc quốc tế, artemether thường được phối hợp với lumefantrine để điều trị sốt rét cấp, không biến chứng do Plasmodium falciparum.
Không. Nhãn Coartem/Riamet nêu dạng phối hợp artemether/lumefantrine không được phê duyệt hoặc không được chỉ định để dự phòng sốt rét. Người có nguy cơ sốt rét cần tư vấn bác sĩ để chọn biện pháp dự phòng phù hợp.
Không nên. Sốt rét cần chẩn đoán và phân loại mức độ bệnh. Người bệnh không nên tự mua hoặc tự dùng Artemether, vì dùng sai thuốc, sai liều hoặc sai bệnh cảnh có thể gây nguy hiểm và góp phần kháng thuốc.
Các phản ứng có thể gặp khi dùng artemether/lumefantrine gồm đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi, buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, phát ban, hồi hộp. Cần đi khám ngay nếu có dấu hiệu dị ứng nặng, ngất, rối loạn nhịp, khó thở hoặc triệu chứng xấu đi.
Việc dùng Artemether hoặc artemether/lumefantrine trong thai kỳ và cho con bú cần bác sĩ cân nhắc lợi ích/nguy cơ. Không tự ý dùng thuốc, đặc biệt trong 3 tháng đầu thai kỳ hoặc khi đang cho con bú.

